Adhyaya 36
Pavitrāropaṇa-vidhāna (The Procedure for Installing the Pavitra)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति वार्षिकं प्रायश्चित्त-शौचविधानं पवित्रारोपणं निरूपयति। प्रातःस्नानं कृत्वा द्वारपालपूजनं, एकान्तदेशे सिद्धिः; पूर्वोपयुक्तानि संस्कारद्रव्याणि जीर्णनैवेद्यादीनि च निष्कास्य देवतापुनःप्रतिष्ठा क्रियते। पञ्चामृतैः कषायजलैः सुगन्धितोदकैश्च स्नापनं, होमः नैमित्तिकपूजा च; विष्णुकुम्भावाहनं हरिप्रार्थना हृदादिमन्त्रैः संस्कारश्च। ततः पवित्रकं धार्यते/देवतायै समर्प्यते, द्वारपालासने गुरौ परिचरेषु च अर्प्यते। पूर्णाहुत्या प्रायश्चित्तसिद्धिः; १०८संख्यया जप-होमादि, पुष्पमाल्यसमृद्ध्यर्पणं च पूर्णतां सूचयति। अन्ते क्षमायाचनं बलिदक्षिणा ब्राह्मणपूजनं, पवित्रस्य विष्णुलोकं प्रति विसर्जनं; प्रयुक्तपवित्रं ब्राह्मणाय दत्त्वा तन्तुसंख्यानुरूपं पुण्यं, वंशोन्नतिं मोक्षं च लभते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पवित्राधिवासनं नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः अथ षट्त्रिंशो ऽध्यायः पवित्रारोपणविधानं अग्निर् उवाच प्रातः स्नानं कृत्वा द्वारपालान् प्रपूज्य च प्रविश्य गुप्ते देशे च समाकृष्याथ धारयेत्
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये पवित्राधिवासनं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः। अथ षट्त्रिंशोऽध्यायः पवित्रारोपणविधानम्। अग्निरुवाच—प्रातः स्नानं कृत्वा द्वारपालान् प्रपूज्य च प्रविश्य, गुप्ते देशे समाकृष्याथ धारयेत्।
Verse 2
पूर्वाधिवासितं द्रव्यं वस्त्राभरणगन्धकं निरस्य सर्वनिर्माल्यं देवं संस्थाप्य पूजयेत्
पूर्वाधिवासितं द्रव्यं वस्त्राभरणगन्धकम्। निरस्य सर्वनिर्माल्यं देवं संस्थाप्य पूजयेत्।
Verse 3
पञ्चामृतैः कषायैश् च शुद्धगन्धोदकैस्ततः पूर्वाधिवासितं दद्याद्वस्त्रं गन्धं च पुष्पकं
ततः पञ्चामृतैः कषायैश्च शुद्धगन्धोदकैस्तथा पूर्वाधिवासितं वस्त्रं गन्धं च पुष्पकं देवाय समर्पयेत्।
Verse 4
अग्नौ हुत्वा नित्यवच्च देवं सम्प्रार्थयेन्नमेत् समर्प्य कर्म देवाय पूजां नैमित्तिकीं चरेत्
अग्नौ हुत्वा नित्यवच्च देवं सम्प्रार्थयेन्नमेत्। कर्म देवाय समर्प्य पूजां नैमित्तिकीं चरेत्॥
Verse 5
द्वारपालविष्णुकुम्भवर्धनीः प्रार्थयेद्धरिं अतो देवेति मन्त्रेण मूलमन्त्रेण कुम्भके
द्वारपालविष्णुकुम्भवर्धनीः प्रार्थयेद्धरिम्। ‘अतो देवे’ति मन्त्रेण मूलमन्त्रेण कुम्भके॥
Verse 6
कृष्ण कृष्ण नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं लोकपालानिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रार्थयेन्न्यसेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं
