Adhyaya 25

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अग्निकार्यादिकथनं नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः वासुदेवार्चनं कृत्वा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चविंशो ऽध्यायः वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणं नारद उवाच वासुदेवादिमन्त्राणां पूजानां लक्षणं वदे वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः

इत्यादिमहापुराणे आग्नेयेऽग्निकार्यादिकथनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चविंशोऽध्यायः—वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणम्। नारद उवाच—वासुदेवादिमन्त्राणां पूजानां लक्षणं वद; वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः॥

Verse 2

नमो भगवते चादौ अ आ अं अः स्ववीजकाः ओङ्काराद्या नमोन्ताश् च नमो नारायणस्ततः

आदौ ‘नमो भगवते’ इति। अ-आ-अं-अः स्वस्वबीजकाः। ओङ्काराद्या नमोन्ताश्च; ततः ‘नमो नारायण’ इति॥

Verse 3

ॐ तत् सत् ब्रह्मणे चैव ॐ नमो विष्णवे नमः ॐ क्षौं ॐ नमो भगवते नरसिंहाय वै नमः

ॐ तत्सत्—ब्रह्मणे च नमः। ॐ नमो विष्णवे नमः। ॐ क्षौं। ॐ नमो भगवते नरसिंहाय वै नमः॥

Verse 4

ॐ भूर्नमो भगवते वराहाय नराधिपाः जवारुणहरिद्राभा नीलश्यामललोहिताः

ॐ। भगवते वराहाय नमः। हे नराधिपाः, तस्य रूपाणि जपाकुसुमरक्त-हरिद्राकाञ्चनाभानि, नील-श्यामल-लोहितवर्णानि च दृश्यन्ते।

Verse 5

मेघाग्निमधुपिङ्गाभा वल्लभा नव नायकाः अङ्गानि स्वरवीजानां स्वनामान्तैर् यथाक्रमम्

मेघा, अग्नि, मधु, पिङ्गाभा, वल्लभा—एते नव नायकाः। स्वरवीजानाम् अङ्गानि स्वनामान्तैः यथाक्रमं निर्दिशेत्।

Verse 6

हृदयादीनि कल्पेत विभक्तैस्तन्त्रवेदिभिः व्यञ्जनादीनि वीजानि तेषां लक्षणमन्यथा

तन्त्रवेदिभिः विभक्तैः सम्यग् विन्यस्य हृदयादीनि कल्पनीयानि। व्यञ्जनादीनि तेषां वीजानि; तेषां लक्षणं तु भिन्नम्।

Verse 7

दीर्घस्वरैस्तु भिन्नानि नमोन्तान्तस्थितानि तु अङ्गानि ह्रस्वयुक्तानि उपाङ्गानीति वर्ण्यते

दीर्घस्वरभेदेन ये नमोन्तान्ते स्थिताः, ते ‘अङ्गानि’ इति कथ्यन्ते। ह्रस्वस्वरयुक्ताः पुनः ‘उपाङ्गानि’ इति वर्ण्यन्ते।

Verse 8

विभक्तनामवर्णान्तस्थितानि वीजमुत्तमं दीर्घैर् ह्रस्वैश् च संयुक्तं साङ्गोपाङ्गंस्वरैः क्रमात्

विभक्तनामवर्णान्तेषु स्थितैः अक्षरैः उत्तमं वीजं भवति। तत् दीर्घ-ह्रस्वस्वरैः साङ्गोपाङ्गस्वरैश्च क्रमात् संयोज्यते।

Verse 9

व्यञ्जनानां क्रमो ह्य् एष हृदयादिप्रकॢप्तये स्ववीजेन स्वनामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिः

एष एव व्यञ्जनानां क्रमः हृदयादि-न्यासप्रकॢप्तये विहितः। स्वस्वबीजेन स्वनामान्तैः तथा अङ्गनामभिः विभक्तानि।

Verse 10

जका इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थितवीजार्थमुत्तममिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दीर्घस्वरैश् च संयुक्तमङ्गोपाङ्गं स्वरैः क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वरवीजेषु नामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः युक्तानि हृदयादीनि द्वादशान्तानि पञ्चतः आरभ्य कल्पयित्वा तु जपेत् सिद्ध्यनुरूपतः

