Adhyaya 38
Chapter 38 — देवालयनिर्माणफलं (The Merit of Constructing a Temple)
अग्निर्वदति—देवालयस्य, विशेषतः वासुदेवालयस्य, प्रतिष्ठापनं बहुजन्मसञ्चितपापान् नाशयति; यः केवलं हृष्यति सापि सहायकः पुण्यभाग्भवति। निर्माण-पालन-लेपन-मार्जन-इष्टकादानं, बालक्रीडया वालुकामन्दिरनिर्माणमपि धर्म्यं, विष्णुलोकप्रदं कुलोन्नतिकरं च। कपट-प्रदर्शनमात्रकर्म न स्वर्गफलम्। एक-त्रि-पञ्च-अष्ट-षोडशभेदैः प्रासादरूपैः क्रमशः लोकफलानि, उच्चेषु भुक्ति-मुक्तिः, परमवैष्णवायतने मोक्षः। धनं क्षणभङ्गुरं; देवालयनिर्माणे, द्विजदानं, कीर्तनं, स्तुतिश्च विशेषफलदाः। विष्णुः सर्वकारणं सर्वव्यापी; तदायतनस्थापनं पुनरावृत्तिनिवृत्तिहेतुः। प्रतिमानिर्माण-प्रतिष्ठायाः तुलनया पदार्थभेदाः, प्रतिष्ठायां अनन्तफलम्। यमाज्ञया देवालयकर्तारः प्रतिमोपासकाश्च नरकग्राह्याः न; अन्ते हयग्रीवोक्त-प्रतिष्ठाविधेः प्रस्तावना।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये सङ्क्षेपपवित्रारोहणं नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः अथ अष्टत्रिंशो ऽध्यायः देवालयनिर्माणफलं अग्निर् उवाच वासुदेवाद्यालयस्य कृतौ वक्ष्ये फलादिकं चिकीर्षोर्देवधामादि सहस्रजनिपापनुत्
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ‘सङ्क्षेपपवित्रारोहणं’ नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ अष्टत्रिंशोऽध्यायः ‘देवालयनिर्माणफलं’। अग्निरुवाच—वासुदेवाद्यालयादेर्निर्माणे फलं वक्ष्ये; देवधाम कर्तुमिच्छतः सहस्रजन्मपापनुत्।
Verse 2
मनसा सद्मकर्तॄणां शतजन्माघनाशनं येनुमोदन्ति कृष्णस्य क्रियमाणं नरा गृहं
मनसापि अनुमोदनमात्रेण ये कृष्णस्य गृह-निर्माणे हर्षं कुर्वन्ति, तेषां शतजन्मसंचिताघानां नाशो भवति।
Verse 3
तेपि पापैर् विनिर्मुक्ताः प्रयान्त्यच्युतलोकतां समतीतं भविष्यञ्च कुलानामयुतं नरः
तेऽपि पापैर्विनिर्मुक्ता अच्युतलोकतां प्रयान्ति; नरः समतीतं भविष्यच्च कुलानामयुतं तारयति।
Verse 4
विष्णुलोकं नयत्याशु कारयित्वा हरेर्गृहं वसन्ति पितरो दृष्ट्वा विष्णुलोके ह्य् अलङ्कृताः
हरेर्गृहं कारयित्वा शीघ्रं विष्णुलोकं नयति; पितरः विष्णुलोके अलङ्कृताः सन्तो दृष्ट्वा वसन्ति।
Verse 5
विमुक्ता नारकैर् दुःखैः कर्तुः कृष्णस्य मन्दिरं ब्रह्महत्यादिपापौघघातकं देवतालयं
कर्तुः कृष्णस्य मन्दिरं देवतालयं ब्रह्महत्यादिपापौघघातकं, नारकैर्दुःखैर्विमोचकम्।
Verse 6
फलं यन्नाप्यते यज्ञैर् धाम कृत्वा तदाप्यते देवागारे कृते सर्वतीर्थस्नानफलं लभेत्
यत्फलं यज्ञैर्नाप्यते, धाम कृत्वा तदाप्यते; देवागारे कृते सर्वतीर्थस्नानफलं लभेत्।
Verse 7
देवाद्यर्थे हतानाञ्च रणे यत्तत्फलादिकं शाठ्येन पांशुना वापि कृतं धाम च नाकदं
देवाद्यर्थे रणे हतानां यत् पुण्यफलादिकं श्रूयते, तत् यदि शाठ्येन वा पांशुमात्रेणापि कपटतया क्रियते, तदा तत् कर्म न स्वर्गधाम भवति न च नाकं ददाति।
Verse 8
गृहादिकं ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नन्दन्ति इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वल्गन्ति इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हृष्टा इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः एकायतनकृत् स्वर्गी त्र्यगारी ब्रह्मलोकभाक् पञ्चागारी शम्भुलोकमष्टागाराद्धरौ स्थितिः
