Adhyaya 27

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मुद्राप्रदर्शनं नाम षड्विंशो ऽध्यायः अथ सप्तविंशो ऽध्यायः दीक्षाविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये दीक्षां सर्वदाञ्च मण्डलेब्जे हरिं यजेत् दशम्यामुपसंहृत्य यागद्रव्यं समस्तकं

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ‘मुद्राप्रदर्शनं’ नाम षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तविंशोऽध्यायः—‘दीक्षाविधिकथनम्’। नारद उवाच—दीक्षां वक्ष्ये; सर्वदा मण्डलेब्जे हरिं यजेत्। दशम्याम् उपसंहृत्य, यागद्रव्यं समस्तकं समाहरेत्।

Verse 2

विन्यस्य नारसिंहेन सम्मन्त्र्य शतवारकं सर्षपांस्तु फडन्तेन रक्षोघ्नान् सर्वतः क्षिपेत्

नारसिंह-मन्त्रेण रक्षार्थं न्यासं कृत्वा, शताष्टोत्तरवारं मन्त्रजपेन सर्षपान् अभिमन्त्र्य, “फट्” इति उच्चारयन् तान् रक्षोघ्नान् सर्षपान् सर्वतो दिक्षु क्षिपेत्।

Verse 3

शक्तिं सर्वात्मकां तत्र न्यसेत् प्रासादरूपिणीं सर्वौषधिं समाहृत्य विकिरानभिमन्त्रयेत्

तत्र प्रासादरूपिणीं सर्वात्मकां शक्तिं न्यसेत्। सर्वौषधीन् समाहृत्य तान् विकिरन् मन्त्रैः अभिमन्त्रयेत्।

Verse 4

शतवारं शुभे पात्रे वासुदेवेन साधकः संसाध्य पण्जगव्यन्तु पञ्चभिर्मूलमूर्तिभिः

शुभे पात्रे साधकः वासुदेव-मन्त्रेण शतवारं पञ्चगव्यं संसाधयेत्, पञ्चभिः मूलमूर्तिभिः सह विधिं कुर्यात्।

Verse 5

नारायणान्तैः सम्प्रोक्ष्य कुशाग्रैस्तेन तांभुवं विकिरान्वासुदेवेन क्षिपेदुत्तानपाणिना

नारायणान्त-मन्त्रैः कुशाग्रैः सम्प्रोक्ष्य, ततः तां भुवं विकिरन् वासुदेव-मन्त्रेण उत्तानपाणिना क्षिपेत्।

Verse 6

त्रिधा पूर्वमुखस्तिष्ठन् ध्यायेत् विष्णुं तथा हृदि वर्धन्या सहिते कुम्भे साङ्गं विष्णुं प्रपूजयेत्

पूर्वमुखः तिष्ठन् त्रिधा विष्णुं ध्यायेत्, तथा हृदि अपि। वर्धन्या सहिते कुम्भे साङ्गं विष्णुं विधिवत् प्रपूजयेत्।

Verse 7

सर्षपांस्तद्वदस्त्रेण इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशाग्रेणैव तां भुवमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः शतवारं मन्त्रयित्वा त्वस्त्रेणैव च वर्धनीं अच्छिन्नधारया सिञ्चन् ईशानान्तं नयेच्च तं

सर्षपान् तद्वदस्त्रेण—इति केषुचित् पाठभेदेषु; कुशाग्रेणैव तां भुवम्—इति चान्येषु। मन्त्रं शतवारं जप्त्वा, अस्त्रमन्त्रेणैव वर्धनीं अच्छिन्नधारया सिञ्चन्, तां ईशानान्तं नयेत्।

Verse 8

कलसं पृष्ठतो नीत्वा स्थापयेद्विकिरोपरि संहृत्य विकिरान् दर्भैः कुम्भेशं कर्करीं यजेत्

कलसं पृष्ठतो नीत्वा विकिरोपरि स्थापयेत्। विकिरान् दर्भैः संहृत्य कुम्भेशं कर्करीं च यजेत्।

Verse 9

सवस्त्रं पञ्चरत्नाढ्यं खण्डिले पूजयेद्धरिं अग्नावपि समभ्यर्च्य मन्त्रान् सञ्जप्य पूर्ववत्

सवस्त्रं पञ्चरत्नाढ्यं खण्डिले हरिं पूजयेत्। अग्नावपि समभ्यर्च्य मन्त्रान् पूर्ववत् सञ्जपेत्।

