Adhyaya 19
Chapter 19 — कश्यपवंशवर्णनम् (Description of Kaśyapa’s Lineage)
अत्राग्निः सृष्टिवर्णनात् वंशानुक्रमकथां प्रति प्रवर्तते। कश्यपस्य प्रजाः मन्वन्तरमन्वन्तरे लोकान् पूरयन्तीति दर्शयन् तुषितान् आदित्यान् च (विष्णु/इन्द्रादीन् सौरदेवताश्च) निर्दिशति। ततः दितेः सन्तानौ हिरण्यकशिपुहिरण्याक्षौ, युगानुयुगं विरोधिशक्तीनां पुनरावृत्तिं च प्रतिपादयति। दानवशाखाः प्रह्लादबलिबाणादयः कथ्यन्ते, प्रह्लादस्य विष्णुभक्त्या दैत्यवंशेऽपि धर्माधिकारः सूचितः। कश्यपपत्नीभ्यः पुलोमाकालकाविनताकद्रूसुरसासुरभीप्रभृतिभ्यः बहुविधाः प्रजाः—पक्षिणः नागाः पशवः वनस्पतयश्च—प्रातिसर्गरूपेणोत्पत्तिं लभन्त इति निरूप्यते। अन्ते च लोकव्यवस्थापनं—चित्ररथवासुकितक्षकगरुडादीनां तथा दिक्पालानां अधिकारः—क्रमबद्धं निरूप्य, यज्ञक्रमसदृशीं धर्मराज्यव्यवस्थां प्रतिष्ठापयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम अष्टादशो ऽध्यायः अथोनविंशतितमो ऽध्यायः कश्यपवंशवर्णनम् अग्निर् उवाच कश्यपस्य वेदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने चाक्षुषे तुषिता देवास्ते ऽदित्यां कश्यपात्पुनः
इत्याग्नेये आदिमहापुराणे जगत्सर्गवर्णनं नाम अष्टादशोऽध्यायः समाप्तः। अथोनविंशतितमोऽध्यायः—कश्यपवंशवर्णनम्। अग्निरुवाच—हे मुने, कश्यपस्य सर्गे आदित्यादिषु, चाक्षुषे मन्वन्तरे तुषिता देवाः पुनरदित्यां कश्यपात् समभवन्।
Verse 2
आसन् विष्णुश् च शक्रश् च त्वष्टा धाता तथार्यमा पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः
आसन् विष्णुश्च शक्रश्च त्वष्टा धाता तथार्यमा। पूषा विवस्वान् सविता मित्रोऽथ वरुणो भगः॥
Verse 3
अंशुश् च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे अरिष्टनेमिपत्रीनामपत्यानीह षोडश
अंशुश्च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेऽन्तरे। अरिष्टनेमिपत्त्रीणामपत्यानीह षोडश॥
Verse 4
बहुपुत्रस्थ विदुषश् चतस्रो विद्युतः सुताः प्रत्यङ्गिरजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुधाः
बहुपुत्रात् समुत्पन्नो विदुषश्चतस्रो विद्युतः। प्रत्यङ्गिरजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुधाः॥
Verse 5
उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे हिरण्यकशिपुर्दित्यां हिरण्याक्षश् च कश्यपात्
उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे। हिरण्यकशिपुर्दित्यां हिरण्याक्षश्च कश्यपात्॥
Verse 6
सप्तम इति ख ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्मृता इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः
सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः। राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः॥
Verse 7
हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारः प्रथितौजसः अनुह्रादश् च ह्रादश् च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः
हिरण्यकशिपोः प्रथितौजसः चत्वारः पुत्रा आसन्—अनुह्रादः, ह्रादः, तथा प्रह्रादः, यः अतिवैष्णवः।
Verse 8
संह्रादश् च चतुर्थोभूत् ह्रादपुत्रो ह्रदस् तथा ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान् शिबिर्वास्कल एव च
संह्रादश्च चतुर्थोऽभूत्। ह्रादात् ह्रदः समजायत; ह्रदस्य पुत्रा आयुष्मान्, शिबिः, वास्कलश्च।
Verse 9
विरोवनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात् बलेः पुत्रशतं त्वासीद्वाणश्रेष्ठं महामुने
