Adhyaya 29
The Description of the Sarvatobhadra Maṇḍala (सर्वतोभद्रमण्डलकथनम्)
अस्मिन्नध्याये मन्त्रसाधनाय पवित्रक्षेत्ररूपस्य सर्वतोभद्रमण्डलस्य निर्माण-प्रतिष्ठाविधिः निरूप्यते। शुद्धभूमेः सिद्धिः, पूर्वपूजा च कृत्वा चतुरश्रजालं पद्मपरिवेष्टनैः—पीठ-विथिका-द्वारैः—विन्यस्य, दिक्पालान् वैदिकविभागांश्च नियोजयति; भूत-तत्त्वेन्द्रियान्तःकरणानां बहुस्तरीयविन्यासोऽपि कथ्यते। अनन्तरं वर्णनियमाः, रञ्जकद्रव्याणि, शोधन-रेखाङ्कनक्रमः, अङ्गुल-हस्त-करप्रमाणानि, तथा बीज-मन्त्र-विद्याजपमानं पुरश्चरणनियमाश्च निर्दिश्यन्ते। मण्डलरचना योगाङ्गरूपेण व्याख्यायते—नाड्यः, हृदयपद्मं, बीजशक्तिरश्मयः—इति; स्थूलशब्दमूर्तेः सूक्ष्मदीप्तहृदयमूर्तेः च परं चिन्तातीतं परमं पदं यावत् क्रमिकध्यानं प्रतिपाद्यते। अन्ते ९, २५, २६ इत्यादिव्यूहविन्यासाः, द्वारालङ्कारविधयः, तथा मर्त्येष्ट्यमण्डलस्य शुभलक्षणं प्रदर्श्य, पूजां च साक्षात्कारं च पवित्रविन्यासेन व्यवस्थितं दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आचार्याभिषेको नाम अष्टाविंशो ऽध्यायः अथ ऊनत्रिंशो ऽध्यायः सर्वतोभद्रमण्डलकथनं नारद उवाच साधकः साधयेन्मन्त्रं देवतायतनादिके शुद्धभूमौ गृहे प्रार्च्य मण्डले हरिमीश्वरं आग्नेयेब्जे च प्रकृतिं याम्येब्जे पुरुषं यजेत्
इत्यादिमहापुराणेऽग्निपुराणे ‘आचार्याभिषेक’नामाष्टाविंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ ‘सर्वतोभद्रमण्डलकथन’नाम ऊनत्रिंशोऽध्यायः। नारद उवाच—साधकः शुद्धभूमौ गृहे देवतायतनादिषु मन्त्रं साधयेत्; पूर्वं पूजां कृत्वा मण्डले हरिमीश्वरं समर्चयेत्। आग्नेये पद्मे प्रकृतिं, याम्ये पद्मे पुरुषं यजेत्।
Verse 2
चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे मण्डलादीनि वै लिखेत् रसवाणाक्षिकोष्ठेषु सर्वतोभद्रमालिखेत् पुरुषाद्दक्षिणे च वह्निं नैरृते वारुणेनिलं आदित्यमैन्दवे पद्मे ऋग्यजुश् चैशपद्मके
चतुरस्रीकृते क्षेत्रे मण्डलादीनि वै लिखेत्। रसवाणाक्षिसंज्ञेषु कोष्ठेषु सर्वतोभद्रं मालिखेत्। पुरुषाद्दक्षिणे वह्निं स्थापयेत्; नैरृते वारुणं चानिलं च। ऐन्दवे पद्मे आदित्यं, ईशपद्मके ऋग्यजुषौ विन्यसेत्।
Verse 3
षट्त्रिंशत्कोष्ठकैः पद्मं पीठं पङ्क्त्यावहिर्भवेत् द्वाभ्यान्तु वीथिका तस्माद् द्वाभ्यां द्वाराणि दिक्षु च इन्द्रादींश् च द्वितीयायां पद्मे षोडशके तथा सामाथर्वाणमाकाशं वायुं तेजस् तथा जलं
षट्त्रिंशत्कोष्ठकैः पद्मं पीठं विन्यसेत्, पङ्क्त्यावहिर्भवेद्बहिः। तस्माद्द्वाभ्यां वीथिका, द्वाभ्यां दिक्षु द्वाराणि च। द्वितीयपद्मे षोडशके इन्द्रादीन् देवान् विन्यसेत्; तथा सामाथर्वाणौ, आकाशं वायुं तेजो जलं च।
Verse 4
वर्तुलं भ्रामयित्वा तु पद्मक्षेत्रं पुरोदितम् पद्मार्धे भामयित्वा तु भागं द्वादशमं वहिः पृठिवीञ्च मनश् चैव श्रोत्रं त्वक् चक्षुरर्चयेत् रसनाञ्च तथा घ्राणं भूर्भुवश् चैव षोडशं