Verse 10

प्रक्षाल्य पुण्डरीकेन विलिप्यान्तः सुगन्धिना उखामाज्येन संपूर्य गोक्षीरेण तु साधकः

पुण्डरीकेन प्रक्षाल्य, अन्तः सुगन्धिना विलिप्य। उखामाज्येन सम्पूर्य, गोक्षीरेण तु साधकः।

Verse 11

आलोक्य वासुदेवेन ततः सङ्कर्षणेन च तण्डुलानाज्यसंसृष्टान् क्षिपेत् क्षीरे सुसंस्कृते

वासुदेवेनालोक्य ततः सङ्कर्षणेन च। तण्डुलानाज्यसंसृष्टान् क्षिपेत् क्षीरे सुसंस्कृते।

Verse 12

प्रद्युम्नेन स्मालोड्य दर्व्या सङ्घट्टयेच्छनैः पक्वमुत्तारयेत् पश्चादनिरुद्धेन देशिकः

प्रद्युम्ननाममन्त्रेण मृदुं समालोड्य दर्व्या शनैः सङ्घट्टयेत्। पक्वे तु पश्चाद् अनिरुद्धनाममन्त्रेण देशिकोऽपहरेत्॥

Verse 13

प्रक्षाल्यालिप्य तत् कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं तु भस्मना नारायणेन पार्श्वेषु चरुमेवं सुसंस्कृतं

प्रक्षाल्यालिप्य च ततः भस्मना ऊर्ध्वपुण्ड्रं कुर्यात्। पार्श्वयोर्नारायणशब्दं लिखेत्; एवं चरुः सुसंस्कृतो भवति॥

Verse 14

भागमेकं तु देवाय कलशाय द्वितीयकं तृतीयेन तु भागेन प्रदद्यादाहुतित्रयं

भागमेकं देवाय दद्यात्, द्वितीयं कलशाय। तृतीयभागेन तु वह्नौ आहुतित्रयं प्रदद्यात्॥

Verse 15

शिष्यैः सह चतुर्थं तु गुरुरद्याद्विशुद्धये नारायणेन सम्मन्त्र्य सप्तधा क्षीरवृक्षजम्

चतुर्थभागं तु गुरुः शिष्यैः सह विशुद्धये अद्यात्। नारायणेन सम्मन्त्र्य क्षीरवृक्षजं सप्तधा विभज्य भुञ्जीत॥

Verse 16

दन्तकाष्ठं भक्षयित्वा त्यक्त्वा ज्ञात्वास्वपातकं ऐन्द्राग्न्युत्तरकेशानीमुखं पतितमुत्तमं

दन्तकाष्ठं भक्षयित्वा त्यक्त्वा चैतत् स्वपातकं विद्यात्। ऐन्द्राग्न्युत्तरकेशानीमुखं पतितं विधिना उत्तमं कारयेत्॥

Verse 17

शुभं सिंहशतं हुत्वा आचम्याथ प्रविश्य च उत्थायाज्येनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः आलोड्य वासुदेवेन इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः विवृद्धये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शुभं सिद्धमिति ज्ञात्वा ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजागारं न्यसेन्मन्त्री प्राच्यां विष्णुं प्रदक्षिणं

शुभं सिंहशतं हुत्वा आचम्याथ प्रविश्य च । उत्थाय ‘आज्येनेति’ मन्त्रेण, ‘आलोड्य वासुदेवेन’ इति च, ‘विवृद्धये’ इति च पठेत् । ‘शुभं सिद्धम्’ इति ज्ञात्वा मन्त्री पूजागारे न्यसेत्, प्राच्यां विष्णुं प्रदक्षिणं कुर्यात् ।

Verse 18

संसारार्णवमग्नानां पशूनां पाशमुक्तये त्वमेव शरणं देव सदा त्वं भक्तवत्सल

संसारार्णवमग्नानां पशूनां पाशमुक्तये । त्वमेव शरणं देव सदा त्वं भक्तवत्सलः ॥

Verse 19

देवदेवानुजानीहि प्राकृतैः पाशबन्धनैः पाशितान्मोचयिष्यामि त्वत्प्रसादात् पशूनिमान्

देवदेवानुजानीहि प्राकृतैः पाशबन्धनैः । पाशितान्मोचयिष्यामि त्वत्प्रसादात् पशूनिमान् ॥

