Adhyaya 23

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानविधिकथनं नाम द्वाविंशोध्यायः अथ त्रयोविंशोध्यायः पूजाविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये पूजाविधिं विप्रा यत् कृत्वा सर्वमाप्नुयात् प्रक्षालिताङ्घ्रिराचम्य वाग्यतः कृतरक्षकः

इति आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानविधिकथनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रयोविंशोऽध्यायः—पूजाविधिकथनम्। नारद उवाच—विप्राः, पूजाविधिं वक्ष्ये, यत्कृत्वा सर्वमभीष्टं प्राप्नुयात्। प्रक्षालिताङ्घ्रिः आचम्य, वाग्यतः, कृतरक्षः, ततः पूजां प्रवर्तयेत्।

Verse 2

ध्यायं हरिं देवमिति घचिह्नितपुस्तकपाठः प्राङ्मुखः स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्माद्यपरमेव च यं वीजं नाभिमध्यस्थं धूम्रं चण्डानिलात्मकं

‘ध्यायं हरिं देवम्’ इति घचिह्नितपुस्तकपाठं जपन् प्राङ्मुखः स्वस्तिकासनं बद्ध्वा, पद्मादिमुद्राः परमेव च विधाय। ततः नाभिमध्यस्थं ‘यं’ बीजं धूम्रवर्णं चण्डानिलात्मकं ध्यायेत्।

Verse 3

विशेषयेदशेषन्तु ध्यायेत् कायात्तु कल्मषं क्षौं हृत्पङ्कजमध्यस्थं वीजं तेजोनिधिं स्मरन्

ततः अशेषं विशेषयेत्, कायात् कल्मषं च व्यपनीय ध्यायेत्। हृत्पङ्कजमध्यस्थं ‘क्षौं’ बीजं तेजोनिधिं स्मरन्।

Verse 4

अधोर्ध्वतिर्यग्गाभिस्तु ज्वालाभिः कल्मषं दहेत् शशाङ्काकृतिवद्ध्यायेदम्बरस्थं सुधाम्बुभिः

अधोर्ध्वतिर्यग्गाभिः ज्वालाभिः कल्मषं दहेत्। ततः शशाङ्काकृतिवत् अम्बरस्थं ध्यायेत्, सुधाम्बुभिः प्रवर्षन्तम्।

Verse 5

हृत्पद्मव्यापिभिर्देहं स्वकमाप्लावयेत्सुधीः सुसुम्नायोनिमार्गेण सर्वनाडीविसर्पिभिः

तया सुधया हृत्पद्मव्यापिभिः देहं स्वकं सुधीः आप्लावयेत्। सुसुम्नायोनिमार्गेण सर्वनाडीविसर्पिभिः।

Verse 6

शोधयित्वा न्यसेत्तत्त्वं करशुद्धिरथास्त्रकं व्यापकं हस्तयोरादौ दक्षिणाङ्गुष्ठतोङ्गकं

करयोः शोधनं कृत्वा ततः तत्त्वस्य न्यासं कुर्यात्। अनन्तरं करशुद्धिः, अथास्त्रकन्यासः। ततः व्यापकन्यासः—हस्तयोः आदौ दक्षिणाङ्गुष्ठादारभ्य अङ्गुल्यङ्गेषु मन्त्रं विन्यसेत्।

Verse 7

मूलं देहे द्वादशाङ्गं न्यसेन्मन्त्रैर् द्विषट्ककैः हृदयं च शिरश् चैव शिखा वर्मास्त्रलोचने

मूलमन्त्रं देहे द्वादशाङ्गेषु द्विषट्कमन्त्रैः न्यसेत्। हृदय-शिरः-शिखा-वर्म-अस्त्र-लोचनानां च न्यासं ततः कुर्यात्।

Verse 8

उदरं च तथा पृष्ठं बाहुरुजानुपादकं मुद्रां दत्त्वा स्मरेत् विष्णुं जप्त्वाष्टशतमर्चयेत्