एकायतनकृत् स्वर्गी; त्र्यगारी ब्रह्मलोकभाक्; पञ्चागारी शम्भुलोकं प्राप्नोति; अष्टागारात् तु धरायां स्थैर्यसमृद्धिः।
Verse 9
षोडशालयकारी तु भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् कनिष्ठं मध्यमं श्रेष्ठं कारयित्वा हरेर्गृहं
षोडशालयकारी तु भुक्तिं मुक्तिं चावाप्नुयात्, हरेर्गृहं कनिष्ठं मध्यमं श्रेष्ठं वा कारयित्वा।
Verse 10
स्वर्गं च वैष्णवं लोकं मोक्षमाप्नोति च क्रमात् श्रेष्ठमायतनं विष्णोः कृत्वा यद्धनवान् लभेत्
श्रेष्ठमायतनं विष्णोः कृत्वा धनवान् क्रमात् स्वर्गं वैष्णवं लोकं च प्राप्नोति, अन्ते मोक्षमपि लभते।
Verse 11
कनिष्ठेनैव तत् पुण्यं प्राप्नोत्यधनवान्नरः समुत्पाद्य धनं कृत्या स्वल्पेनापि सुरालयं
कनिष्ठेनापि तदेव पुण्यमधनवान् नरः प्राप्नोति; कृत्या धनं समुत्पाद्य स्वल्पेनापि सुरालयं स्थापयेत्।
Verse 12
कारयित्वा हरेः पुण्यं सम्प्राप्नोत्यधिकं वरं लक्षणाथ सहस्रेण शतेनार्धेन वा हरेः
हरेः पुण्यकर्म कारयित्वा जनोऽधिकं वरं पुण्यं च प्राप्नोति; हरेः पुण्यं लक्षेण वा सहस्रेण वा शतेनार्धेन वा परिमीयते।
Verse 13
कारयन् भवनं याति यत्रास्ते गरुडध्वजः बाल्ये तु क्रीडमाणा ये पांशुभिर्भवनं हरेः
भवनं कारयन् स याति यत्रास्ते गरुडध्वजः; बाल्ये क्रीडमाणाः ये पांशुभिर्हरेर्भवनं कुर्वन्ति तेऽपि तत्पुण्यं लभन्ते।
Verse 14
वासुदेवस्य कुर्वन्ति तेपि तल्लोकगामिनः तीर्थे चायतने पुण्ये सद्धक्षेत्रे तथाष्टमे
वासुदेवस्य ये कुर्वन्ति तेऽपि तल्लोकगामिनः; तीर्थे चायतने पुण्ये सद्धक्षेत्रे तथाष्टमे च विशेषतः।
Verse 15
कर्तुरायतनं विष्णोर्यथोक्तात्त्रिगुणं फलं बन्धूकपुष्पविन्यासैः सुधापङ्केन वैष्णवं
कर्तुः विष्णोरायतनं यथोक्तं निर्मितं त्रिगुणं फलं ददाति; वैष्णवं च बन्धूकपुष्पविन्यासैः सुधापङ्केन च शोभयेत्।
Verse 16
ये विलिम्पन्ति भवनं ते यान्ति भगवत्पुरं पतितं पतमानन्तु तथार्धपतितं नरः
ये भवनं विलिम्पन्ति ते यान्ति भगवत्पुरम्; पतितोऽपि पतमानो वा तथार्धपतितो नरः सोऽपि तत्फलं प्राप्नोति।
Verse 17
समुद्धृत्य हरेर्धाम प्राप्नोति द्विगुणं फलं पतितस्य तु यः कर्ता पतितस्य च रक्षिता
पतितं समुद्धृत्य यो जनं सहायते, स हरेर्धाम प्राप्नोति द्विगुणं च फलं लभते। पतितस्य यः कर्ता रक्षिता च भवति, स एव तद्-फलभाग्।
Verse 18
विष्णोरायतनस्येह नरो विष्णुलोकभाक् इष्टकानिचयस्तिष्ठेद् यावदायतने हरेः
इह विष्णोरायतनार्थं यः इष्टकानिचयं स्थापयति, स नरो विष्णुलोकभाक् भवति। हरेरायतनं यावत् तिष्ठति, तावत् तस्य पुण्यं स्थिरं भवति।
Verse 19
सकुलस्तस्य वै कर्ता विष्णुलोके महीयते षोडशागारकारी तु इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वल्पेनैवेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स एव पुण्यवान् पूज्य इह लोके परत्र च
तस्य (गृहदानस्य) कर्ता सकुलः विष्णुलोके महीयते। षोडशागारकारी इति केषुचित्, स्वल्पेनैव इति चान्येषु—स एव पुण्यवान् पूज्यश्चेह परत्र च।
Verse 20
कृष्णस्य वासुदेवस्य यः कारयति केतनं जातः स एव सुकृती कुलन्तेनैव पावितं
कृष्णस्य वासुदेवस्य यः केतनं कारयति, स एव जातः सुकृती। तेनैव कर्मणा तस्य कुलं सर्वं पावितं भवति।
Verse 21
विष्णुरुद्रार्कदेव्यादेर्गृहकर्ता स कीर्तिभाक् किं तस्य वित्तनिचयैर् मूढस्य परिरक्षितः
विष्णुरुद्रार्कदेव्यादेर्गृहकर्ता स कीर्तिभाक् भवति। मूढस्य वित्तनिचयैः परिरक्षितैः किं प्रयोजनम्?
