Adhyaya 35
Chapter 35: पवित्राधिवासनादिविधिः (Method of Consecrating the Pavitra and Related Rites)
भगवान् अग्निः वसिष्ठं पवित्राणामधिवासनं तथा रक्षापूर्वकप्रायश्चित्तादिकं विधिं शिक्षयति। सम्पातेन प्रोक्षणं कृत्वा नरसिंहमन्त्रेण मन्त्रसिद्धिः, अस्त्रमन्त्रेण गोपनरक्षा च। पात्राणि वेष्टयित्वा स्थाप्य बिल्वोदकेन प्रोक्ष्य पुनर्मन्त्रजपेन सशक्तीक्रियन्ते। कुम्भस्य पार्श्वे रक्षाविधानं, दिक्षु उपकरणन्यासः, व्यूहसम्बन्धः (सङ्कर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध) च; भस्मतिलगोमयमृत्तिकादि स्वस्तिमुद्राङ्कितं शोधनार्थं विन्यस्यते। हृदय-शिरः-शिखामन्त्रैः दर्भोदकधूपादिदिक्षु हविर्न्यासः; पुटिकायां चन्दनं जलम् अक्षतं दधि दूर्वा च। गृहं त्रिसूत्रेण परिक्षिप्य सर्षपान् विकिरेत्, द्वाराणि पूजयेत्; विष्णुकुम्भकर्मणा ‘विष्णुतेजः’ पापघ्नं जन्यते। पवित्रं गन्धपुष्पाक्षतैः गुरवे परिवाराय च प्रथमं, ततः हरये मूलमन्त्रेण समर्प्य प्रार्थना-बली-कुम्भसज्जा-मण्डलसिद्धि-रात्रिजागरः पुराणपाठश्च; केषाञ्चित् अधिकारनियमाः, किन्तु गन्धपवित्रकं कदापि न त्याज्यम्।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अग्निकार्यकथनं नाम चतुर्त्रिंशो ऽध्यायः अथ पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः पवित्राधिवासनादिविधिः अग्निर् उवाच सम्पाताहुतिनासिच्य पवित्राण्यधिवासयेत् नृसिंहमन्त्रजप्तानि गुप्तान्यस्त्रेण तानि तु
इति आदिमहापुराणे आग्नेये ‘अग्निकार्यकथनं’ नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः—पवित्राधिवासनादिविधिः। अग्निरुवाच—सम्पाताहुतिना आसिच्य पवित्राण्यधिवासयेत्; नृसिंहमन्त्रजप्तानि तानि गुप्तान्यस्त्रेण रक्षयेत्।
Verse 2
वस्त्रसंवेष्टितान्येव पात्रस्थान्यभिमन्त्रयेत् विल्वाद्यद्भिः प्रोक्षितानि मन्त्रेण चैकधा द्विधा
वस्त्रसंवेष्टितानि एव पात्रस्थान्यभिमन्त्रयेत्; विल्वाद्यद्भिः प्रोक्षितानि मन्त्रेण चैकधा द्विधा।
Verse 3
कुम्भपार्श्वे तु संस्थाप्य रक्षां विज्ञाप्य देशिकः दन्तकाष्ठञ्चामरकं पूर्वे सङ्कर्षणेन तु
कुम्भपार्श्वे तु संस्थाप्य रक्षां विज्ञाप्य देशिकः। दन्तकाष्ठञ्चामरकं पूर्वे सङ्कर्षणेन तु॥
Verse 4
प्रद्युम्नेन भस्मतिलान् दक्षे गोमयमृत्तिकां स्वस्तिमुद्रयेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चवक्त्रंश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सङ्घाताहुतिनासिच्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्राणां चैकधा द्विधेति ख, चिहिनितपुस्तकपाठः वारुणेन चानिरुद्धेन सौम्ये नारायणेन च
प्रद्युम्नेन भस्मतिलान् दक्षे गोमयमृत्तिकाम् स्वस्तिमुद्रया च। वारुणेन चानिरुद्धेन सौम्ये नारायणेन च; मन्त्राणां चैकधा द्विधा (विध्यनुसारम्)।
Verse 5
दर्भोदकञ्चाथ हृदा अग्नौ कुङ्कुमरोचनं ऐशान्यां शिरसा धूपं शिखया नैरृतेप्यथ
दर्भोदकञ्चाथ हृदा अग्नौ कुङ्कुमरोचनम्। ऐशान्यां शिरसा धूपं शिखया नैरृतेऽप्यथ॥
Verse 6
मूलपुष्पाणि दिव्यानि कवचेनाथ वायवे चन्दनाम्ब्वक्षतदधिदूर्वाश् च पुटिकास्थिताः
मूलपुष्पाणि दिव्यानि कवचेन सह संयोज्य, वायुदेवतायै चन्दनं जलम् अक्षतानि दधि दूर्वाश्च पुटिकायां सुव्यवस्थितानि स्थापयेत्।
Verse 7
गृहं त्रिसूत्रेणावेष्ट्य पुनः सिद्धार्थकान् क्षिपेत् दद्यात्पूजाक्रमेणाथ स्वैः स्वैर् गन्धपवित्रकं
गृहं त्रिसूत्रेणावेष्ट्य पुनः सिद्धार्थकान् क्षिपेत्; ततः पूजाक्रमेण स्वैः स्वैर् विधिभिः गन्धान् पवित्रकं च दद्यात्।
Verse 8
मन्त्रैर् वै द्वारपादिभ्यो विष्णुकुम्भे त्वनेन च विष्णुतेजोभवं रम्यं सर्वपातकनाशनं
द्वारपादिभ्यः मन्त्रैः समर्पितैः, तथा विष्णुकुम्भेऽनेन विधिना च, विष्णुतेजोभवं रम्यं तेजः प्रादुर्भवति यत् सर्वपातकनाशनम्।
Verse 9
