Adhyaya 39
Chapter 39 — भूपरिग्रहविधानम् (Bhū-parigraha-vidhāna: Procedure for Acquiring and Ritually Securing Land)
हयग्रीवः प्रतिष्ठाविधानस्य पूर्वाङ्गरूपं भूपरिग्रह-शुद्ध्यादिकं निरूपयति। पाञ्चरात्र-तान्त्रपरम्परायाः प्रमाणार्थं हयशीर्षतन्त्रादीनि तन्त्राणि गणयित्वा, प्रतिष्ठाकर्तॄणां अधिकारं, कुटाचार्यलक्षणं, बाह्यचिह्नैर्न तु तन्त्रविद्यया गुरोः सत्यत्वं च दर्शयति। ततः वास्तुयोजनायां देवतानां ग्रामाभिमुखत्वं दिशानुसारं च न्यासं—अग्नि, यम, चण्डिका, वरुण, वायु, नाग, कुबेर/गुह, ईशानादिदेवताः—वर्णयति। प्रमाण-सीमाविषये सावधान्यं कृत्वा भूमिशोधनं, भूतबलिं, अष्टदिक्षु सक्तुविक्षेपं अष्टाक्षरमन्त्रेण, अनन्तरं कर्षणं गोपदनं च स्थलस्थैर्यार्थं विधत्ते। अन्ते त्रसरेणु-रोमाग्र-यूका-यव-अङ्गुल-कर-पद्महस्तपर्यन्तं मानपरम्परां निर्दिश्य शुद्धिं निर्माणविज्ञानं च संयोजयति।
Shlokas
Verse 1
अवर्णनं नाम अष्टत्रिंशोध्यायः कृष्णाश्रये गता इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः प्रतिष्ठाद्यमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अथोनचत्वारिंशो ऽध्यायः भूपरिग्रहविधानं हयग्रीव उवाच विष्ण्वादीनां प्रतिष्ठादि वक्ष्ये ब्रह्मन् शृणुष्व मे प्रोक्तानि पञ्चरातराणि सप्तरात्राणि वै मया
अथोनचत्वारिंशोऽध्यायः—भूपरिग्रहविधानम्। हयग्रीव उवाच—ब्रह्मन्, विष्ण्वादीनां प्रतिष्ठादि वक्ष्ये; मे वचनं शृणु। मया पञ्चरात्राणि सप्तरात्राणि च प्रोक्तानि इति। (पाठभेदसूचना: अष्टत्रिंशाध्यायस्य नाम ‘अवर्णनम्’; केषुचित् पुस्तकेषु ‘कृष्णाश्रये गता’ इति, केषुचित् ‘प्रतिष्ठाद्यम्’ इति पाठः।)
Verse 2
व्यस्तानि मुनिभिर्लोके पञ्चविंशतिसङ्ख्यया हयशीर्षं तन्त्रमाद्यं तन्त्रं त्रैलोक्यमोहनं
लोके मुनिभिः पञ्चविंशतिसङ्ख्यया तन्त्राणि व्यस्तानि। तेषामाद्यं हयशीर्षतन्त्रं, यत् त्रैलोक्यं मोहनं तन्त्रम्।
Verse 3
वैभवं पौष्करं तन्त्रं प्रह्रादङ्गार्ग्यगालवं नारदीयञ्च सम्प्रश्नं शाण्डिल्यं वैश्वकं तथा
वैभवं पौष्करं तन्त्रं प्रह्रादम् आङ्गार्ग्यगालवम्। नारदीयं च सम्प्रश्नं शाण्डिल्यं वैश्वकं तथा॥
Verse 4
सत्योक्तं शौनकं तन्त्रं वासिष्ठं ज्ञानसागरं स्वायम्भुवं कपिलञ्च तार्क्षं नारायणीयकं
सत्योक्तं शौनकं तन्त्रं वासिष्ठं ज्ञानसागरम्। स्वायम्भुवं कपिलं च तार्क्षं नारायणीयकम्॥
Verse 5
आत्रेयं नारसिंहाख्यमानन्दाख्यं तथारुणं बौधायनं तथार्षं तु विश्वोक्तं तस्य सारतः
आत्रेयं नारसिंहाख्यमानन्दाख्यं तथारुणम्। बौधायनं तथार्षं तु विश्वोक्तं तस्य सारतः॥
Verse 6
प्रतिष्ठां हि द्विजः कुर्यान्मध्यदेशादिसम्भवः नकच्छदेशसम्भूतः कावेरीकोङ्कणोद्गतः
प्रतिष्ठां हि द्विजः कुर्यान्मध्यदेशादिसम्भवः। न कच्छदेशसम्भूतः कावेरीकोङ्कणोद्गतः॥
Verse 7
कामरूपकलिङ्गोप्त्यः काञ्चीकाश्मीरकोशलः आकाशवायुतेजोम्बु भूरेताः पञ्च रात्रयः
कामरूपकलिङ्गोत्कलाः काञ्चीकाश्मीरकोशलाश्च; तथा पञ्चरात्रयः—आकाशवायुतेजोऽम्बुभूरेतांसि इति समाहृताः।
Verse 8
अचैतन्यास्तमोद्रिक्ताः पञ्चरात्रविवर्जितं ब्रह्माहं विष्णुरमल इति विद्यात्स देशिकः
अचैतन्यास्तमोद्रिक्ताः पञ्चरात्रविवर्जिताः; ‘ब्रह्माहं विष्णुरमलः’ इति वदन् स देशिकः इति ज्ञेयः।
Verse 9
सर्वलक्षणहीणोपि स गुरुस्तन्त्रपारगः चैश्वरं तथेति ग, ङ, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः तथाष्टाङ्गमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः काश्मीरके स्थित इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नगराभिमुखाः स्थाप्या देवा न च पराङ्मुखाः
सर्वलक्षणहीणोऽपि स गुरुस्तन्त्रपारगः। देवा नगराभिमुखाः स्थाप्याः, न च पराङ्मुखाः।