वर्तुलं भ्रामयित्वा पद्मक्षेत्रं पुरोदितं विन्यसेत्। पद्मार्धे भ्रामयित्वा वहिर्द्वादशभागं चिह्नयेत्। पृथिवीं मनश्च, श्रोत्रं त्वक् चक्षुः, रसनां घ्राणं च, तथा भूर्भुवौ—एतान् षोडशेऽर्चयेत्।
Verse 5
विभज्य भ्रामयेच्छेषं चतुःक्षेत्रन्तु वर्तुलं प्रथमं कर्णिकाक्षेत्रं केशराणां द्वितीयकम् महर्जनस्तपः सत्यं तथाग्निष्टोममेव च अत्यग्निष्टोमकं चोक्थं षोडशीं वाजपेयकं
विभज्य शेषं भ्रामयेत्, वर्तुलं चतुःक्षेत्रं भवेत्। प्रथमं कर्णिकाक्षेत्रं, द्वितीयं केशरक्षेत्रं। तत्र महर्जनस्तपः सत्यं, तथाग्निष्टोमं च; अत्यग्निष्टोमं चोक्थ्यं षोडशीं वाजपेयकं च विन्यसेत्।
Verse 6
तृतीयं दलसन्धीनां दलाग्राणां चतुर्थकम् प्रसार्य कोणसूत्राणि कोणदिङ्मध्यमन्ततः अतिरात्रञ्च सम्पूज्य तथाप्तोर्याममर्चयेत् मनो बुद्धिमहङ्कारं शब्दं स्पर्शञ्च रूपकं
दलसन्धिषु तृतीयं बिन्दुं दलाग्रेषु चतुर्थकं च लाञ्छयेत्। कोणेषु सूत्राणि प्रसार्य कोणदिग्भ्यः मध्येन अन्तपर्यन्तं नयेत्। अतिरात्रं सम्यक् सम्पूज्य तथैवाप्तोर्यामं च अर्चयेत्। मनः बुद्धिमहङ्कारं तथा शब्दस्पर्शरूपतन्मात्राणि पूजयेत्।
Verse 7
निधाय केशराग्रे तु दलसन्धींस्तु लाञ्छयेत् पातयित्वाथ सूत्राणि तत्र पत्राष्टकं लिखेत् रसं गन्धञ्च पद्मेषु चतुर्विंशतिषु क्रमात् प्रत्यग्निष्टोमकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्योतिष्टोमकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः जीवं मनोधिपञ्चाहं प्रकृतिं शब्दमात्रकं
केशराग्रे निधाय दलसन्धींस्तु लाञ्छयेत्। सूत्राणि पातयित्वा तत्र पत्राष्टकं लिखेत्। चतुर्विंशतिपद्मेषु क्रमाद् रसं गन्धं च लिखेत्। (केचित् प्रत्यग्निष्टोमकमिति, केचित् ज्योतिष्टोमकमिति पठन्ति।) ततः जीवं मनोधिपं पञ्चाहं प्रकृतिं शबदमात्रकं च न्यसेत्।
Verse 8
दलसन्ध्यन्तरालन्तु मानं मध्ये निधाय तु दलाग्रं भ्रामयेत्तेन तदग्रं तदनन्तरं वासुदेवादिमूर्तीञ्च तथा चैव दशत्मकं मनः श्रोत्रं त्वचं प्रार्च्य चक्षुश् च रसनं तथा
दलसन्ध्यन्तराले मध्ये मानं निधाय तु तेन दलाग्रं भ्रामयेत्। तदग्रात् तदनन्तरं वासुदेवादिमूर्तीः पूजयेत्। तथा दशात्मकं सम्यक् प्रार्चयेत्—मनः, श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, रसनं च।
Verse 9
तदन्तरालं तत्पार्श्वे कृत्वा वाह्यक्रमेण च केशरे तु लिखेद्द्वौ द्वौ दलमध्ये ततः पुनः घ्राणं वाक्पाणिपादञ्च द्वात्रिंशद्वारिजेष्विमान् चतुर्थावरणे पूज्याः साङ्गाः सपरिवारकाः
तदन्तरालं तत्पार्श्वे कृत्वा बाह्यक्रमेण च। केशरे तु द्वौ द्वौ लिखेत्, दलमध्ये ततः पुनः। घ्राणं वाक् पाणिपादं च द्वात्रिंशद्वारिजेष्विमान्। चतुर्थावरणे पूज्याः साङ्गाः सपरिवारकाः।
Verse 10
पद्मलक्ष्मैतत् सामान्यं द्विषट्कदलमुच्यते कर्णिकार्धेन मानेन प्राक्संस्थं भ्रामयेत् क्रमात् पायूपस्थौ च सम्पूज्य मासानां द्वादशाधिपान् पुरुषोत्तमादिषड्विंशान् वाह्यावरणके यजेत्
पद्मलक्षणमेतत् सामान्यं द्विषट्कदलमुच्यते। कर्णिकार्धेन मानेन प्राक्संस्थं भ्रामयेत् क्रमात्। पायूपस्थौ च सम्पूज्य मासानां द्वादशाधिपान्। पुरुषोत्तमादिषड्विंशान् बाह्यावरणके यजेत्।