Verse 22
दुःखार्जितैर् यः कृष्णस्य न कारयति केतनं नोपभोग्यं धनं यस्य पितृविप्रदिवौकसां
यः दुःखार्जितैर्धनैः कृष्णस्य केतनं न कारयति, तथा पितृविप्रदेवौकसां हिते नोपयुङ्क्ते, तस्य धनं निष्फलं निन्द्यं च भवति।
Verse 23
नोपभोगाय बन्धूनां व्यर्थस्तस्य धनागमः यथा ध्रुवो नृणां मृत्युर्वित्तनाशस् तथा ध्रुवः
यस्य बन्धूनां भोगपोषणाय नोपयुज्यते, तस्य धनागमो व्यर्थः; यथा नृणां मृत्युर्ध्रुवा, तथा वित्तनाशोऽपि ध्रुवः।
Verse 24
मूढस्तत्रानुबध्नाति जीवितेथ चले घने यदा वित्तं न दानाय नोपभोगाय देहिनां
यदा वित्तं न दानाय नोपभोगाय देहिनां, तदा मूढो जनो जीवितेऽनुबध्नाति चले घनेऽस्मिन् संसारे।
Verse 25
नापि कीर्त्यै न धर्माथं तस्य स्वाम्येथ को गुणः तस्माद्वित्तं समासाद्य दैवाद्वा पौरुषादथ
नापि कीर्त्यै न धर्मार्थं तस्य स्वाम्येऽस्ति कश्चन गुणः; तस्माद्वित्तं समासाद्य दैवाद्वा पौरुषादथ यथायोगं विनियोजयेत्।
Verse 26
दद्यात् सम्यग् द्विजाग्र्येभ्यः कीर्तनानि च कारयेत् दानेभ्यश्चाधिकं यस्मात् कीर्तनेभ्यो वरं यतः
दद्यात् सम्यग् द्विजाग्र्येभ्यः, कीर्तनानि च कारयेत्; दानेभ्यश्चाधिकं यस्मात् कीर्तनेभ्यो वरं यतः।
Verse 27
अतस्तत्कारयेद्धीमान् विष्ण्वादेर्मन्दिरादिकं विनिवेश्य हरेर्धाम भक्तिमद्भिर् नरोत्तमैः
अतः धीमान् पुरुषः विष्ण्वादिदेवानां मन्दिरादिकं कारयेत्। हरेर्धाम सम्यक् विनिवेश्य, भक्तिमद्भिः नरोत्तमैः तत् कार्यं समाचरेत्॥
Verse 28
निवेशितं भवेत् कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरं भूतं भवयम् भविष्यञ्च स्थूलं सूक्ष्मं तथेतरत्
निवेशिते तस्मिन् धाम्नि कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरं व्याप्यते। भूतं भव्यम् भविष्यच्च, स्थूलं सूक्ष्मं तथेतरत्॥
Verse 29
आब्राह्मस्तम्बपर्यन्तं सर्वं विष्णोः समुद्भवं तस्य देवादिदेवस्य सर्वगस्य महात्मनः
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं सर्वं विष्णोः समुद्भवम्। स देवादिदेवः सर्वगः महात्मा॥
Verse 30
निवेश्य भवनं विष्णोर् न भूयो भुवि जायते यथा विष्णोर्धामकृतौ फलं तद्वद्दिवौकसां
विष्णोर्भवनं निवेश्य न भूयो भुवि जायते। विष्णोर्धामकृतौ यत्फलं तद्वद्दिवौकसामपि॥
Verse 31
तथैव च इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वेशस्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवब्रह्मार्कविघ्नेशचण्डीलक्ष्म्यादिकात्मनां देवालयकृतेः पुण्यं प्रतिमाकरणेधिकं
शिवब्रह्मार्कविघ्नेशचण्डीलक्ष्म्यादिकात्मनां देवानां देवालयकृतेः पुण्यं प्रतिमाकरणे अधिकं भवति॥
Verse 32
प्रतिमास्थापने यागे फलस्यान्तो न विद्यते मृण्मयाद्दारुजे पुण्यं दारुजादिष्ट्काभवे
प्रतिमास्थापने यागे फलस्यान्तो न विद्यते। मृण्मयात् दारुजे पुण्यं, दारुजात् इष्टकाभवे अधिकम्॥
Verse 33
इष्टकोत्थाच्छैलजे स्याद्धेमादेरधिकं फलं सप्तजन्मकृतं पापं प्रारम्भादेव नश्यति
