Adhyaya 31

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मण्डलादिवर्णनं नाम त्रिंशो ऽध्यायः अथ एकत्रिंशो ऽध्यायः मार्जनविधानं अग्निर् उवाच रक्षां स्वस्य परेषाञ्च वक्ष्ये तां मार्जनाह्वयां यया विमुच्यते दुःखैः सुखञ्च प्राप्नुयान्नरः

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये मण्डलादिवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ एकत्रिंशोऽध्यायः—मार्जनविधानम्। अग्निरुवाच—स्वस्य परेषाञ्च रक्षां मार्जनाह्वयां तां वक्ष्ये, यया नरः दुःखैर्विमुच्यते सुखं च प्राप्नुयात्।

Verse 2

ॐ नमः परमार्थाय पुरुषाय महात्मने अरूपबहुरूपाय व्यापिने परमात्मने

ॐ नमः परमार्थाय पुरुषाय महात्मने। अरूपबहुरूपाय व्यापिने परमात्मने॥

Verse 3

निष्कल्मषाय शुद्धाय ध्यानयोगरताय च नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत् तत्सिध्यतु मे वचः

निष्कल्मषाय शुद्धाय ध्यानयोगरताय च। नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत् तत्सिध्यतु मे वचः॥

Verse 4

वराहाय नृसिंहाय वामनाय महामुने नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत्तत्सिध्यतु मे वचः

वराहाय नृसिंहाय वामनाय महामुने। नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत् तत्सिध्यतु मे वचः॥

Verse 5

मन्त्रजं फलमश्नुते इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सुखं ब्रह्माप्नुयान्नरः इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिविक्रमाय रामाय वैकुण्ठाय नराय च नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत्तत् सिध्यतु मे वचः

“मन्त्रजं फलमश्नुते” इति ख-चिह्नितपुस्तकपाठः; “सुखं ब्रह्माप्नुयान्नरः” इति ख-चिह्नितपुस्तकपाठः। त्रिविक्रमाय रामाय वैकुण्ठाय नराय च नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि—यत्तत् सिध्यतु मे वचः।

Verse 6

वराह नरसिंहेश वामनेश त्रिविक्रम हरग्रीवेश सर्वेश हृषीकेश हराशुभम्

वराह-नरसिंहेश वामनेश त्रिविक्रम, हरग्रीवेश सर्वेश हृषीकेश—हराशुभम्।

Verse 7

अपराजितचक्राद्यैश् चतुर्भिः परमायुधैः अखण्डितानुभावैस्त्वं सर्वदुष्टहरो भव

अपराजितचक्राद्यैश्चतुर्भिः परमायुधैः अखण्डितानुभावैस्त्वं सर्वदुष्टहरो भव।

Verse 8

हरामुकस्य दुरितं सर्वञ्च कुशलं कुरु मृत्युबन्धार्तभयदं दुरितस्य च यत् फलम्

हरामुकस्य दुरितं सर्वञ्च कुशलं कुरु। मृत्युबन्धार्तभयदं दुरितस्य च यत् फलम् (तदपि हर)।