उदर-पृष्ठ-बाहु-उरु-जानु-पादसम्बद्धां मुद्रां दत्त्वा विष्णुं स्मरेत्। जपं कृत्वा अष्टशतेन अर्चयेत्।

Verse 9

वामे तु वर्धनीं न्यस्य पूजाद्रव्यं तु दक्षिणे प्रक्षाल्यास्त्रेण चार्घ्येण गन्धपुष्पान्विते न्यसेत्

वामे वर्धनीं न्यस्य दक्षिणे पूजाद्रव्यं न्यसेत्। अस्त्रेण अर्घ्येण च प्रक्षाल्य गन्धपुष्पान्वितम् अर्घ्यं स्थापयेत्।

Verse 10

चैतन्यं सर्वगं ज्योतिरष्टजप्तेन वारिणा फडन्तेन तु संसिच्य हस्ते ध्यात्वा हरिं परे

अष्टजप्तेन वारिणा फडन्तेन च वारिणा संसिच्य, सर्वगं चैतन्यज्योतिः परं हरिं हस्ते ध्यात्वा।

Verse 11

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं वह्निदिङ्मुखाः अधर्मादीनि गात्राणि पूर्वादौ योगपीठके

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च वह्निदिङ्मुखादिषु विन्यसेत्। अधर्मादीनि तु गात्राणि पूर्वादौ योगपीठके नियोजयेत्॥

Verse 12

कूर्मं पीठे ह्य् अनन्तञ्च यमं सूर्यादिमण्डलं पाठः स्वकामान् दाहयेत् सुधीः इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वकमाह्लादयेत् सुधीरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थलं तेन तु संसिच्य हस्ते ध्यात्वा हरिं पठेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्ममिति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विमलाद्याः केशरस्थानुग्रहा कर्णिका स्थिता

पीठे कूर्ममनन्तं च सूर्यादिमण्डलानि च ध्यायेत्। पाठभेदेन स्वकामान् दाहयेत् सुधीः, अथवा स्वकामान् आह्लादयेत्। तेन स्थलं संसिच्य हस्ते हरिं ध्यात्वा पठेत्। पद्मं ध्यायेत्—विमलाद्याः केशरस्थाने, कर्णिका मध्ये स्थिता॥

Verse 13

पूर्वं स्वहृदये ध्यात्वा आवाह्यार्चैश् च मण्डले अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं मधुपर्कं पुनश् च तत्

पूर्वं स्वहृदये देवं ध्यात्वा मण्डले आवाह्य अर्चयेत्। ततः अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं मधुपर्कं च समर्पयेत्, पुनश्च तद्वत्॥

Verse 14

स्नानं वस्त्रोपवीतञ्च भूषणं गन्धपुष्पकं धूपदीपनैर् वेद्यानि पुण्डरीकाक्षविद्यया

स्नानं वस्त्रोपवीतं च भूषणं गन्धपुष्पके। धूपदीपनैर्वेद्यानि पुण्डरीकाक्षविद्यया॥

Verse 15

यजेदङ्गानि पूर्वादौ द्वारि पूर्वे परेण्डजं दक्षे चक्रं गदां सौम्ये कोणे शङ्खं धनुर्न्यसेत्

यजेदङ्गानि पूर्वादौ। द्वारि पूर्वे परेण्डजं ध्वजं न्यसेत्; दक्षे चक्रं, सौम्ये गदां; कोणे शङ्खं, धनुश्च न्यसेत्॥

Verse 16

देवस्य वामतो दक्षे चेषुधी खड्गमेव च वामे चर्म श्रियं दक्षे पुष्टिं वामेग्रतो न्यसेत्

देवस्य वामदक्षिणयोः क्रमशः इषुधीं खड्गं च स्थापयेत्। वामे चर्म, दक्षे श्रीं, वामे पुष्टिं, अग्रतः च यथाविधि न्यसेत्॥