“कृष्ण कृष्ण नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकम्।” (केचित्—“लोकपालान्” इति; केचित्—“प्रार्थयेन्न्यसेदिति”।) पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदम्॥
Verse 7
पवित्रकं कुरुध्वाद्य यन्मया दुष्कृतं कृतं शुद्धो भवाम्यहं देव त्वत्प्रसादात् सुरेश्वर
अद्य पवित्रकं कुरुध्वं यन्मया दुष्कृतं कृतम्। शुद्धो भवाम्यहं देव त्वत्प्रसादात् सुरेश्वर॥
Verse 8
पवित्रञ्च हृदाद्यैस्तु आत्मानमभिषिच्य च विष्णुकुम्भञ्च सम्प्रोक्ष्य व्रजेद्देवसमीपतः
हृदादिमन्त्रैः पवित्रं संस्कृत्य, आत्मानमभिषिच्य, विष्णुकुम्भं च सम्यक् सम्प्रोक्ष्य, देवसमीपं व्रजेत्।
Verse 9
पवित्रमात्मने दद्याद्रक्षाबन्धं विसृज्य च गृहाण ब्रह्मसूत्रञ्च यन्मया कल्पितं प्रभो
पवित्रमात्मने दद्यात्, रक्षाबन्धं विसृज्य च; गृह्णीयाद् ब्रह्मसूत्रं यन्मया कल्पितं प्रभो।
Verse 10
कर्मणां पूरणार्थाय यथा दोषो न मे भवेत् द्वारपालासनगुरुमुख्यानाञ्च पवित्रकम्
कर्मणां पूरणार्थाय यथा दोषो न मे भवेत्; द्वारपालासनगुरुमुख्यानां च पवित्रकं विन्यसेत्।
Verse 11
कनिष्टादि च देवाय वनमालाञ्च मूलतः हृदादिविश्वक्सेनान्ते पवित्राणि समर्पयेत्
कनिष्ठादिक्रमाद् देवाय पवित्रं समर्पयेत्; वनमालां च मूलतः स्थापयेत्। ततः हृदादिविश्वक्सेनान्ते पवित्राणि निवेदयेत्।
Verse 12
वह्नौ हुत्वाग्निवर्तिभ्यो विष्ण्वादिभ्यः पवित्रकम् प्रार्च्य पूर्णाहुतिं दद्यात् प्रायश्चित्ताय मूलतः
वह्नौ हुत्वा, अग्निवर्तिभ्यो विष्ण्वादिभ्यश्च पवित्रकं समर्च्य; पूर्णाहुतिं दद्यात्, मूलतः प्रायश्चित्तार्थम्।
Verse 13
अष्टोत्तरशतं वापि पञ्चोपनिषदैस्ततः मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिभिः
अष्टोत्तरशतं जपं वा हवनं वा कुर्यात्; ततः पञ्चोपनिषत्सहितेन विधिना मणि-विद्रुममालाभिः मन्दारकुसुमादिभिश्च सम्यक् पूजयेत्।
Verse 14
इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज वनमाला यथा देव कौस्तुभं सततं हृदि
इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज; वनमाला च कौस्तुभं च, देव, सततं तव हृदि विराजताम्।
Verse 15
तद्वत् पवित्रतन्तूंश् च पूजां च हृदये वह कामतो ऽकामतो वापि यत्कृतं नियमार्चने
तद्वत् पवित्रतन्तूंश्च पूजां च हृदये वह; कामतोऽकामतो वापि यत्कृतं नियमार्चने तदन्तःपूजायां सम्यगस्तु।
Verse 16
विधिना विघ्नलोपेन परिपूर्णं तदस्तु मे प्रार्थ्य नत्वा क्षमाप्याथ पवित्रं मस्तके ऽर्पयेत्
विधिना विघ्नलोपेन कृतं कर्म परिपूर्णं मेऽस्तु इति प्रार्थ्य; नत्वा क्षमाप्याथ पवित्रं मस्तकेऽर्पयेत्।
Verse 17