Verse 9

पराभिध्यानसहितैः प्रयुक्तञ्चाभिचारकम् गदस्पर्शमहारोगप्रयोगं जरया जर

पराभिध्यानसहितैः प्रयुक्तञ्चाभिचारकम्। गदस्पर्शमहारोगप्रयोगं जरया जर॥

Verse 10

ॐ नमो वासुदेवाय नमः कृष्णाय खड्गिने नमः पुष्करनेत्राय केशवायादिचक्रिणे

ॐ नमो वासुदेवाय। नमः कृष्णाय खड्गिने। नमः पुष्करनेत्राय। नमः केशवायादिचक्रिणे॥

Verse 11

नमः कमलकिञ्जल्कपीतनिर्मलवाससे महाहररिपुस्कन्धसृष्टचक्राय चक्रिणे

नमः कमलकिञ्जल्कपीतनिर्मलवाससे। महाहररिपुस्कन्धसृष्टचक्राय चक्रिणे॥

Verse 12

द्ंष्ट्रोद्धृतक्षितिभृते त्रयीमूर्तिमते नमः महायज्ञवराहाय शेषभोगाङ्कशायिने

दंष्ट्रोद्धृतक्षितिभृते त्रयीमूर्तिमते नमः। महायज्ञवराहाय शेषभोगाङ्कशायिने॥

Verse 13

तप्तहाटककेशाग्रज्वलत्पावकलोचन वज्राधिकनखस्पर्शं दिव्यसिंह नमोस्तु ते

तप्तहाटककेशाग्रज्वलत्पावकलोचन। वज्राधिकनखस्पर्शं दिव्यसिंह नमोऽस्तु ते॥

Verse 14

काश्यपायातिह्रस्वाय ऋग्यजुःसामभूषित तुभ्यं वामनरूपायाक्रमते गां नमो नमः

काश्यपायातिह्रस्वाय ऋग्यजुःसामभूषित। तुभ्यं वामनरूपायाक्रमते गां नमो नमः॥

Verse 15

वराहाशेषदुष्टानि सर्वपापफलानि वै मर्द मर्द महादंष्ट्र मर्द मर्द च तत्फलम्

हे वराहावतार! अवशिष्टानि सर्वदुष्टानि सर्वपापफलानि च वै। मर्द मर्द, हे महादंष्ट्र! मर्द मर्द, तत्फलमपि मर्दय॥

Verse 16

अखण्डितात्मभावैस्त्वमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दंष्ट्रोद्धृतभूमिभर्त्रे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सृजते गामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नरसिंह करालाख्य दन्तप्रान्तानलोज्ज्वल भञ्ज भञ्ज निनादेन दुष्टान्यस्यार्तिनाशन

(अखण्डितात्मभावैस्त्वम्—दंष्ट्रोद्धृतभूमिभर्त्रे—सृजते गामिति च केषुचित् पाठभेदाः।) हे नरसिंह करालाख्य! दन्तप्रान्तानलोज्ज्वल! भञ्ज भञ्ज; निनादेन दुष्टानि नाशय, अस्यार्तिं नाशय।

Verse 17

ऋग्यजुःसामगर्भाभिर्वाग्भिर्वामनरूपधृक् प्रशमं सर्वदुःखानि नयत्त्वस्य जनार्दनः

ऋग्यजुःसामगर्भाभिर्वाग्भिः वामनरूपधृक् जनार्दनः अस्य सर्वदुःखानि प्रशमं नयतु।

Verse 18

ऐकाहिकं द्व्याहिकञ्च तथा त्रिदिवसं ज्वरम् चातुर्थकन्तथात्युग्रन्तथैव सततज्वरम्

ज्वरः ऐकाहिकः, द्व्याहिकः, तथा त्रिदिवसः; चातुर्थकः, अत्युग्रः, तथा सततज्वरश्चेति (भेदैः) वर्गीकृतः।

Verse 19

दोषोत्थं सन्निपातोत्थं तथैवागन्तुकं ज्वरम् शमं नयाशु गोविन्द च्छिन्धि च्छिन्ध्यस्य वेदनाम्

दोषोत्थं सन्निपातोत्थं तथैव आगन्तुकं ज्वरम्। गोविन्द! अस्य ज्वरं शीघ्रं शमं नय; वेदनां च्छिन्धि च्छिन्धि॥

Verse 20

नेत्रदुःखं शिरोदुःखं दुःखञ्चोदरसम्भवम् अन्तःश्वासमतिश्वासं परितापं सवेपथुम्

नेत्रशूलं शिरःशूलं चोदरसम्भवं च दुःखम् । अन्तःश्वासोऽतिश्वासः परितापः सवेपथुश्च—एते लक्षणाः कथिताः ॥

Verse 21

गुदघ्राणाङ्घ्रिरोगांश् च कुष्ठरोगांस् तथा क्षयं कामलादींस् तथा रोगान् प्रमेहांश्चातिदारुणान्

गुदघ्राणाङ्घ्रिरोगांश्च कुष्ठरोगान् तथा क्षयम् । कामलादीन् तथा रोगान् प्रमेहांश्चातिदारुणान् ॥

Verse 22

भगन्दरातिसारांश् च मुखरोगांश् च वल्गुलीम् अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रांश् च रोगानन्यांश् च दारुणान्

भगन्दरातिसारांश्च मुखरोगांश्च वल्गुलीम् । अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रांश्च रोगानन्यांश्च दारुणान् ॥

Verse 23

ये वातप्रभवा रोगा ये च पित्तसमुद्भवाः कफोद्भवाश् च ये केचित् ये चान्ये सान्निपातिकाः

ये वातप्रभवा रोगा ये च पित्तसमुद्भवाः । कफोद्भवाश्च ये केचित् ये चान्ये सान्निपातिकाः ॥

Verse 24

आगन्तुकाश् च ये रोगा लूता विस्फोटकादयः ते सर्वे प्रशमं यान्तु वासुदेवापमार्जिताः

आगन्तुकाश्च ये रोगा लूता विस्फोटकादयः । ते सर्वे प्रशमं यान्तु वासुदेवापमार्जिताः ॥