पञ्चतः आरभ्य युक्तानि हृदयादीनि द्वादशान्तानि कल्पयित्वा सिद्ध्यनुरूपतः जपेत्। (पूर्वोक्ते पाठभेदे स्वरैः सह बीजानां योगः, अङ्गोपाङ्गनामभिः विभागश्च निर्दिष्टः।)

Verse 11

हृदयञ्च शिरश्चूडा कवचं नेत्रमस्त्रकं षडङ्गानि तु वीजानां मूलस्य द्वादशाङ्गकं

हृदयम् शिरः चूडा कवचं नेत्रम् अस्त्रकम्—इति षडङ्गानि। बीजानां एतानि; मूलमन्त्रस्य तु द्वादशाङ्गकं विन्यासः।

Verse 12

हृच्छिरश् च शिखा वर्म चास्त्रनेत्रान्तयोदरं प्रष्टबाहूरुजानूंश् च जङ्घा पादौ क्रमान्न्यसेत्

हृत्-शिरश्च शिखा वर्म च, अस्त्रं नेत्रान्तयोदरम्। पृष्ठ-बाहू-ऊरु-जानून् जङ्घा-पादौ च क्रमान्न्यसेत्।

Verse 13

कं टं पं शं वैनतेयः खं ठं फं घंगदामनुः गं डं बं सं पुष्ठिमन्तो घं ढं भं हं श्रियैनमः

कं टं पं शं—वैनतेयः। खं ठं फं घं—घंगदामनुः। गं डं बं सं—पुष्ठिमन्तः। घं ढं भं हं—श्रियै नमः।

Verse 14

वं शं मं क्षं पाञ्चजन्यं छं तं पंकौस्तुभाय च जं खं वं सुदर्शनाय श्रीवत्साय सं वं दं चंलं

(न्यासार्थम्) बीजाक्षराणि विन्यसेत्—‘वं शं मं क्षं’ पाञ्चजन्यशङ्खे; ‘छं तं पं’ कौस्तुभमणौ; ‘जं खं वं’ सुदर्शनचक्रे; तथा ‘सं वं दं’ श्रीवत्सलाञ्छने—एवं दिव्यचिह्नेषु मन्त्रवर्णान् स्थापयेत्।

Verse 15

ॐ धं वं वनमालायै महानन्ताय वै नमः निर्वीजपदमन्त्राणां पदैर् अङ्गानि कल्पयेत्

ॐ—धं वं—वनमालायै महानन्ताय वै नमः। निर्वीजपदमन्त्राणां पदैरेव अङ्गानि (न्यासे) कल्पयेत्।

Verse 16

जात्यन्तैर् नामसंयुक्तेर्हृदयादीनि पञ्चधा प्रणवं हृदयादीनि ततः प्रोक्तानि पञ्चधा

जात्यन्तैर्नामसंयुक्तेः हृदयादीनि पञ्चधा (न्यासे) विन्यसेत्। ततः प्रणवोऽपि हृदयादिषु पञ्चधा विन्यासः प्रोक्तः।

Verse 17

प्रणवं हृदयं पूर्वं परायेति शिरः शिखा नाम्नात्मना तु कवचं अस्त्रं नामान्तकं भवेत्

प्रणवं हृदयं पूर्वं (विन्यसेत्)। ‘परायेति’ शिरः शिखा। नाम्ना ‘आत्मना’ इति कवचं; ‘नमः’ नामान्तकं तु अस्त्रं भवेत्।

Verse 18

अ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रीवत्साय च पञ्चममिति ङ, चिह्नितपुस्त्कपाठः श्रीवत्सो वं चं दं ठं लं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नमोनन्ताय वै नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नाम्नामुना तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः ॐ परास्त्रादिस्वनामात्मा चतुर्थ्यन्तो नमोन्तकः एकव्यूहादिषड्विंशव्यूहात्तस्यात्मनो मनुः

ॐ—परास्त्रादिस्वनामात्मा चतुर्थ्यन्तो नमोन्तकः। एकव्यूहादिषड्विंशव्यूहात् तस्यात्मनो मनुः प्रोक्तः। (केषुचित् चिह्नितपुस्तकेषु पाठभेदाः—‘श्रीवत्साय…’, ‘नमोऽनन्ताय…’, तथा ‘वं चं दं ठं लं’ इत्यादयः।)

Verse 19

कनिष्टादिकराग्रेषु प्रकृतिं देहकेर्चयेत् पराय पुरुषात्मा स्यात् प्रकृत्यात्मा द्विरूपकः