Verse 20

इति विज्ञाप्य देवेशं सम्प्रविश्य पशूंस्ततः धारणाभिस्तु संशोध्य पूर्वज्ज्वलनादिना

इति विज्ञाप्य देवेशं सम्प्रविश्य पशूंस्ततः । धारणाभिस्तु संशोध्य पूर्वज्ज्वलनादिना ॥

Verse 21

संस्कृत्य मूर्त्या संयोज्य नेत्रे बद्ध्वा प्रदर्शयेत् पुष्पपूर्णाञ्जलींस्तत्र क्षिपेत्तन्नाम योजयेत्

संस्कृत्य मूर्त्या संयोज्य नेत्रे बद्ध्वा प्रदर्शयेत् । पुष्पपूर्णाञ्जलींस्तत्र क्षिपेत्तन्नाम योजयेत् ॥

Verse 22

अमन्त्रमर्चनं तत्र पूर्ववत् कारयेत् क्रमात् यस्यां मूर्तौ पतेत् पुष्पं तस्य तन्नाम निर्दिशेत्

तत्र पूर्ववत् क्रमशोऽमन्त्रकं अर्चनं कारयेत्। यस्यां मूर्तौ पुष्पं पतेत् तस्यैव तन्नाम निर्दिशेत्॥

Verse 23

शिखान्तसम्मितं सूत्रं पादाङ्गुष्ठादि षड्गुणं कन्यासु कर्तितं रक्तं पुनस्तत्त्रिगुणीकृतम्

शिखान्तपरिमाणं सूत्रं कर्तव्यं; कन्यासु पादाङ्गुष्ठादि-षड्गुणपरिमितं रक्तसूत्रं पुनस्तत्त्रिगुणीकृतं भवेत्॥

Verse 24

यस्यां संलीयते विश्वं यतो विश्वं प्रसूयते प्रकृतिं प्रक्रियाभेदैः संस्थितां तत्र चिन्तयेत्

यस्यां विश्वं संलीयते यतो वा विश्वं प्रसूयते, तां प्रक्रियाभेदैः संस्थितां प्रकृतिं चिन्तयेत्॥

Verse 25

तेन प्राकृतिकान् पाशान् ग्रथित्वा तत्त्वसङ्ख्यया कृत्वा शरावे तत् सूत्रं कुण्डपार्श्वे निधाय तु

तेन सूत्रेण तत्त्वसङ्ख्यया प्राकृतिकान् पाशान् ग्रथित्वा, तत् सूत्रं शरावे कृत्वा कुण्डपार्श्वे निधायेत्॥

Verse 26

ततस्तत्त्वानि सर्वाणि ध्यात्वा शिष्यतनौ न्यसेत् सृष्टिक्रमात् प्रकृत्यादिपृथिव्यन्तानि देशिकः

ततः सर्वाणि तत्त्वानि ध्यात्वा सृष्टिक्रमात् प्रकृत्यादि-पृथिव्यन्तानि देशिकः शिष्यतनौ न्यसेत्॥

Verse 27

तत्रैकधा पण्चधा स्याद्दशद्वादशधापि वा घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः निधीयते इति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः तत्रार्चा पञ्चधा या स्यादङ्गैर् द्वादशधापि वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्रात्मा पञ्चधा वा स्यात् दशद्वदशधापिवेति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ज्ञातव्यः सर्वभेदेन ग्रथितस्तत्त्वचिन्तकैः

अत्रैकधा पञ्चधा वा दशद्वादशधापि वा (पाठभेदानुसारतः) ज्ञेयम्। तथा अर्चा पञ्चधा, अङ्गैः सह द्वादशधापि; एवं आत्मा पञ्चधा वा दशद्वादशधापि ज्ञातव्यः। सर्वभेदेन तत्त्वचिन्तकैः एष क्रमो ग्रथितः।

Verse 28

अङ्गैः पञ्चभिरध्वानं निखिलं विकृतिक्रमात् तन्मात्रात्मनि संहृत्य मायासूत्रे पशोस्तनौ

अङ्गैः पञ्चभिः निखिलम् अध्वानं विकृतिक्रमात् क्रमशः संहृत्य, तन्मात्रात्मनि लीनं कृत्वा, मायासूत्रे पशोस्तनौ प्रतिष्ठापयेत्।

Verse 29

प्रकृतिर्लिङ्गशक्तिश् च कर्ता बुद्धिस् तथा मनः पञ्चतन्मात्रबुद्ध्याख्यं कर्माख्यं भूतपञ्चकं