सर्वकामप्रदं देवं तवाङ्गे धारयाम्यहं सम्पूज्य धूपदीपाद्यैर् व्रजेद्द्वारसमीपतः
“सर्वकामप्रदं देवं तवाङ्गे धारयाम्यहम्” इति; धूपदीपादिभिः सम्यक् सम्पूज्य, ततः द्वारसमीपं व्रजेत्।
Verse 10
गन्धपुष्पाक्षतोपेतं पवित्रञ्चाखिलेर्पयेत् पवित्रं वैष्णवं तेजो महापातकनाशनं
गन्धपुष्पाक्षतोपेतं पवित्रं चाखिलं समर्पयेत्; पवित्रं वैष्णवं तेजो महापातकनाशनम्।
Verse 11
धर्मकामार्थसिद्ध्यर्थं स्वकेङ्गे धारयाम्यहं आसने परिवारादौ गुरौ दद्यात् पवित्रकं
धर्मकामार्थसिद्ध्यर्थं स्वदेहेऽहं पवित्रकं धारयामि। आदौ गुरवे पवित्रकं दद्यात्, ततः आसने परिवारदेवताभ्यश्च।
Verse 12
गन्धादिभिः समभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिमत् विष्णुतेजोभवेत्यादिमूलेन हरयेर्पयेत्
गन्धादिभिः सम्यगभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः। ‘विष्णुतेजोभवेत्’ इत्यादिमूलेन हरये समर्पयेत्॥
Verse 13
वह्निस्थाय ततो दत्वा देवं सम्प्रार्थयेत्ततः क्षीरोदधिमहानागशय्यावस्थितविग्रहः
ततो वह्निसमीपे स्थित्वा दत्त्वा च हविर्दानम्। देवम् अनन्तरं सम्प्रार्थयेत् क्षीरोदधिमहानागशय्यास्थितविग्रहम्॥
Verse 14
प्रातस्त्वां पूजयिष्यामि सन्निधौ भव केशव इन्द्रादिभस्ततो दत्वा विष्णुपार्षदके बलिं
प्रातस्त्वां पूजयिष्यामि, सन्निधौ भव केशव। तत इन्द्रादिभ्यो बलिं दत्त्वा, विष्णुपार्षदके बलिं दद्यात्॥
Verse 15
ततो देवाग्रतः कुम्भं वासोयुगसमन्वितं रोचनाचन्द्रकाश्मीरगन्धाद्युदकसंयुतं
ततो देवाग्रतः कुम्भं स्थापयेत् वासोयुगसमन्वितम्। रोचनाचन्द्रकाश्मीरगन्धाद्युदकसंयुतम्॥
Verse 16
गन्धपुष्पादिनाभूष्य मूलमन्त्रेण पूजयेत् पवित्रं पार्श्वतो नयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मण्डपाद्वहिरागत्य विलिप्ते मण्डलत्रये
गन्धपुष्पादिभिरलङ्कृत्य मूलमन्त्रेण पूजयेत्। पवित्रं पार्श्वतो नयेदिति ङ-चिह्नितपुस्तकपाठः। मण्डपाद्बहिरागत्य विलिप्तेषु मण्डलत्रयेषु (कर्म प्रवर्तते)।
Verse 17
पञ्चगव्यञ्चरुन्दन्तकाष्ठञ्चैव क्रमाद्भवेत् पुराणश्रवणं स्तोत्रं पठन् जागरणं निशि
पञ्चगव्यं चरुं दन्तकाष्ठं च क्रमाद्भवेत्। पुराणश्रवणं स्तोत्रपाठं च कृत्वा निशि जागरणं कुर्यात्।
Verse 18
परप्रेषकबालानां स्त्रीणां भोगभुजां तथा सद्योधिवासनं कुर्याद्विना गन्धपवित्रकं
परप्रेषकबालानां स्त्रीणां भोगभुजां तथा। सद्योधिवासनं कुर्याद् विना गन्धपवित्रकम् (न)।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes procedural sequencing and spatial liturgy: sampāta sprinkling, Narasiṃha-mantra empowerment, Astra-mantra protection, vessel-wrapping and placement, bilva-water sprinkling, directional assignments (Īśāna/Nairṛta/Vāyu), and Vyūha-linked placements (Saṅkarṣaṇa/Pradyumna/Aniruddha/Nārāyaṇa) culminating in the Viṣṇu-kumbha and pavitra offering.
By framing meticulous consecration and protection rites as generators of Viṣṇu-tejas that destroys sins (including mahāpātakas), the chapter links correct ritual discipline to purification, dharmic ordering of space and body, and devotion to Hari—supporting both auspicious living (bhukti) and spiritual readiness for liberation (mukti).
The Viṣṇu-kumbha functions as a consecration focus that, when worshipped with mantras and offerings, is said to manifest Viṣṇu’s radiance (tejas), described as sin-destroying and spiritually beautifying.
Yes. The text allows immediate perfuming/odor-removal rites for certain categories (e.g., children sent by others, women, and those engaged in sensual enjoyment), but explicitly states it should not be performed without the gandha-pavitraka.