Verse 11
तत्पार्श्वे भ्रमयोगेन कुण्डल्यः षड् भवन्ति हि एवं द्वादश मत्स्याः स्युर्द्विषट्कदलकञ्च तैः चक्राब्जे तेषु सम्पूज्या मासानां पतयः क्रमात् अष्टौ प्रकृतयः षड्वा पञ्चाथ चतुरो ऽपरे
तत्पार्श्वे भ्रमयोगेन षट् कुण्डल्यो भवन्ति। एवमेव द्वादश मत्स्यरूपाणि द्वादशदलसमूहश्च जायते। तैः सह चक्राब्जे मासपतयः क्रमशः सम्यक् सम्पूज्याः। एतत् विन्यासं केचित् अष्टप्रकृतिरूपं, केचित् षट्, अन्ये पञ्च, अपरे चतुरिति वर्णयन्ति।
Verse 12
पञ्चपत्राभिसिद्ध्यर्थं मत्स्यं कृत्वैवमब्जकम् व्योमरेखावहिः पीठन्तत्र कोष्टानि मार्जयेत् रजः पातं ततः कुर्याल्लिखिते मण्डले शृणु कर्णिका पीतवर्णा स्याद्रेखाः सर्वाः सिताः समाः
पञ्चपत्राभिसिद्ध्यर्थं प्रथमं मत्स्यरूपं लिखित्वा तदनुसारमब्जकं निर्मिमीत। व्योमरेखाङ्किते पीठे तत्र कोष्टानि मार्जयेत्। ततः लिखिते मण्डले रजः पातं कुर्यात्—शृणु—कर्णिका पीतवर्णा स्यात्, सर्वा रेखाश्च समाः सिताः।
Verse 13
त्रीणि कोणेषु पादार्थं द्विद्विकान्यपराणि तु चतुर्दिक्षु विलिप्तानि गात्रकाणि भवन्त्युत द्विहस्ते ऽङ्गुष्टमात्राः स्युर्हस्ते चार्धसमाः सिताः पद्मं शुक्लेन सन्धींस्तु कृष्णेन श्यामतोथवा
त्रिषु कोणेषु पादार्थं चिह्नानि लिखेत्, अपराणि तु द्विद्विकानि कार्याणि। चतुर्दिक्षु विलिप्तानि गात्रकाण्यपि भवन्ति। द्विहस्ते अङ्गुष्ठमात्राः स्युः, एकहस्ते तु तदर्धसमाः, श्वेतवर्णाः। पद्मं शुक्लेन, सन्धयस्तु कृष्णेन श्यामेन वा लेखनीयाः।
Verse 14
ततः पङ्क्तिद्वयं दिक्षु वीठ्यर्थन्तु विलोपयेत् द्वाराण्याशासु कुर्वीत चत्वारि चतसृष्वपि केशरा रक्तपीताः स्युः कोणान् रक्तेन पूरयेत् भूषयेद्योगपीठन्तु यथेष्टं सार्ववर्णिकैः
ततः पङ्क्तिद्वयं दिक्षु वीथ्यर्थं विलोपयेत्। चतसृष्वपि आशासु चत्वारि द्वाराणि कुर्वीत। केशरा रक्तपीताः स्युः, कोणान् रक्तेन पूरयेत्। योगपीठं यथेष्टं सार्ववर्णिकैः भूषयेत्।
Verse 15
द्वाराणां पार्श्वतः शोभा अष्टौ कुर्याद्विचक्षणः पङ्क्तिद्वयं द्वयं दिक्षु वीथ्यर्थं विनियोजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्पार्श्व उपशोभास्तु तावत्यः परिकीर्तिताः लतावितानपत्राद्यैर् वीथिकामुपशोभयेत् पीठद्वारे तु शुक्लेन शोभारक्तेन पीततः
द्वाराणां पार्श्वतः शोभा अष्टौ विचक्षणः कुर्यात्। दिक्षु दिक्षु पङ्क्तिद्वयं द्वयं वीथ्यर्थं विनियोजयेत्—इति चिह्नितपुस्तकपाठः। तत्पार्श्व उपशोभास्तु तावत्यः परिकीर्तिताः। लतावितानपत्राद्यैः वीथिकामुपशोभयेत्। पीठद्वारे तु शुक्लेन, शोभारक्तेन, पीततः च शोभां कुर्यात्।
Verse 16
समीप उपशोभानां कोणास्तु परिकीर्तिताः चतुर्दिक्षु ततो द्वे द्वे चिन्तयेन्मध्यकोष्ठकैः उपशोभाञ्च नीलेन कोणशङ्ख्यांश् च वै सितान् भद्रके पूरणं प्रोक्तमेवमन्येषु पूरणं