कनिष्ठाद्यङ्गुल्यग्रेषु देहे प्रकृतिं चिन्तयेत्। परायां स्थितौ पुरुषात्मा, प्रकृत्याश्रये तु आत्मा द्विरूपकः॥

Verse 20

ॐ परयाम्न्यात्मने चैव वाय्वर्कौ च द्विरूपकः अग्निं त्रिमूर्तौ विन्यस्य व्यापकं करदेहयोः

ॐ इत्युच्चार्य परयाम्न्यात्मानं ध्यायेत्, वाय्वर्कौ च द्विरूपकौ। त्रिमूर्तिमग्निं न्यासेन विन्यस्य करदेहयोर्व्यापकत्वं स्थापयेत्॥

Verse 21

वाय्वर्कौ करशाखासु सव्येतरकरद्वये हृदि मूर्तो तनावेष त्रिव्यूहे तुर्यरूपके

वाय्वर्कौ करशाखासु सव्येतरकरद्वये विन्यसेत्। हृदि मूर्तं तनावेषसहितं त्रिव्यूहे तुर्यरूपके स्थापयेत्॥

Verse 22

ऋग्वेदं व्यापकं हस्ते अङ्गुलीषु यजुर्न्यसेत् तलद्वयेथर्वरूपं शिरोहृच्चरणान्तकः

हस्ते व्यापकं ऋग्वेदं न्यसेत्, अङ्गुलीषु यजुर्न्यसेत्। अथर्वरूपं शिरो-हृच्चरणान्तं विन्यस्य समापनं कुर्यात्॥

Verse 23

आकाशं व्यापकं न्यस्य करे देहे तु पूर्ववत् अङ्गुलीषु च वाय्वादि शिरोहृद्गुह्यपादके

आकाशं व्यापकं करे न्यस्य, देहे तु पूर्ववत् विन्यसेत्। अङ्गुलीषु वाय्वादीन्, शिरो-हृद्-गुह्य-पादेषु च स्थापयेत्॥

Verse 24

वायुर्ज्योतिर्जलं पृथ्वी पञ्चव्यूहः समीरितः मनः श्रोत्रन्त्वग्दृग्जिह्वा घ्राणं षड्व्यूह ईरितः

वायुः ज्योतिः जलं पृथ्वी च—एते पञ्चव्यूहाः समीरिताः। मनः श्रोत्रं त्वक् दृक् जिह्वा घ्राणं च—एते षड्व्यूहाः ईरिताः।

Verse 25

व्यापकं मानसं न्यस्य ततोङ्गुष्टादितः क्रमात् मूर्धास्यहृद्गुह्यपत्सु कथितः करुणात्मकः

व्यापकं मानसं मन्त्रं न्यस्य, ततः अङ्गुष्ठादितः क्रमात्—मूर्धनि, आस्ये, हृदि, गुह्ये, पादयोश्च—करुणात्मकः स इति कथितः।

Verse 26

आदिमूर्तिस्तु सर्वत्र व्यापको जीवसञ्ज्ञितः भूर्भुवः स्वर्महर्जनस्तपः स्त्यञ्च सप्तधा

आदिमूर्तिः खलु सर्वत्र व्यापिका, जीवसञ्ज्ञिता च। सा भूर्भुवः स्वर्महर्जनस्तपः सत्यञ्चेति सप्तधा व्यक्ता।

Verse 27

करे देहे न्यसेदाद्यमङ्गुष्टादिक्रमेण तु तलसंस्थः सप्तमश् च लोकेशो देहके क्रमात्

करे प्रथमं न्यसेदाद्यं, ततः देहेऽपि अङ्गुष्ठादिक्रमेण। सप्तमः तलसंस्थः; तथा लोकेशोऽपि देहके क्रमात् न्यस्येत्।

Verse 28

ॐ परास्त्रादित्यनामात्मा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं व्यूहादिषड्विंशं व्यूहात्तस्यात्मनो मनुरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निं द्विमूर्तौ इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः तलस्थः सप्तमश् चैव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः देहे शिरोललाटास्यहृद्गुह्याङ्ग्रिषु संस्थितः अग्निष्ठोमस्तथोक्थस्तु षोडशी वाजपेयकः

देहे शिरोललाटास्यहृद्गुह्याङ्घ्रिषु संस्थितः। अग्निष्ठोमस्तथोक्थ्यस्तु षोडशी वाजपेयकः॥ (पूर्वोक्तेषु पाठभेदाः केषुचित् पुस्तकेषु सूचिताः)