दत्वा बलिं दक्षिणाभिर्वैष्णवन्तोषयेद्गुरुं रक्षाबन्धं विमुच्य चेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पवित्रं मूलतो दद्याद्रक्षार्थं तद्विसृज्य चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पवित्रकं त्वञ्च पूजायां हृदये वहेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विप्रान् भोजनवस्त्राद्यैर् दिवसं पक्षमेव वा
बलिं दक्षिणाभिश्च दत्त्वा वैष्णवं गुरुं सन्तोषयेत्; ततः रक्षाबन्धं विमुच्येत—इति केचित्। अन्ये पठन्ति—पवित्रं मूलतो दद्याद्रक्षार्थं तद्विसृज्य च। अपरं पाठः—पवित्रकं च पूजायां हृदये वहेत्। विप्रांश्च भोजन-वस्त्राद्यैः दिवसं पक्षमेव वा सत्कुर्यात्।
Verse 18
पवित्रं स्नानकाले च अवतार्य समर्पयेत् अनिवारितमन्नाद्यं दद्याद्भुङ्क्तेथ च स्वयं
स्नानकाले पवित्रं अवतार्य विधिवत् समर्पयेत्। अनिवारितमन्नाद्यं दद्याद्, ततः स्वयमपि भुञ्जीत॥
Verse 19
विसर्जने ऽह्नि सम्पूज्य पवित्राणि विसर्जयेत् सांवत्सरीमिमां पूजां सम्पाद्य विधिवन्मम
विसर्जनाह्नि देवतां सम्पूज्य पवित्राणि विधिवद् विसर्जयेत्। एवं मया उक्तां सांवत्सरीं पूजां नियमेन सम्पादयेत्॥
Verse 20
व्रज पवित्रकेदानीं विष्णुलोकं विसर्जितः मध्ये सोमेशयोः प्रार्च्य विष्वक्सेनं हि तस्य च
इदानीं हे पवित्रक, विसर्जितो विष्णुलोकं व्रज। मध्ये सोमेशं प्रथमं सम्प्रार्च्य, तस्य विष्वक्सेनमपि पूजयेत्॥
Verse 21
पवित्राणि समभ्यर्च्य ब्राह्मणाय समर्पयेत् यावन्तस्तन्तवस्तस्मिन् पवित्रे परिकल्पिताः
पवित्राणि समभ्यर्च्य ब्राह्मणाय समर्पयेत्। यावन्तस्तन्तवस्तस्मिन् पवित्रे परिकल्पितास्तावदनुसारतः फलम्॥
Verse 22
तावद्युगसहस्राणि विष्णुलोके महीयते कुलानां शतमुद्धृत्य दश पूर्वान् दशापरान् विष्णुलोकं तु संस्थाप्य स्वयं मुक्तिमवाप्नुयात्
तावद्युगसहस्राणि विष्णुलोके महीयते। कुलानां शतमुद्धृत्य दश पूर्वान् दशापरान् विष्णुलोके प्रतिष्ठाप्य स्वयं मुक्तिमवाप्नुयात्॥
Frequently Asked Questions
It functions as an annual prāyaścitta (expiatory purification) that corrects faults and omissions in regular worship, explicitly said to grant the fruit of a full year’s pūjā.
Bathing and dvārapāla-pūjā; removal of old adhivāsana materials and nirmālya; re-installation and worship with pañcāmṛta/kaṣāya/gandhodaka; homa and naimittika-pūjā; Viṣṇu-kumbha invocation; hṛdādi-mantra sanctification; offering pavitra to deity and ritual agents; pūrṇāhuti; bali-dakṣiṇā and brāhmaṇa-satkara; concluding visarjana and donation of pavitra.
By framing technical completion (vidhi, obstacle-removal, forgiveness, proper dismissal) as the means to purification, lineage uplift in Viṣṇu-loka, and ultimately personal liberation (mukti).