विरोवनः प्राह्रादिः; विरोचनात् बलिर्जज्ञे। बलेः पुत्रशतं चासीद्, तेषां मध्ये वाणः श्रेष्ठः, महामुने।
Verse 10
पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवम् प्राप्तश् च ईश्वरात्
पुराकल्पे बाणेन उमापतिः प्रसादितः; ततो वरः प्राप्तः—“पार्श्वतो विहरिष्यामि” इति ईश्वरात्।
Verse 11
हिरण्याक्षसुताः पञ्च शम्बरः शकुनिस्त्विति द्विमूर्धा शङ्कुरार्यश् च शतमासन् दनोः सुताः
हिरण्याक्षसुताः पञ्च—शम्बरः, शकुनिः, द्विमूर्धा, शङ्कुः, आर्यश्च; दनोः सुताः शतमासन्।
Verse 12
स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
स्वर्भानोः कन्या प्रभा इति कथ्यते; पुलोम्नः कन्या शची इति स्मृता। उपदानवी, हयशिरा, शर्मिष्ठा, वार्षपर्वणी च नामानि प्रसिद्धानि।
Verse 13
पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे कश्यपस्य तु भार्ये द्वे तयोः पुत्राश् च कोटयः
पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे। कश्यपस्य तु भार्ये द्वे, तयोः पुत्राश्च कोटयः॥
Verse 14
प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले ताम्रायाः षट् सुताः स्युश् च काकी श्वेनी च भास्यपि
प्रह्रादकुले निवातकवचाः चतुष्कोटिसंख्या बभूवुः। ताम्रायाः षट् सुताः स्युः—काकी, श्वेनी, भासी चापि।
Verse 15
गृध्रिका शुचि सुग्रीवा ताभ्यः काकादयो ऽभवन् अरः शकुनिस्त्वतीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शक्निस्त्वथेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्विमूर्धा शम्बराद्याश् च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गृध्रिका च शुचिग्रीवो इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गृध्रिकाशुचिसुग्रीवो इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अश्वाश्चोष्ट्राश् च ताम्राया अरुणो गरुडस् तथा
गृध्रिका, शुचिः, सुग्रीवा—एताभ्यः काकादयः शकुनयः समभवन्। अन्यत्र आरः शकुनिश्चोक्तौ। ताम्रायाः अश्वाश्चोष्ट्राश्च, तथा अरुणो गरुडश्च जातौ।
Verse 16
विनतायाः सहस्रन्तु सर्पाश् च सुरसाभवाः काद्रवेयाः सहस्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः
विनतायाः सहस्रं सर्पा जाताः, सुरसाया अपि सहस्रम्। कद्र्वाः सहस्रं सर्पाणां जातम्—तेषु शेषो वासुकिस्तक्षकश्च।
Verse 17
दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्थाः पक्षिणो जले सुरभ्यां गोमहिष्यादि इरोत्पन्नास्तृणादयः
दंष्ट्रिणः क्रोधवशात् सम्भवन्ति; धरोत्थाः स्थले जाताः; पक्षिणो जले सम्भवन्ति; सुरभ्याः गोमहिष्यादयः; इरातः (क्षीरात्) तृणादयः वनस्पतयश्च जायन्ते।
Verse 18
स्वसायां यक्षरक्षांसि मुनेरश्वरसोभवन् अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरं
स्वसायां यक्षरक्षांसि जातानि; मुनेरश्वरसातोऽन्ये भूतगणाः सम्भवन्; अरिष्टायां तु गन्धर्वाः; कश्यपादेव स्थावरजङ्गमं सर्वं निष्पन्नम्।
Verse 19
एषां पुत्रादयो ऽसङ्ख्या देवैर् वै दानवा जिताः दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपं
एषां पुत्रादयोऽसङ्ख्याः; देवैस्तु दानवा जिताः। दितिर्विनष्टपुत्रा सती कश्यपं तोषयामास।
Verse 20
पुत्रमिन्द्रप्रहर्तारमिच्छती प्राप कश्यपात् पादाप्रक्षालनात् सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह
इन्द्रप्रहर्तारं पुत्रमिच्छन्ती सा कश्यपात् गर्भं लेभे; पादप्रक्षालनात् सुप्ता सती, इन्द्रेण तस्या गर्भो जघान ह।
Verse 21
छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतो ऽभवन् शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः
छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु तान् देवान् मरुतोऽकरोत्; शक्रस्यैकोनपञ्चाशत् सहाया दीप्ततेजसः।
Verse 22
एतत्सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपं ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः
एतत्सर्वं हरिर्ब्रह्मा च पृथुं नृपम् अभिषिच्य, ततः क्रमेण अन्येषां राज्यानि ददौ; सर्वेषामधिपतिः हरिरेवाभवत्।
Verse 23
द्विजौषधीनां चन्द्रश् च अपान्तु वरुणो नृपः राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णोरीश्वरः
द्विजानामौषधीनां च चन्द्रः अधिपतिः; अपां वरुणो नृपः। राज्ञां वैश्रवणो राजा; सूर्याणां विष्णुरेव परमेश्वरः।
Verse 24
वसूनां पावको राजा मरुतां वासवः प्रभुः प्रजापतीनां दक्षो ऽथ प्रह्लादो दानवाधिपः
वसूनां मध्ये पावकः राजा; मरुतां मध्ये वासवः प्रभुः। प्रजापतीनां दक्षः; ततः दानवानामधिपः प्रह्लादः।
Verse 25
पितॄणां च यमो राजा भूतादीनां हरः प्रभुः हिमवांश् चैव शैलानां नदीनां सागरः प्रभुः
पितॄणां यमो राजा; भूतादीनां हरः प्रभुः। शैलानां हिमवान् श्रेष्ठः; नदीनां सागरः प्रभुः।
Verse 26
धरण्या इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कश्यपादि परस्परमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देवैर् दाइत्याः पराजिता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भूतानाञ्च हर इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः गान्धर्वाणां चित्ररथो नागानामथ वासुकिः सर्पाणां तक्षको राजा गरुडः पक्षिणामथ
गान्धर्वाणां चित्ररथः श्रेष्ठः; नागानां वासुकिः। सर्पाणां तक्षकः राजा; पक्षिणां गरुडः प्रभुः।
Verse 27
ऐरावतो गजेन्द्राणां गोवृषोथ गवामपि मृगणामथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पतीश्वरः
गजेन्द्राणां मध्ये ऐरावतः श्रेष्ठः; गवां मध्ये गोवृषः श्रेष्ठः; मृगाणां मध्ये शार्दूलः श्रेष्ठः; वनस्पतीनां मध्ये प्लक्षो वनस्पतीश्वरः।
Verse 28
उच्चैःश्रवास् तथाश्वानां सुधन्वा पूर्वपालकः दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले हिरण्यरोमकः सौम्ये प्रतिसर्गोयमीरितः
अश्वानां मध्ये उच्चैःश्रवाः; पूर्वदिशः पालकः सुधन्वा; दक्षिणस्यां शङ्खपदः; जले केतुमान् पालकः; सौम्ये (उत्तरदिशि) हिरण्यरोमकः—इति प्रतिसर्गोऽयं निरूपितः।
Frequently Asked Questions
To present Kaśyapa’s lineage as a structured cosmological taxonomy—linking manvantara history, the origins of species and clans, and the hierarchy of cosmic rulers (adhikāras).
Ādityas from Aditi; Daityas from Diti (Hiraṇyakaśipu, Hiraṇyākṣa); Dānava branches via Prahlāda–Bali–Bāṇa; and nāga/bird lineages via Kadrū and Vinatā (Śeṣa, Vāsuki, Takṣaka; Aruṇa, Garuḍa).
By translating cosmology into order: knowing origins, hierarchies, and presiding powers supports correct ritual address (who is invoked for what), reinforces dharmic discernment (e.g., Prahlāda’s devotion), and aligns worldly administration with cosmic governance.
Pratisarga is “secondary creation,” here expressed as a classificatory account of beings and their rulers/guardians—mapping species, clans, and directional protectors into an administrable cosmic order.