Verse 29

अतिरात्राप्तोर्यामञ्च यज्ञात्मा सप्तरूपकः धीरहं मनः शब्दश् च स्पर्शरूपरसास्ततः

यज्ञपुरुषात्मा यज्ञः सप्तरूपकः—अतिरात्रः, आप्तोर्यामः, धीरं मनः, शब्दः, ततः स्पर्शः, रूपं, रसश्च।

Verse 30

गन्धो बुद्धिर्व्यापकं तु करे देहे न्यसेत् क्रमात् न्यसेदन्त्यै च तलयोः के ललाटे मुखे हृदि

गन्धं बुद्धिं च व्यापकं च करे देहे च क्रमात् न्यसेत्। अन्त्यं तु तलयोर्न्यस्येत् शिखायां ललाटे मुखे हृदि च।

Verse 31

नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृतः वीजो बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोनिलः

नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृतः—बीजं बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोऽनिलः।

Verse 32

रूपं रसो नवात्मायं जीव अङ्गुष्ठकद्वये तर्जन्यादिक्रमाच्छेषं यावद्वामप्रदेशिनीं

रूपं रसो नवात्मायं जीव अङ्गुष्ठकद्वये न्यसेत्। तर्जन्यादिक्रमाच्छेषं यावद्वामप्रदेशिनीं न्यसेत्।

Verse 33

देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु पादयोश् च दशात्मायं इन्द्रो व्यापी समास्थितः

देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु पादयोश्च दशात्मायम् इन्द्रो व्यापी समास्थितः।

Verse 34

अङ्गुष्ठकद्वये वह्निस्तर्जन्यादौ परेषु च शिरोललाटवक्त्रेषु हृन्नाभिगुह्यजानुषु

अङ्गुष्ठकद्वये वह्निं न्यसेत्; तर्जन्यादिषु चान्येषु अङ्गुलिषु क्रमात्। शिरसि ललाटे वक्त्रे च तथा हृदि नाभौ गुह्ये जानुषु च न्यसेत्॥

Verse 35

पादयोरेकदशात्मा मनः श्रोत्रं त्वगेव च चक्षुर्जिह्वा तथा घ्राणं वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायुकः

पादयोः कर्माधारे एकादशात्मा आत्मा स्मृतः—मनः श्रोत्रं त्वक् चक्षुः जिह्वा घ्राणं च; वाक् पाणिः अङ्घ्रिः पायुः च इति॥

Verse 36

उपस्थं मानसो व्यापी श्रोत्रमङ्गुष्ठकद्वये तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अतिरिक्तं तलद्वये

उपस्थं मनसि विन्यस्येत्; व्यापिनं श्रोत्रे न्यसेत्। अङ्गुष्ठकद्वये न्यसेत्; तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अङ्गुलिषु न्यसेत्; अतिरिक्तं तलद्वये न्यसेत्॥

Verse 37

उत्तमाङ्गुलललाटास्यहृन्नाभावथ गुह्यके उरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात्

उत्तमाङ्गे अङ्गुलिषु ललाटे आस्ये हृदि नाभौ अथ गुह्यके। उरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात् (न्यासः)॥

Verse 38

अतिरात्राप्तयामश् च इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः रसास् तथा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदन्ते च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदष्टौ च इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः क्रमात् स्मृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः विष्णुर्मधुहरश् चैव त्रिविक्रमकवामनौ श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च

‘अतिरात्राप्तयामः’ इति केषुचित् चिह्नितपुस्तकेषु पाठः; ‘रसास् तथा’ इति च; ‘न्यसेदन्ते च’ इति च; ‘न्यसेदष्टौ च’ इति च; ‘क्रमात् स्मृतः’ इति च पाठभेदाः। अथ क्रमात् नामानि—विष्णुः मधुहरः त्रिविक्रमः वामनः श्रीधरः हृषीकेशः पद्मनाभश् च॥

Verse 39

दामोदरः केशवश् च नारायणस्ततः परः माधवश्चाथ गोविन्दो विष्णुं वै व्यापकं न्यसेत्

दामोदरं केशवं च नारायणं ततः परम् । माधवं गोविन्दं च न्यस्य विष्णुं व्यापकं न्यसेत् ॥

Verse 40

अङ्गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ शिरःशिखरकट्याञ्च जानुपादादिषु न्यसेत्