Verse 10
कुरुक्षेत्रे गयादौ च नदीनान्तु समीपतः ब्रह्मा मध्ये तु नगरे पूर्वे शक्रस्य शोभनं
कुरुक्षेत्रे गयादौ च नदीनां तु समीपतः। ब्रह्मा मध्ये तु नगरे, पूर्वे शक्रस्य शोभनम्।
Verse 11
अग्नावग्नेश् च मातॄणां भूतानाञ्च यमस्य च दक्षिणे चण्डिकायाश् च पितृदैत्यादिकस्य च
अग्नौऽग्नेः अग्नेशस्य च मातॄणां भूतानां यमस्य च भागाः। दक्षिणे चण्डिकायाः पितॄणां दैत्यादिकस्य च भागाः।
Verse 12
वैरृते मन्दिरं कुर्यात् वरुणाददेश् च वारुणे वायोर् नागस्य वायव्ये सौम्ये यक्षगुहस्य च
वैरृते मन्दिरं कुर्यात्। वारुणे दिशि वरुणं तद्दिग्देवांश्च स्थापयेत्। वायव्ये वायुम् नागं च, सौम्ये यक्षं गुहं च न्यसेत्॥
Verse 13
चण्डीशस्य महेशस्य ऐशे विष्णोश् च सर्वशः पूर्वदेवकुलं पीड्य प्रासादं स्वल्पकं त्वथ
ऐशे चण्डीशमहेशयोः, तथा विष्णोश्च सर्वशः। पूर्वदेवकुलं पीड्य (सम्यक् विन्यस्य) स्वल्पकं प्रासादं ततः कुर्यात्॥
Verse 14
समं वाप्यधिकं वापि न कर्तव्यं विजानता उभयोर्द्विगुणां सीमां त्यक्त्वा चोच्छ्रयसम्मितां
समं न कर्तव्यं, नाप्यधिकं विजानता। उभयोर्द्विगुणां सीमां त्यक्त्वा, उच्छ्रयसम्मितां प्रमाणां गृह्णीयात्॥
Verse 15
प्रासादं कारयेदन्यं नोभयं पीडयेद्बुधः भूमौ तु शोधितायां तु कुर्याद्भुमिपरिग्रहं
अन्यं प्रासादं कारयेत्; उभयं न पीडयेद्बुधः। शोधितायां भूमौ तु भूपरिग्रहं कुर्यात्॥
Verse 16
प्राकारसीमापर्यन्तं ततो भुतबलिं हरेत् माषं हरिद्राचूर्णन्तु सलाजं दधिसक्तुभिः
प्राकारसीमापर्यन्तं ततः भूतबलिं हरेत्। माषं हरिद्राचूर्णं च, सलाजं दधिसक्तुभिः सह॥
Verse 17
अष्टाक्षरेण सक्तूंश् च पातायित्वाष्टदिक्षु च राक्षसाश् च पिशाचाश् च येस्मिंस्तिष्ठन्ति भूतले
अष्टाक्षरेण मन्त्रेण जपित्वा अष्टदिक्षु सक्तून् विकिर्य, यस्मिन् देशे भूतले ये राक्षसाः पिशाचाश्च तिष्ठन्ति, ते सर्वेऽपि तत्रात् प्रधावन्ति।
Verse 18
सर्वे ते व्यपगच्छन्तु स्थानं कुर्यामहं हरेः हलेन वाहयित्वा गां गोभिश् चैवावदारयेत्
“सर्वे ते विगच्छन्तु; अहं हरेः स्थानं करिष्यामि।” वृषभं योजयित्वा हलेन भूमिं कर्षयेत्, गोभिश्चैव तां पदैः सम्यक् मर्दयित्वा शुद्धां कुर्यात्।
Verse 19
प्रमाण्वष्टकेनैव त्रसरेणुः प्रकीर्त्यते
प्रमाणूनाम् अष्टकेनैव त्रसरेणुः प्रकीर्त्यते।
Verse 20
तैर् अष्टभिस्तु बालाग्रं लिख्या तैर् अष्टभिर्मता ताभिर्यूकाष्टभिः ख्याता ताश्चाष्टौ यवमध्यमः
तैः अष्टभिः बालाग्रं स्यात्; तैर् अष्टभिः यूका मता; ताभिर् यूकाभिर् अष्टाभिः यवमध्यमः प्रकीर्तितः।
Verse 21
नद्यद्रिषु इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः यवाष्टकैर् अङ्गुलं स्याच्चतुर्विंशाङ्गुलः करः चतुरङ्गुलसंयुक्तः स हस्तः पद्महस्तकः
नद्यद्रिषु इति ख-ग-ङ-चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः। यवाष्टकैः अङ्गुलं स्यात्; चतुर्विंशत्यङ्गुलः करः; चतुरङ्गुलसंयुक्तः स हस्तः, स च पद्महस्तकः।
Frequently Asked Questions
To define how land is ritually secured and purified as a prerequisite for deity consecration (pratiṣṭhā), integrating vāstu orientation, apotropaic offerings, and construction measurements.
It couples bhūmi-śodhana and bhūta-bali (removal of obstacles) with strict directional placements and a formal metrology (yava–aṅgula–hasta), showing that sacred presence depends on both purity and precision.
Because correct consecration is treated as a technical-sacred operation; mastery of the tantra ensures orthopraxy, while mere outward signs can mask tamasic or non-Pañcarātra deviations.