इष्टकोत्थात् छैलजे स्यात् हेमादेरधिकं फलम्। सप्तजन्मकृतं पापं प्रारम्भादेव नश्यति॥
Verse 34
देवालयस्य स्वर्गी स्यान्नरकं न स गच्छति कुलानां शतमुद्धृत्य विष्णुलोकं नयेन्नरः
देवालयस्य स्वर्गी स्यात् नरकं न स गच्छति। कुलानां शतमुद्धृत्य विष्णुलोकं नयेन्नरः॥
Verse 35
यमो यमभटानाह देवमन्दिरकारिणः यम उवाच प्रतिमापूजादिकृतो नानेया नरकं नराः
यमो यमभटानाह देवमन्दिरकारिणः। यम उवाच प्रतिमापूजादिकृतो नानेया नरकं नराः॥
Verse 36
देवालयाद्यकर्तार आनेयास्ते तु गोचरे विसारध्वं यथान्यायन्नियोगो मम पाल्यतां
देवालयाद्यकर्तार आनेयास्ते तु गोचरे। विसारध्वं यथान्यायं नियोगो मम पाल्यताम्॥
Verse 37
नाज्ञाभङ्गं करिष्यन्ति भवतां जन्तवः क्वचित् केवलं ते जगत्तातमनन्तं समुपाश्रिताः
भवतां जन्तवः क्वचित् कदापि नाज्ञाभङ्गं करिष्यन्ति; केवलं ते जगत्तातम् अनन्तं समुपाश्रिताः।
Verse 38
भवद्भिः परिहर्तव्यास्तेषां नात्रास्ति संस्थितिः ये च भगवता लोके तच्चित्तास्तत्परायणाः
भवद्भिः परिहर्तव्याः; तेषां नात्र संस्थितिः। ये च भगवता लोके तच्चित्ताः तत्परायणाः, ते ग्राह्याः पूज्याश्च।
Verse 39
पूजयन्ति सदा विष्णुं ते वस्त्याज्याः सुदूरतः यस्तिष्ठन् प्रस्वपन् गच्छन्नुत्तिष्ठन् स्खलिते स्थिते
ये सदा विष्णुं पूजयन्ति, ते वस्त्याज्याः सुदूरतः। यः तिष्ठन् प्रस्वपन् गच्छन् उत्तिष्ठन् स्खलिते स्थितेऽपि विष्णौ एव रतः।
Verse 40
सङ्कीर्तयन्ति गोविन्दं ते वस्त्याज्याः सुदूरतः नित्यनैमित्तिकैर् देवं ये यजन्ति जनार्दनम्
गोविन्दं सङ्कीर्तयन्ति ये, ते वस्त्याज्याः सुदूरतः। ये नित्यनैमित्तिकैः कर्मभिः देवं जनार्दनं यजन्ति, ते देवमेव सम्यक् यजन्ति।
Verse 41
नावलोक्या भवद्भिस्ते तद्गता यान्ति तद्गतिम् आनेयास्त्वविशेषत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नियमो मे ऽनुपाल्यतामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जन्तवः क्वचिदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ये पुष्पधूपवासोभिर्भूषणैश्चातिवल्लभैः
भवद्भिः ते नावलोक्याः; तद्गताः तद्गतिं यान्ति। आनेयाः त्वविशेषतः—इति चिह्नितपुस्तकपाठः। ‘नियमो मेऽनुपाल्यताम्’ इति चान्यः पाठः; ‘जन्तवः क्वचित्’ इति चान्यः। ये पुष्पधूपवासोभिः भूषणैश्चातिवल्लभैः (पूजयन्ति)।
Verse 42
अर्चयन्ति न ते ग्राह्या नराः कृष्णालये गताः उपलेपनकर्तारः सम्मार्जनपराश् च ये
कृष्णालयं गताः ये नराः पूजायामर्चयन्ति, ते न ग्राह्याः; ये चालयस्य उपलेपनकर्तारः, ये च सम्मार्जन-शौचपराः, तेऽपि न निग्राह्याः।
Verse 43
कृष्णालये परित्यज्यास्तेषां पुत्रास् तथा कुलम् येन चायतनं विष्णोः कारितं तत्कुलोद्भवम्
कृष्णालये तेषां पुत्राः कुलं च परित्याज्यं; यस्तु विष्णोः आयतनं कारितवान्, तत्कुलोद्भवोऽपि स ग्राह्यः।
Verse 44
पुंसां शतं नावलोक्यं भवद्भिर्दुष्टचेतसा यस्तु देवालयं विष्णोर्दारुशैलमयं तथा
भवद्भिर्दुष्टचेतसा पुंसां शतं नावलोक्यं; यस्तु विष्णोर्देवालयं दारुशैलमयं वा पश्यति, स पुण्यं लभते।