Verse 17

वनमालाञ्च श्रीवत्सकौस्तुभौ दिक्पतीन्वहिः स्वमन्त्रैः पूजयेत् सर्वान् विष्णुरर्घोवसानतः

वनमालां श्रीवत्सकौस्तुभौ च, बहिः दिक्पतीन् अपि स्वस्वमन्त्रैः पूजयेत्। विष्णोरर्घ्यावसानपर्यन्तं सर्वान् सम्यक् अर्चयेत्॥

Verse 18

व्यस्तेन च समस्तेन अङ्गैर् वीजेन वै यजेत् जप्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य स्तुत्त्वार्ध्यञ्च समर्प्य च

व्यस्तसमस्तरूपैः अङ्गमन्त्रैः बीजेन च यजेत्। जपं कृत्वा प्रदक्षिणां कृत्वा स्तुत्वा च, ततः अर्घ्यं समर्पयेत्॥

Verse 19

हृदये विन्यसेद्ध्यात्वा अहं ब्रह्म हरिस्त्विति आगच्छावाहने योज्यं क्षमस्वेति विसर्जने

ध्यात्वा हृदये विन्यसेत्—“अहं ब्रह्म, हरिस्त्वम्” इति। आवाहने “आगच्छ” इति योज्यम्; विसर्जने “क्षमस्व” इति॥

Verse 20

एवमष्टाक्षराद्यैश् च पूजां कृत्वा विमुक्तिभाक् एकमूर्त्यर्चनं प्रोक्तं नवव्यूहार्चनं शृणु

एवम् अष्टाक्षरादिमन्त्रैः पूजां कृत्वा विमुक्तिभाक् भवति। एकमूर्त्यर्चनं प्रोक्तम्; इदानीं नवव्यूहार्चनं शृणु॥

Verse 21

अङ्गुष्ठकद्वये न्यस्य वासुदेवं बलादिकान् तर्जन्यादौ शरीरेथ शिरोललाटवक्त्रके

अङ्गुष्ठद्वये वासुदेवं न्यस्य, तर्जन्यादिक्रमात् बलादीन् शरीरे विन्यसेत्—शिरसि, ललाटे, वदने च यथाक्रमम्।

Verse 22

हृन्नाभिगुह्यजान्वङ्घ्रौ मध्ये पूर्वादिकं यजेत् एकपीठं नवव्यूहं नवपीठञ्च पूर्ववत्

हृदि नाभौ गुह्ये जान्वोः पादयोश्च स्थितान् देवतान् यजेत्; मध्ये तु पूर्वादिदिशाक्रमात् यजेत्। एकपीठं नवव्यूहं नवपीठं च पूर्ववत् पूजयेत्।

Verse 23

चिह्नितपुस्तकपाठः अस्मल्लब्धपुस्तकेषु विष्णुरर्घोवसानत इति विष्णावर्घौ च मानतः इति च पाठो वर्तते अयन्स्वसमीचीन इव प्रतिभाति विष्णुमर्घ्यासनादिभिरिति तु युक्तः पाठः मध्यगुल्फादितः पिस्फच इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नवाब्जे नवमूर्त्या च नवव्यूहञ्च पूर्ववत् इष्टं मध्ये ततः स्थाने वासुदेवञ्च पूजयेत्

चिह्नितपुस्तकपाठः—अस्मल्लब्धपुस्तकेषु “विष्णुरर्घोऽवसानतः” इति, तथा “विष्णावर्घौ च मानतः” इति च पाठः। अयम् असमीचीन इव प्रतिभाति; “विष्णुमर्घ्यासनादिभिः” इति तु युक्तः पाठः—अर्घ्यासनादिभिरुपचारैर्विष्णुं पूजयेत्। (अन्यः पाठभेदः—“मध्यगुल्फादितः … पिस्फच” इति ङ।) चिह्नितपाठः—नवाब्जे नवमूर्त्या च नवव्यूहं च पूर्ववत्; इष्टे मध्ये ततः स्थाने वासुदेवं च पूजयेत्।