उपशोभासमीपस्थिताः कोणाः कोणकोष्ठका इति परिकीर्तिताः। चतुर्दिक्षु ततो मध्यकोष्ठकैः सह द्वे द्वे विभागे चिन्तयेत्। उपशोभाः नीलेन पूर्याः, कोणसंख्याङ्किताः विभागाः श्वेतैरेव। भद्रकस्य पूरणविधिः प्रोक्तः; एवमेवान्येष्वपि पूरणं कार्यम्।
Verse 17
चत्वारि वाह्यतो मृज्यादेकैकं पार्श्वयोरपि शोभार्थं पार्श्वयोस्त्रीणि त्रीणि लुम्पद्दलस्य तु त्रिकोणं सितरक्तेन कृष्णेन च विभूषयेत् द्विकोणं रक्तपीताभ्यां नाभिं कृष्णेन चक्रके
वाह्यतः चत्वारि रेखाः मृज्याद्, पार्श्वयोश्चैकैकां रेखां लिखेत्। शोभार्थं पार्श्वयोस्त्रीणि त्रीणि स्थापयेत्। लुम्पद्दलस्य त्रिकोणं श्वेतरक्ताभ्यां कृष्णेन च विभूषयेत्; द्विकोणं रक्तपीताभ्यां, चक्रके नाभिं कृष्णेन।
Verse 18
तद्वद्विपर्यये कुर्यादुपशोभां ततः परम् कोणस्यान्तर्वहिस्त्रीणि चिन्तयेद्द्विर्विभेदतः अरकान् पीतरक्ताभिः श्यामान् नेमिन्तु रक्ततः सितश्यामारुणाः कृष्णाः पीता रेखास्तु वाह्यतः
तद्वद्विपर्ययेऽपि उपशोभां ततः परं कुर्यात्। कोणस्य अन्तर्वहिस्त्रीणि रेखाः द्विर्विभेदतः चिन्तयेत्। अरकाः पीतरक्ताभिः पूर्याः, श्यामांश्च तथैव; नेमिस्तु रक्ततः। श्वेतश्यामारुणाः कृष्णाः, वाह्यतः पीता रेखाः।
Verse 19
एवं षोडशकोष्ठं स्यादेवमन्यत्तु मण्डलम् द्विषट्कभागे षट्त्रिंशत्पदं पद्मन्तु वीथिका शालिपिष्टादि शुक्लं स्याद्रक्तं कौसुम्भकादिकम् हरिद्रया च हारिद्रं कृष्णं स्याद्दग्धधान्यतः
एवं षोडशकोष्ठं मण्डलं स्यात्; एवमन्यदपि मण्डलम्। द्विषट्कभागे विभक्ते षट्त्रिंशत्पदं स्यात्; पद्मं तु वीथिका-रूपम्। शालिपिष्टादिभिः श्वेतं स्यात्, कौसुम्भकादिभिर्रक्तम्; हरिद्रया हारिद्रं, दग्धधान्यतः कृष्णं स्यात्।
Verse 20
एका पङ्क्तिः प्राभ्यां तु द्वारशोभादि पूर्ववत् द्वादशाङ्गुलिभिः पद्ममेकहस्ते तु मण्डले शमीपत्रादिकैः श्यामं वीजानां लक्षजाप्यतः चतुर्लक्षैस्तु मन्त्राणां विद्यानां लक्षसाधनम्
अग्रतः एका पङ्क्तिः कार्य्या; द्वारशोभादि पूर्ववद्विन्यसेत्। मण्डले द्वादशाङ्गुलिमितं पद्मं, एकहस्तपरिमाणे लिखेत्। शमीपत्रादिभिः श्यामं कुर्यात्। बीजानां लक्षजाप्यतः; मन्त्राणां चतुर्लक्षैः सिद्धिः; विद्यानां लक्षसाधनम्।
Verse 21
द्विहस्ते हस्तमात्रं स्याद्वृद्ध्या द्वारेण वाचरेत् अपीठञ्चतुरस्रं स्याद्विकरञ्चक्रपङ्कजम् अयुतं बुद्धिविद्यानां स्तोत्राणाञ्च सहस्रकम् पूर्वमेवाथ लक्षेण मन्त्रशुद्धिस् तथात्मनः
द्विहस्तकर्मणि हस्तमात्रं प्रमाणं स्यात्। वृद्ध्यर्थं द्वारन्यायेन मन्त्रं वाचरेत्। पीठं चतुरस्रं स्यात्, चक्रपङ्कजे च यथाविधि अराः पत्राणि वा स्युः। बुद्धिविद्यासिद्ध्यर्थं अयुतजपः, स्तोत्राणां सहस्रजपश्च। प्रथमं तु लक्षजपेन मन्त्रशुद्धिः, तथैवात्मशुद्धिश्च भवति।
Verse 22
पद्मार्धं नवभिः प्रोक्तं नाभिस्तु तिसृभिः स्मृता अष्टाभिर्द्वारकान् कुर्यान्नेमिन्तु चतुरङ्गुलैः तथापरेण लक्षेण मन्त्रः क्षेत्रीकृतो भवेत् पूर्वमेवासमो होमो वीजानां सम्प्रकीर्तितः
पद्मार्धं नवाङ्गुलप्रमाणं प्रोक्तम्, नाभिः तु त्र्यङ्गुला स्मृता। अष्टाङ्गुलैर्द्वारकाः कुर्यात्, नेमिः चतुरङ्गुला भवेत्। अथापरेण लक्षेण मन्त्रः क्षेत्रीकृतो भवेत्। पूर्वमेवासमो होमो बीजानां सम्प्रकीर्तितः।