Verse 45
कारयेन् मृण्मयं वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते अहन्यहनि यज्ञेन यजतो यन् महाफलम्
मृण्मयं वापि कारयेत्, स सर्वपापैः प्रमुच्यते; अहन्यहनि यज्ञेन यजतः यन्महाफलं, तत् फलमवाप्नोति।
Verse 46
प्राप्नोति तत् फलं विष्णोर्यः कारयति केतनं कुलानां शतमागामि समतीतं तथा शतं
यो विष्णोः केतनं कारयति, स तत् फलं प्राप्नोति; तस्य कुलानां शतमागामि, शतं समतीतं च, तद्भागिनो भवन्ति।
Verse 47
कारयन् भगवद्धाम नयत्यच्युतलोकतां सप्तलोकमयो विष्णुस्तस्य यः कुरुते गृहं
यो भगवद्धाम कारयति स स्वात्मानं परांश्च अच्युतलोकतां नयति। सप्तलोकमयो विष्णुः तस्य गृहं भवति यः तस्मै गृहं कुरुते।
Verse 48
तारयत्यक्षयांल्लोकानक्षयान् प्रतिपद्यते इष्टकाचयविन्यासो यावन्त्यब्दानि तिष्ठति
यावन्त्यब्दानि इष्टकाचयविन्यासः तिष्ठति तावदक्षयांल्लोकान् तारयति, स्वयमपि अक्षयान् लोकान् प्रतिपद्यते।
Verse 49
तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्तुर्दिवि संस्थितिः प्रतिमाकृद्विष्णुलोकं स्थापको लीयते हरौ देवसद्मप्रतिकृतिप्रतिष्ठाकृत्तु गोचरे
तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्तुर्दिवि संस्थितिः। प्रतिमाकृद्विष्णुलोकं याति, स्थापको हरौ लीयते। देवसद्मप्रतिकृतिप्रतिष्ठाकृत् तु गोचरे प्राप्नोति।
Verse 50
अग्निर् उवाच यमोक्ता नानयंस्तेथ प्रतिष्ठादिकृतं हरेः हयशीर्षः प्रतिष्ठार्थं देवानां ब्रह्मणे ऽब्रवीत्
अग्निरुवाच—ततः यमोक्तानुसारेण ते देवाः हरेः प्रतिष्ठादिकृतं कर्म आनयन्। प्रतिष्ठार्थं हयशीर्षो देवानां कृते ब्रह्मणे अब्रवीत्।
Frequently Asked Questions
That temple-building and its allied services (support, maintenance, cleaning, supplying materials, icon-making and installation) are powerful forms of dharma that destroy accumulated sin, uplift ancestors and lineages, and lead the patron toward Viṣṇuloka and even mokṣa when performed sincerely and according to prescription.
It frames architectural acts—design grades, material choices, construction, and consecration—as sacramental disciplines. When aligned with devotion and right intention, these technical works become vehicles of purification, lineage uplift, and ultimately freedom from rebirth through the establishment of Viṣṇu’s abode.
Yes. It explicitly cautions that acts done with deceit or as mere token gestures do not yield the promised heavenly results, emphasizing intention and dharmic integrity alongside ritual correctness.
Wealth is portrayed as inherently unstable; it becomes meaningful when used for dharma—temple-building, support of kin, gifts to worthy recipients, and especially kīrtana—rather than hoarded without charitable or righteous enjoyment.