प्रकृतिः लिङ्गशक्तिः कर्ता बुद्धिः तथा मनः; पञ्च तन्मात्राणि, कर्मेन्द्रियसंज्ञकं गणं, भूतपञ्चकं च—एते तत्त्वभेदाः परिगणिताः।

Verse 30

ध्यायेच्च द्वादशात्मानं सूत्रे देहे तथेच्छया हुत्वा सम्पातविधिना सृष्टेः सृष्टिक्रमेण तु

सूत्रे देहे च द्वादशात्मानं यथेष्टं ध्यायेत्। सम्पातविधिना हुत्वा, सृष्टेः सृष्टिक्रम एव प्रवर्तेत।

Verse 31

एकैकं शतहोमेन दत्त्वा पूर्णाहुतिं ततः शरावे सम्पुटीकृत्य कुम्भेशाय निवेदयेत्

एकैकं शतहोमेन दत्त्वा, ततः पूर्णाहुतिं कृत्वा, शरावे सम्पुटीकृत्य, कुम्भेशाय निवेदयेत्।

Verse 32

अधिवास्य यथा न्यायं भक्तं शिष्यं तु दीक्षयेत् करणीं कर्तरीं वापि रजांसि खटिकामपि

अधिवासं विधिवत् कृत्वा भक्तं शिष्यं दीक्षयेत्; कर्मणि यथावश्यकं करणीं कर्तरीं वा रजांसि खटिकामपि प्रयुञ्जीत।

Verse 33

अन्यदप्युपयोगि स्यात् सर्वं तद्वायुगोचरे संस्थाप्य मूलमन्त्रेण परामृश्याधिवाधिवासयेत्

अन्यदपि यदुपयोगि स्यात् तत् सर्वं वायुगोचरे संस्थाप्य; मूलमन्त्रेण परामृश्य पुनरधिवासयेत्।

Verse 34

नमो भूतेभ्यश् च बलिः कुशे शेते स्मरन् हरिं मण्डपं भूषयित्वाथ वितानघटलड्डुकैः

‘नमो भूतेभ्यः’ इति नमस्कारेण बलिं दद्यात्। कुशे शयानः हरिं स्मरन् मण्डपं भूषयित्वा वितानघट-लड्डुकैः समलङ्करोति।

Verse 35

मण्डलेथ यजेद्विष्णुं ततः सन्तर्प्य पावकं आहूय दीक्षयेच्छिष्यान् बद्धपद्मासनस्थितान्

ततो मण्डले विष्णुं यजेत्। अनन्तरं पावकं सन्तर्प्याहूय बद्धपद्मासनस्थितान् शिष्यान् दीक्षयेत्।

Verse 36

सम्मोक्ष्य विष्णुं हस्तेन मूर्धानं स्पृश्य वै क्रमात् प्रकृत्यादिविकृत्यन्तां साधिभूताधिदैवतां

विष्णुं सम्मोक्ष्य हस्तेन मूर्धानं क्रमात् स्पृशेत्; प्रकृत्यादिविकृत्यन्तां साधिभूताधिदैवतां तत्त्वपरम्परां चिन्तयन्।

Verse 37

सृष्टिमाध्यात्मिकीं कृत्वा हृदि तां संहरेत् क्रमात् तन्मात्रभूतां सकलां जीवेन समतां गतां

अध्यात्मिकीं सृष्टिं निर्माय तां हृदि क्रमशः संहरेत्। सा समग्रापि तन्मात्रभूता भूत्वा जीवेन समतां गच्छति॥

Verse 38

ततः सम्प्रार्थ्य कम्भेशं सूत्रं संहृत्य देशिकः मायासूत्रे सुशोभने इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः करालं कर्तरीञ्चापि इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वितानभवगन्धकैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वितानपटकेन्द्रियैर् इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अग्नेः समीपमागत्य पार्श्वे तं सन्निवेश्य तु

ततः कम्भेशं सम्यक् सम्प्रार्थ्य देशिकः सूत्रं संहृत्य। अग्नेः समीपमागत्य पार्श्वे तं सन्निवेश्य तत्रैव न्यसेत्॥

Verse 39

मूलमन्त्रेण सृष्टीशमाहुतीनां शतेन तं उदासीनमथासाद्य पूर्णाहुत्या च देशिकः

मूलमन्त्रेण शतेनाहुतीनां देशिकः। उदासीनं सृष्टीशमथासाद्य पूर्णाहुत्यापि समापयेत्॥