Verse 23
त्रिधा विभज्य च क्षेत्रमन्तर्द्वाभ्यामथाङ्कयेत् पञ्चान्तस्वरसिद्ध्यर्थं तेष्वस्फाल्य लिखेदरान् पूर्वसेवा दशांशेन मन्त्रादीनां प्रकीर्तिता परश् चर्ये तु मन्त्रे तु मासिकं व्रतमाचरेत्
क्षेत्रं त्रिधा विभज्य, अन्तर्द्वाभ्यां रेखाभ्यामथाङ्कयेत्। पञ्चान्तस्वरसिद्ध्यर्थं तेषु भूमौ अस्फाल्य अरान् लिखेत्। मन्त्रादीनां पूर्वसेवा दशांशेन प्रकीर्तिता। परश्चर्ये तु मन्त्रे मासिकं व्रतमाचरेत्।
Verse 24
इन्दीवरदलाकारानथवा मातुलाङ्गवत् पद्मपत्रायतान्वापि लिखेदिच्छानुरूपतः भुवि न्यसेद्वामपादं न गृह्णीयात् प्रतिग्रहम् एवं द्वित्रिगुणेनैव मध्यमोत्तमसिद्धयः
इन्दीवरदलाकारान् अथवा मातुलाङ्गवत्, पद्मपत्रायतान् वा लिखेत् इच्छानुरूपतः। भुवि वामपादं न्यसेत्, प्रतिग्रहं न गृह्णीयात्। एवं द्वित्रिगुणेनैव मध्यमोत्तमसिद्धयः प्राप्यन्ते।
Verse 25
भ्रामयित्वा वहिर् नेमावरसन्ध्यन्तरे स्थितः भ्रामयेदरमूलन्तु सन्धिमध्ये व्यवस्थितः मन्त्रध्यानं प्रवक्ष्यामि येन स्यान्मन्त्रजं फलम् स्थूलं शब्दमयं रूपं विग्रहं वाह्यमिष्यते
वहिर्नेमावरसन्ध्यन्तरे स्थितः, भ्रामयित्वा भ्रामयेत्। सन्धिमध्ये व्यवस्थितः अरमूलं तु भ्रामयेत्। मन्त्रध्यानं प्रवक्ष्यामि येन मन्त्रजं फलं स्यात्। स्थूलं शब्दमयं रूपं विग्रहं बाह्यमिष्यते।
Verse 26
परिमार्जिता इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्विधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चान्तरस्त्वसिद्ध्यर्थमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चोत्तरस्तु सिद्ध्यर्थमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अरमध्ये स्थितो मधमरणिं भ्रामयेत् समम् एवं सिद्ध्यन्तराः सम्यक् मातुलाङ्गनिभाः समाः सुक्ष्मां ज्योतिर्मयं रूपं हार्दं चिन्तामयं भवेत् चिन्तया रहितं यत्तु तत् परं प्रकीर्तितम्
‘परिमार्जिता’ इति केषुचित् चिह्नितपुस्तकेषु पाठः, ‘द्विधा’ इति चान्यत्र; ‘पञ्चान्तरस्त्वसिद्ध्यर्थम्’ इति केषुचित्, ‘पञ्चोत्तरस्तु सिद्ध्यर्थम्’ इति चान्यत्र। अरण्योर्मध्ये स्थितो मध्यमरणिं समं भ्रामयेत्। एवं सिद्ध्यन्तराः सम्यगुत्पद्यन्ते, मातुलाङ्गनिभाः समाः। हृदि सूक्ष्मं ज्योतिर्मयं रूपं चिन्तामयं भवेत्; यत्तु चिन्तया रहितं तत् परं प्रकीर्तितम्।
Verse 27
विभज्य सप्तधा क्षेत्रं चतुर्दशकरं समम् द्विधा कृते शतं ह्य् अत्र षण्नवत्यधिकानि तु वराहसिंहशक्तीनां स्थूलरूपं प्रधानतः चिन्तया रहितं रूपं वासुदेवस्य कीर्तितम्
क्षेत्रं सप्तधा विभज्य चतुर्दशकरं समं कृत्वा, पुनर्द्विधा कृते अत्र शतं, षण्नवत्यधिकानि च। वराहसिंहशक्तीनां स्थूलरूपं प्रधानतः प्रकीर्तितम्; वासुदेवस्य तु चिन्तया रहितं रूपं कीर्तितम्।
Verse 28
कोष्टकानि चतुर्भिस्तैर् मध्ये भद्रं समालिखेत् परितो विसृजेद्वीथ्यै तथा दिक्षु समालिखेत् इतरेषां स्मृतं रूपं हार्दं चिन्तामयं सदा स्थूलं वैराजमाख्यातं सूक्ष्मं वै लिङ्गितं भवेत्
