Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
पूर्वाध्याये मन्त्रप्रदर्शनानन्तरं अत्र मुद्रालक्षणकथनं प्रवर्तते—देवसन्निध्यादिफलजनकानां हस्तसंकेतविशेषाणां स्वरूपं लक्षणं च। नारदः प्रथमं हृदयसमन्वितां भक्तिपूर्वकां नमस्कारमुद्रां ‘अञ्जलिं’ प्रधानतया निर्दिशति, यया विधेः प्रवेशद्वारं भक्तिरिति स्थापितम्। ततः वाममुष्टिः ऊर्ध्वाङ्गुष्ठः, दक्षिणाङ्गुष्ठस्य ग्रथनकार्यं चादि सूक्ष्माङ्गचेष्टाविधानं मन्त्रविद्यायाः अङ्गत्वेन वर्ण्यते। व्यूहे साधारणासाधारणमुद्राभेदः, कनिष्ठिकादारभ्य क्रमशः विमोचन-विकासेन अष्टमुद्राक्रमः च निर्दिष्टः। बीजप्रयोगे सिद्ध्याद्यर्थेषु च पाठान्तराणि स्मार्यन्ते; वराहमुद्रां तथा अङ्गनामुद्राक्रमं च उपन्यस्य, अन्ते दक्षिणपक्षे संकोच-प्रतिबिम्बनविधिना समापनं कृत्वा, यथाविधिसंरचनया मुद्रासिद्धिः सिध्यतीति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मन्त्रप्रदर्शनं नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः अथ षड्विंशो ऽध्यायः मुद्रालक्षणकथनं नारद उवाच मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकं अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये मन्त्रप्रदर्शनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः। अथ षड्विंशोऽध्यायः—मुद्रालक्षणकथनम्। नारद उवाच—मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकम्। अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा॥
Verse 2
ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोवाममुष्टिर्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनं सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोर्ध्वे प्रकीर्तितः
ऊर्ध्वाङ्गुष्ठो वाममुष्टिर्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनम्। सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोर्ध्वे प्रकीर्तितः॥
Verse 3
तिस्रः साधरणा व्यूहे अथासाधरणा इमाः कनिष्ठादिविमोकेन अष्टो मुद्रा यथाक्रमं
तिस्रः साधरणा व्यूहे अथासाधरणा इमाः। कनिष्ठादिविमोकेन अष्टौ मुद्रा यथाक्रमम्॥
Verse 4
अष्टानां पूर्ववीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत् अङ्गुष्ठेन कनिष्टान्तं नमयित्वाङ्गुलित्रयं
अष्टानां पूर्वबीजानां क्रमं यथावत् निश्चित्य, अङ्गुष्ठेन कनिष्ठाग्रं नमयित्वा, ततः अङ्गुलित्रयं (मध्यमा-अनामिका-तर्जनी) नमयेत्।
Verse 5
ऊर्ध्वं कृत्वा सम्मुखञ्च वीजाय नवमाय वै वामहस्तमथोत्तानं कृत्वार्धं नामयेच्छनैः
ऊर्ध्वं कृत्वा सम्मुखं च, नवमं वीजायनं (व्यजनमुद्रां) कुर्यात्। ततः वामहस्तं उत्तानं कृत्वा, अर्धं शनैः नमयेत्।
Verse 6
सर्वसिद्ध्यै इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वैराजं नागसंयुतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः यौ वीजं चाङ्गसंयुतमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यः सव्येर्धे प्रकीर्तित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वराहस्य स्मृता मुद्रा अङ्गनाञ्च क्रमादिमाः एकैकां मोचयेद्बद्ध्वा वाममुष्टो तथागुलीं
‘सर्वसिद्ध्यै’ इति केषुचित् चिह्नितपुस्तकेषु पाठः; अन्येषु ‘वैराजं नागसंयुतम्’ इति। अपरैः ‘यौ’ बीजं चाङ्गसंयुतम् इति, केषुचित् ‘यः सव्येर्धे प्रकीर्तितः’ इति च। ततः वराहस्य मुद्रा स्मृता, तथा अङ्गनानां क्रमादिमाः; वाममुष्टिं तथा अङ्गुलीं बद्ध्वा, एकैकां क्रमशो मोचयेत्।
Verse 7
आकुञ्चयेत् पूर्वमुद्रां दक्षिणेप्येवमेव च ऊर्ध्वाङ्गुष्ठो वाममुष्ठिर्मुद्रासिद्धिस्ततो भवेत्
पूर्वमुद्रां प्रथमं आकुञ्चयेत्; दक्षिणेऽपि तथैव कुर्यात्। वाममुष्टिः कृत्वा ऊर्ध्वाङ्गुष्ठः स्थाप्य, ततः मुद्रासिद्धिर्भवेत्।
Frequently Asked Questions
Añjali (palms joined) is taught first; it functions as a gesture of reverent salutation and is performed in alignment with the heart, establishing devotional orientation and ritual propriety.
By disciplining bodily action into precise mudrā-forms that invoke sannidhya, the chapter links external ritual correctness (karma/ācāra) with inner devotion and concentration, supporting Dharma and ultimately aiding the pursuit of Mukti while enabling efficacious practice (Bhukti).