Verse 25

विलयं यान्तु ते सर्वे विष्णोरुच्चारणेन च क्षयं गछ्हन्तु चाशेषास्ते चक्राभिहता हरेः

विष्णोर्नामोच्चारणमात्रेण ते सर्वे वैरिणो विलयं यान्तु; हरेः सुदर्शनचक्राभिहताः सर्वेऽशेषतः क्षयं गच्छन्तु।

Verse 26

छिन्द छिन्दास्य वेदनामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अनिश्वासमतिश्वासमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तथैव च इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ये रोगाः पित्तसम्भवा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः वासुदेवपराजिता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभीषिताः नश्यन्ति सकला रोगाः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

“छिन्द छिन्दास्य वेदनाम्” इति केषुचित् चिह्नितपुस्तकेषु पाठः; “अनिश्वासमतिश्वासम्” इति च; “तथैव च” इति च; “ये रोगाः पित्तसम्भवाः” इति च; “वासुदेवपराजिताः” इति चान्यत्र। अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभीषिताः सकला रोगा नश्यन्ति; सत्यं सत्यं वदाम्यहम्।

Verse 27

स्थावरं जङ्गमं वापि कृत्रिमं चापि यद्विषम् दन्तोद्भवं नखभवमाकाशप्रभवं विषम्

स्थावरजङ्गमकृत्रिमभेदेन विषं त्रिविधं; दन्तोद्भवं नखभवं च, तथा आकाशप्रभवं विषमिति च कथ्यते।

Verse 28

लूतादिप्रभवं यच्च विषमन्यत्तु दुःखदं शमं नयतु तत् सर्वं कीर्तितोस्य जनार्दनः

लूतादिप्रभवं यच्च विषं दुःखदमन्यच्च, तत्सर्वं शमं नयतु; अस्य जनार्दनः कीर्तितः।

Verse 29

ग्रहान् प्रेतग्रहांश्चापि तथा वै डाकिनीग्रहान् वेतालांश् च पिशाचांश् च गन्धर्वान् यक्षराक्षसान्

ग्रहान् प्रेतग्रहांश्चैव तथा डाकिनीग्रहान्; वेतालान् पिशाचांश्च गन्धर्वान् यक्षराक्षसान् (निवारयति)।

Verse 30

शकुनीपूतनाद्यांश् च तथा वैनायकान् ग्रहान् मुखमण्डीं तथा क्रूरां रेवतीं वृद्धरेवतीम्

शकुनीं पूतनां चाद्यांश्च तथा वैनायकान् ग्रहान् । मुखमण्डीं तथा क्रूरां रेवतीं वृद्धरेवतीम् (शान्तिं कुर्यात्) ॥

Verse 31

वृद्धकाख्यान् ग्रहांश्चोग्रांस् तथा मातृग्रहानपि बालस्य विष्णोश् चरितं हन्तु बालग्रहानिमान्

वृद्धकाख्यान् ग्रहांश्चोग्रांस् तथा मातृग्रहानपि । बालस्य विष्णोश्चरितं हन्तु बालग्रहानिमान् ॥

Verse 32

वृद्धाश् च ये ग्रहाः केचिद्ये च बालग्रहाः क्वचित् नरसिंहस्य ते दृष्ट्या दग्धा ये चापि यौवने

वृद्धाश्च ये ग्रहाः केचिद्ये च बालग्रहाः क्वचित् । नरसिंहस्य ते दृष्ट्या दग्धा ये चापि यौवने ॥

Verse 33

सदा करालवदनो नरसिंहो महाबलः ग्रहानशेषान्निःशेषान् करोतु जगतो हितः

सदा करालवदनो नरसिंहो महाबलः । ग्रहानशेषान्निःशेषान् करोतु जगतो हितः ॥

Verse 34

नरसिंह महासिंह ज्वालामालोज्ज्वलानन ग्रहानशेषान् सर्वेश खाद खादाग्निलोचन

नरसिंह महासिंह ज्वालामालोज्ज्वलानन । ग्रहानशेषान् सर्वेश खाद खादाग्निलोचन ॥

Verse 35

ये रोगा ये महोत्पाता यद्विषं ये महाग्रहाः यानि च क्रूरभृतानि ग्रहपीडाश् च दारुणाः

ये रोगा ये महोत्पाता यद्विषं ये महाग्रहाः । यानि च क्रूरभूतानि ग्रहपीडाश्च दारुणाः ॥ (एते सर्वे निवार्यन्ताम्)