तैश्चतुर्भिः कोष्टकानि कृत्वा मध्ये भद्रं समालिखेत्। परितो वीथ्यै विसृजेत् तथा दिक्षु समालिखेत्। इतरेषां रूपं हार्दं चिन्तामयं सदा स्मृतम्। स्थूलं वैराजमाख्यातं, सूक्ष्मं वै लिङ्गितं भवेत्।
Verse 29
कमलानि पुनर्वीथ्यै परितः परिमृज्य तु द्वे द्वे मध्यमकोष्ठे तु ग्रीवार्थं दिक्षु लोपयेत् चिन्तया रहितं रूपमैश्वरं परिकीर्तितम् हृत्पुण्डरीकनिलयञ्चैतन्यं ज्योतिरव्ययम्
कमलानि पुनर्वीथ्यै परितः परिमृज्य, मध्यमकोष्ठे दिक्षु द्वे द्वे ग्रीवार्थं लोपयेत्। चिन्तया रहितं रूपमैश्वरं परिकीर्तितम्—हृत्पुण्डरीकनिलयं चैतन्यं ज्योतिरव्ययम्।
Verse 30
चत्वारि वाह्यतः पश्चात्त्रीणि त्रीणि तु लोपयेत् ग्रीवापार्श्वे वहिस्त्वेका शोभा सा परिकीर्तिता वीजं वीजात्मकं ध्यायेत् कदम्बकुसुमाकृतिं कुम्भान्तरगतो दीपो निरुद्धप्रसवो यथा
वाह्यतः पश्चाच्चत्वारि लोपयेत्, त्रीणि त्रीणि च लोपयेत्। ग्रीवापार्श्वे वहिस्त्वेका या शेषा सा शोभा परिकीर्तिता। वीजं वीजात्मकं ध्यायेत् कदम्बकुसुमाकृतिम्—कुम्भान्तरगतो दीपो निरुद्धप्रसवो यथा।
Verse 31
विमृज्य वाह्यकोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि मार्जयेत् मण्डलं नवभागं स्यान्नवव्यूहं हरिं यजेत् संहतः केवलस्तिष्ठेदेवं मन्त्रेश्वरो हृदि अनेकशुषिरे कुम्भे तावन्मात्रा गभस्तयः
भूमिं विमृज्य बाह्यकोणेषु शोधनं कृत्वा, अन्तः सप्तरेखाः बहिः त्रीणि च मार्जयेत्। मण्डलं नवभागं कृत्वा नवव्यूहे हरिं यजेत्। एवं संहतः केवलः स्थित्वा मन्त्रेश्वरो हृदि तिष्ठति। अनेकशुषिरे कुम्भे यावन्मात्रं छिद्रं तावन्मात्रा एव गभस्तयः प्रकाशन्ते।
Verse 32
पञ्चविंशतिकव्यूहं मण्डलं विश्वरूपगं द्वात्रिंशद्धस्तकं क्षेत्रं भक्तं द्वात्रिंशता समं प्रसरन्ति वहिस्तद्वन्नाडीभिर्वीजरश्मयः अथावभासतो दैवीमात्मीकृत्य तनुं स्थिताः
पञ्चविंशतिकव्यूहं मण्डलं विश्वरूपगं; क्षेत्रं द्वात्रिंशद्धस्तकं द्वात्रिंशता समं विभजेत्। तस्माद् वहिर्बीजकिरणाः प्रसरन्ति, तथा नाडीभिर्वीजरश्मयः। अथ ते दैवीं तनुमात्मीकृत्य प्रकाशमानाः स्थिताः।
Verse 33
एवं कृते चतुर्विंशत्यधिकन्तु सहस्रकं कोष्ठकानां समुद्दिष्टं मध्ये शोडशकोष्ठकैः हृदयात् प्रस्थिता नाड्यो दर्शनेन्द्रियगोचराः अग्नीषोमात्मके तासां नाड्यौ नासाग्रसंस्थिते
एवं कृते चतुर्विंशत्यधिकं सहस्रकं कोष्ठकानां समुद्दिष्टं, मध्ये शोडशकोष्ठकैः। हृदयात् प्रस्थिता नाड्यो दर्शनेन्द्रियगोचराः। तासां नाड्यौ अग्नीषोमात्मके नासाग्रसंस्थिते।
Verse 34
भद्रकं परिलिख्याथ पार्श्वे पङ्क्तिं विमृज्य तु ततः षोडशभिः कोष्टैर् दिक्षु भद्राष्टकं लिखेत् सम्यग्गुह्येन योगेन जित्वा देहसमीरणम् जपध्यानरतो मन्त्री मन्त्रलक्षणमश्नुते
भद्रकं परिलिख्याथ पार्श्वे पङ्क्तिं विमृज्य, ततः षोडशभिः कोष्ठैर्दिक्षु भद्राष्टकं लिखेत्। सम्यग्गुह्येन योगेन जित्वा देहसमीरणम्, जपध्यानरतो मन्त्री मन्त्रलक्षणमश्नुते।