अङ्गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ । शिरःशिखरकट्यां च जानुपादादिषु न्यसेत् ॥

Verse 41

द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्विंशव्यूहकस् तथा पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तञ्च शब्दकः

द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्विंशव्यूहकस्तथा । पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तं च शब्दकः ॥

Verse 42

तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस् तथा चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायवः

तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस्तथा । चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्पाण्यङ्घ्रिश्च पायवः ॥

Verse 43

उपस्थो भूर्जलन्तेजो वायुराकाशमेव च पुरुषं व्यापकं न्यस्य अङ्गुष्ठादौ दश न्यसेत्

उपस्थो भूर्जलन्तेजो वायुराकाशमेव च । पुरुषं व्यापकं न्यस्य अङ्गुष्ठादौ दश न्यसेत् ॥

Verse 44

शेषान् हस्ततले न्यस्य शिरस्यथ ललाटके मुखहृन्नाभिगुह्योरुजान्वङ्घ्रौ करणोद्गतौ

शेषमन्त्रांश्च हस्ततले न्यस्य, ततः शिरसि ललाटे च; मुखे हृदि नाभौ गुह्ये ऊरुषु जानुषु अङ्घ्रिषु च न्यसेत्—एष हस्तोद्गतो न्यासः।

Verse 45

पादे जान्वोरुपस्थे च हृदये मूर्ध्नि च क्रमात् परश् च पुरुषात्मादौ षड्विंशे पूर्ववत्परं

पादयोः जान्वोः ऊरूपस्थयोश्च, हृदये मूर्ध्नि च क्रमात् तत्त्वानि न्यसेत्; ततः परं पुरुषात्मादौ परं चिन्तयेत्, षड्विंशे तु पूर्ववत् ‘परम्’ न्यसेत्।

Verse 46

सञ्चिन्त्य मण्डलैके तु प्रकृतिं पूजयेद्बुधः पूर्वयाम्याप्यसौम्येषु हृदयादीनि पूजयेत्

मण्डलैकं तु सञ्चिन्त्य, बुधः प्रकृतिं पूजयेत्; पूर्वयाम्याप्यसौम्येषु च हृदयादीनि पूजयेत्।

Verse 47

अस्त्रमग्न्यादिकोणेषु वैनतेयादि पूर्ववत् दिक्पालांश् च विधिस्त्वन्यः त्रिव्यूहेग्निश् च मध्यतः

अस्त्रमग्न्यादिकोणेषु न्यसेत्; वैनतेयादि पूर्ववत्। दिक्पालानां विधिः त्वन्यः; त्रिव्यूहेऽग्निं च मध्यतः स्थापयेत्।

Verse 48

पूर्वादिदिग्बलावसोराज्यादिभिरलङ्कृतः कर्णिकायां नाभसश् च मानसः कर्णिकास्थितः

कर्णिकायां स पूर्वादिदिग्बलावसोराज्यादिभिरलङ्कृतः; तस्यां कर्णिकायां नाभसश्च मानसश्च देवौ स्थितौ।

Verse 49

अस्त्रमग्न्यादिपत्रेषु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः दिक्पालांश् च विधिस्तस्य इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः दिक्पालादौ विधिस्तुल्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विश्वरूपं सर्वस्थित्यै यजेद्राज्यजयाय च सर्वव्यूहैः समायुक्तमङ्गैर् अपि च पञ्चभिः

(पाठभेदाः) ‘अस्त्रमग्न्यादिपत्रेषु’ इति ख-ङ-चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः; ‘दिक्पालांश्च विधिस्तस्य’ इति ग-घ-चिह्नितपुस्तकपाठः; ‘दिक्पालादौ विधिस्तुल्यः’ इति ङ-चिह्नितपुस्तकपाठः। सर्वस्थित्यै राज्यजयाय च सर्वव्यूहसमायुक्तं पञ्चाङ्गैरपि युक्तं विश्वरूपं यजेत्।

Verse 50

गरुडाद्यैस्तथेन्द्राद्यैः सर्वान् कामानवाप्नुयात् विश्वक्सेनं यजेन्नाम्ना वै वीजं व्योमसंस्थितं

गरुडाद्यैस्तथेन्द्राद्यैः सर्वान् कामानवाप्नुयात्। विश्वक्सेनं नाम्ना यजेद् वै बीजं व्योमसंस्थितम्॥