Verse 36

शस्त्रक्षतेषु ये दोषा ज्वालागर्दभकादयः तानि सर्वाणि सर्वात्मा परमात्मा जनार्दनः

शस्त्रक्षतेषु ये दोषा ज्वालागर्दभकादयः । तानि सर्वाणि सर्वात्मा परमात्मा जनार्दनः ॥ (अपनयतु)

Verse 37

तथा वेतालिकान् ग्रहानिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धर्वान् राक्ससानपि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शटा इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः किञ्चिद्रूपं समास्याय वासुदेवास्य नाशय

तथा वेतालिकान् ग्रहान् (इति घ-पाठः) गन्धर्वान् राक्षसानपि (इति ख-पाठः) शटाः (इति ख-ङ-पाठः) । किञ्चिद्रूपं समासाद्य वासुदेवास्य नाशय ॥

Verse 38

क्षिप्त्वा सुदर्शनञ् चक्रं ज्वालामालातिभीषणम् सर्वदुष्टोपशमनं कुरु देववराच्युत

क्षिप्त्वा सुदर्शनं चक्रं ज्वालामालातिभीषणम् । सर्वदुष्टोपशमनं कुरु देववराच्युत ॥

Verse 39

सुदर्शन महाज्वाल च्छिन्धि च्छिन्धि महारव सर्वदुष्टानि रक्षांसि क्षयं यान्तु विभीषण

सुदर्शन महाज्वाल छिन्धि छिन्धि महारव । सर्वदुष्टानि रक्षांसि क्षयं यान्तु विभीषण ॥

Verse 40

प्राच्यां प्रतीच्यां च दिशि दक्षिणोत्तरतस् तथा रक्षाङ्करोतु सर्वात्मा नरसिंहः सुगर्जितः

प्राच्यां प्रतीच्यां च दिशि दक्षिणोत्तरतश्च तथा सर्वात्मा सुगर्जितो नरसिंहः रक्षां करोतु।

Verse 41

दिवि भुव्यन्तरीक्षे च पृष्ठतः पार्श्वतोग्रतः रक्षाङ्करोतु भगवान् बहुरूपी जनार्दनः

दिवि भुव्यन्तरीक्षे च पृष्ठतः पार्श्वतोऽग्रतः भगवान् बहुरूपी जनार्दनः रक्षां करोतु।

Verse 42

यथा विष्णुर्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषं तेन सत्येन दुष्टानि शममस्य व्रजन्तु वै

यथा विष्णुर्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषं व्याप्नोति, तेन सत्येन दुष्टानि अस्य शमं व्रजन्तु वै।

Verse 43

यथा विष्णौ स्मृते सद्यः सङ्क्षयं यान्ति पातकाः सत्येन तेन सकलं दुष्टमस्य प्रशाम्यतु

यथा विष्णौ स्मृते सद्यः पातकाः सङ्क्षयं यान्ति, तेन सत्येन अस्य सकलं दुष्टं प्रशाम्यतु।

Verse 44

परमात्मा यथा विष्णुर्वेदान्तेषु च गीयते तेन सत्येन सकलं दुष्टमस्य प्रशाम्यतु

परमात्मा यथा विष्णुर्वेदान्तेषु गीयते, तेन सत्येन अस्य सकलं दुष्टं प्रशाम्यतु।

Verse 45

यथा यज्ञेश्वरो विष्णुर्देवेष्वपि हि गीयते सत्येन तेन सकलं यन्मयोक्तं तथास्तु तत्

यथा यज्ञेश्वरो विष्णुर्देवेष्वपि हि गीयते, तेन सत्येन मयोक्तं सकलं यथावत् तथास्तु तत्।

Verse 46

शान्तिरस्तु शिवञ्चास्तु दुष्टमस्य प्रशाम्यतु वासुदेवशरीरोत्थैः कुशैर् निर्मथितं मया

शान्तिरस्तु शिवञ्चास्तु दुष्टमस्य प्रशाम्यतु। वासुदेवशरीरोत्थैः कुशैर् निर्मथितं मया॥

Verse 47

अपमार्जतु गोविन्दो नरो नारायणस् तथा तथास्तु सर्वदुःखानां प्रशमो जपनाद्धरेः

अपमार्जतु गोविन्दो नरो नारायणस् तथा। तथास्तु सर्वदुःखानां प्रशमो जपनाद्धरेः॥

Verse 48

महाबल इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वर्गर्जितैर् इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रयान्तु वै इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशैर् निर्णाशितमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अपमार्जनकं शस्त्रं सर्वरोगादिवारणम् अयं हरिः कुशो विष्णुर्हता रोगा मया तव

अपमार्जनकं शस्त्रं सर्वरोगादिवारणम्। अयं हरिः कुशो विष्णुर्हता रोगा मया तव॥