Verse 35
ततोपि पङ्क्तिं सम्मृज्य तद्वत् षोडशभद्रकं लिखित्वा परितः पङ्क्तिं विमृज्याथ प्रकल्पयेत् संशुद्धभूततन्मात्रः सकामो योगमभ्यसन् अणिमादिमवाप्नोति विरक्तः प्रविलङ्घ्य च देवात्मके भूतमात्रान्मुच्यते चेन्द्रियग्रहात्
ततोऽपि पङ्क्तिं सम्मृज्य तद्वत् षोडशभद्रकं लिखित्वा, परितः पङ्क्तिं विमृज्याथ प्रकल्पयेत्। संशुद्धभूततन्मात्रः सकामो योगमभ्यसन् अणिमादिमवाप्नोति; विरक्तः प्रविलङ्घ्य च देवात्मके भूतमात्रान्मुच्यते चेन्द्रियग्रहात्।
Verse 36
द्वारद्वादशकं दिक्षु त्रीणि त्रीणि यथाक्रमं षड्भिः परिलुप्यान्तर्मध्ये चत्वारि पार्श्वयोः
दिक्षु द्वारद्वादशकं त्रयस्त्रयः यथाक्रमं विन्यसेत्। षट्स्थानानि परिलुप्य अन्तर्मध्ये पार्श्वयोश्च चत्वारि द्वारस्थानानि स्थापयेत्॥
Verse 37
चत्वार्यन्तर्वहिर्द्वे तु शोभार्थं परिमृज्य तु उपद्वारसिद्ध्यर्थं त्रीण्यन्तः पञ्च वाह्यतः
शोभार्थं चत्वार्यन्तः द्वे बहिः परिमृज्येत्। उपद्वारसिद्ध्यर्थं त्रीण्यन्तः पञ्च बहिः परिमृज्येत्॥
Verse 38
दिक्षु तत्राष्टकं लिखेदिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः परिमृज्य तथा शोभां पूर्ववत् परिकल्पयेत् वहिः कोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि कोष्ठानि मार्जयेत्
तत्र दिक्ष्वष्टकं लिखेदिति ख-ग-घ-चिह्नितपुस्तकपाठः। परिमृज्य तथा शोभां पूर्ववत् परिकल्पयेत्। वहिः कोणेषु सप्त, अन्तस्त्रीणि कोष्ठानि मार्जयेत्॥
Verse 39
पञ्चविंशतिकव्यूहे परं ब्रह्म यजेत् कजे मध्ये पूर्वादितः पद्मे वासुदेवादयः क्रमात्
पञ्चविंशतिकव्यूहे परं ब्रह्म यजेत्। पद्मस्य मध्ये, पूर्वादितः पत्त्रे वासुदेवादयः क्रमात् (विन्यस्य) पूजयेत्॥
Verse 40
वराहं पूजयित्वा च पूर्वपद्मे ततः क्रमात् व्यूहान् सम्पूजयेत्तावत् यावत् षड्विंशमो भवेत्
पूर्वपद्मे वराहं पूजयित्वा, ततः क्रमात् व्यूहान् सम्पूजयेत्। यावत् षड्विंशमो भवेत् तावत् पूजनं प्रवर्तयेत्॥
Verse 41
यथोक्तं व्यूहमखिलमेकस्मिन् पङ्कजे क्रमात् यष्टव्यमिति यत्नेन प्रचेता मन्यते ऽध्वरं
यथोक्तं व्यूहमखिलं एकस्मिन् पङ्कजे क्रमात् विन्यस्य यत्नेन यष्टव्यमिति प्रचेता अध्वरं मन्यते।
Verse 42
सत्पन्तु मूर्तिभेदेन विभक्तं मन्यते ऽच्युतं चत्वारिंशत् करं क्षेत्रं ह्य् उत्तरं विभजेत् क्रमात्
सत्पन्थु मूर्तिभेदेन विभक्तम् अच्युतं मन्यते; चत्वारिंशत्करं क्षेत्रं ह्युत्तरतः क्रमात् विभजेत्।
Verse 43
एकैकं सप्तधा भूयस्तथैवैकं द्विधा पुनः चतुःषष्ट्युत्तरं सप्तशतान्येकं सहस्रकं
एकैकं सप्तधा भूयः, तथैवैकं द्विधा पुनः; चतुःषष्ट्युत्तरं सप्तशतानि, एकं सहस्रकं च।
Verse 44
कोष्ठकानां भद्रकञ्च मध्ये षोडशकोष्ठकैः पार्श्वे वीथीं ततश्चाष्टभद्राण्यथ च वीथिका
कोष्ठकानां मध्ये भद्रकं स्थापयेत्; पार्श्वे षोडशकोष्ठकान् विन्यस्य, ततः वीथीं, अनन्तरं चाष्ट भद्राणि तथा वीथिकां कुर्यात्।
Verse 45
षोडशाब्जान्यथो वीथी चतुर्विंशतिपङ्कजं वीथीपद्मानि द्वात्रिंशत् पङ्क्तिवीथिकजान्यथ
षोडशाब्जप्रमाणा वीथी; चतुर्विंशतिपङ्कजं च; द्वात्रिंशद्विथीपद्मानि; तथा पङ्क्तिवीथिकायाः पङ्कजप्रमाणानि।
Verse 46
चत्वारिंशत्ततो वीथी शेषपङ्क्तित्रयेण च द्वारशोभोपशोभाः स्युर्दिक्षु मध्ये विलोप्य च
ततः चत्वारिंशद्वीथयः कल्पनीयाः। शेषपङ्क्तित्रयेण च द्वारशोभा उपशोभाश्च दिक्षु विन्यस्यन्ताम्, मध्ये तु विदिक्षु भागो विलोप्यः।
Verse 47
द्विचतुःषड्द्वारसिद्ध्यै चतुर्दिक्षु विलोपयेत् पञ्च त्रीण्येककं वाह्ये शोभोपद्वारसिद्धये
द्विचतुःषड्द्वारसिद्ध्यर्थं चतुर्दिक्षु विलोपयेत्। शोभोपद्वारसिद्ध्यर्थं बाह्ये पञ्च त्रीण्येककं च विलोपयेत्।
Verse 48
उभे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यष्टव्यमिति यज्ञेन इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः यष्टव्यमिति मन्त्रेण इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रचेता मन्यते ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ह्युत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वाराणां पार्श्वयोरन्तः षड् वा चत्वारि मध्यतः द्वे द्वे लुम्पेदेवमेव षड् भवन्त्युपशोभिकाः
द्वारयोः पार्श्वयोरन्तः षडुपशोभिकाः स्थापयेत्; अथवा मध्ये चत्वारि, द्वे द्वे लुम्पेत्। एवमेव षड् भवन्त्युपशोभिकाः।
Verse 49
एकस्यां दिशि सङ्ख्याः स्युः चतस्रः प्रिसङ्ख्यया
एकस्यां दिशि प्रिसङ्ख्यया चतस्रः सङ्ख्याः परिगृह्यन्ताम्।
Verse 50
एकैकस्यां दिशि त्रीणि द्वाराण्यपि भवन्त्युत पञ्च पञ्च तु कोणेषु पङ्क्तौ पङ्क्तौ क्रमात् मृजेत् कोष्टकानि भवेदेवं मर्त्येष्ट्यं मण्डलं शुभं
एकैकस्यां दिशि त्रीणि द्वाराण्यपि भवन्ति। कोणेषु पञ्च पञ्च च; पङ्क्तौ पङ्क्तौ क्रमात् कोष्टकानि मृजेत्। एवं कोष्टकयुक्तं शुभं मर्त्येष्ट्यं मण्डलं भवति।
Frequently Asked Questions
It is a consecrated ritual field for mantra-sādhana, combining precise geometric layout, deity/element placements, and disciplined japa-dhyāna to produce mantra-lakṣaṇa (effective potency) and yogic purification.
Compartment counts (16/36/24/32 and larger enumerations), lotus-zone architecture (karṇikā, keśara, vīthikā, dvāra), exact measures (aṅgula/hasta/kara), pigment sources and color codes, and procedural steps for wiping/marking/omitting cells to form passages and door-sites.
It correlates the mandala’s rays and divisions with nāḍīs arising from the heart, teaches contemplation from gross sound-formed imagery to subtle heart-luminosity, and culminates in the aiśvara form described as free from conceptual thought.
Bīja-japa is set at one lakh; mantras at four lakhs; a vidyā at one lakh; additionally, ten thousand for intellectual/knowledge attainments and one thousand for hymns—preceded by one lakh for mantra-śuddhi and self-purification.