Verse 40

शुक्लं रजः समादाय मूलेन शतमन्त्रितं सन्ताड्य हृदयन्तेन हुंफट्कारान्तसंयुतैः

शुक्लं रजः समादाय मूलेन शतमन्त्रितम्। हृदयमन्त्रेण सन्ताड्य हुंफट्कारान्तसंयुतैः॥

Verse 41

वियोगपदसंयुक्तैर् वीजैः पदादिभिः क्रमात् पृथिव्यादीनि तत्त्वानि विश्लिष्य जुहुयात्ततः

वियोगपदसंयुक्तैर्बीजैः पदादिभिः क्रमात्। पृथिव्यादीनि तत्त्वानि विश्लिष्य ततः जुहुयात्॥

Verse 42

वह्नावखिलतत्त्वानामालये व्याहृते हरौ नीयमानं क्रमात्सर्वं तत्राध्वानं स्मरेद्बुधः

बुधः स्मरेत्—वह्नौ व्याहृते हरौ, अखिलतत्त्वानामालये, सर्वं क्रमात् नीयमानं तत्रैव लीयते; एष एवाध्वा (अन्तर्मार्गः) इति।

Verse 43

ताडनेन वियोज्यैवं आदायापाद्य शाम्यतां प्रकृत्याहृत्य जुहुयाद्यथोक्ते जातवेदसि

एवं ताडनेन वियोज्य, तत् आदाय आपाद्य, कर्म शमयेत्। प्रकृत्याहृत्य यथोक्तं जातवेदसि जुहुयात्।

Verse 44

गर्भाधानं जातकर्म भोगञ्चैव लयन्तथा

गर्भाधानं जातकर्म च, भोगश्च, तथा लयः—एतेऽत्र परिगण्यन्ते।

Verse 45

शुद्धं तत्त्वं समुद्धृत्य पूर्णाहुत्या तु देशिकः सन्नयेद्द्विपरे तत्त्वे यावदव्याहृतं क्रमात्

शुद्धं तत्त्वं समुद्धृत्य, देशिकः पूर्णाहुत्या, द्विपरे तत्त्वे क्रमात् सन्नयेत्—यावदव्याहृतं पदम्।

Verse 46

तत् परं ज्ञानयोगेन विलाप्य परमात्मनि विमुक्तबन्धनं जीवं परस्मिन्नव्यये पदे

ततः परं ज्ञानयोगेन परमात्मनि विलाप्य, बन्धनविमुक्तः जीवः परस्मिन्नव्यये पदे प्रतिष्ठते।

Verse 47

निवृत्तं परमानन्दे शुद्धे बुद्धे स्मरेद्बुधः दद्यात् पूर्णाहुतिं पश्चादेवं दीक्षा समाप्यते

बुधः परमानन्दस्वरूपे शुद्धे बुद्धे निवृत्तितत्त्वे स्मरेत्। ततः पश्चात् पूर्णाहुतिं दद्यात्। एवम् एषा दीक्षा समाप्यते॥

Verse 48

प्रयोगमन्त्रान् वक्ष्यामि यैर् दीक्षा होमसंलयः ॐ यं भूतानि विशुद्धं हुं फट् अनेन ताडनं कुर्याद्वियोजनमिह द्वयं

दीक्षाहोमसमाप्त्यर्थं प्रयोगमन्त्रान् वक्ष्यामि। ‘ॐ यं भूतानि विशुद्धं हुं फट्’ इत्यनेन ताडनं कुर्यात्; अत्र द्विविधं वियोजनं भवति॥

Verse 49

ॐ यं भूतान्यापातयेहं आदानं कृत्वा चानेन प्रकृत्या योजनं शृणु ताडनेन विमोक्ष्यैवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ यं भूतानि पुंश्चाहो होममन्त्रं प्रवक्ष्यामि ततः पूर्णाहुतेर्मनुं

‘ॐ यं भूतान्यापातयेहं’ इत्यनेन भूतान् पतयेत्। आदानं कृत्वा प्रकृत्या योजनं शृणु; ताडनेन विमोक्ष्यैवम्। (चिह्नितपाठे) ‘ॐ यं भूतानि…’ होममन्त्रं प्रवक्ष्यामि, ततः पूर्णाहुतेर्मनुम्॥

Verse 50

ॐ भूतानि संहर स्वाहा ॐ अं ॐ नमो भगवते वासुदेवाय वौषट् पूर्णाहुत्यनन्तरे तु तद्वै शिष्यन्तु साधयेत् एवं तत्त्वानि सर्वाणि क्रमात्संशोधयेद् बुधः

‘ॐ भूतानि संहर स्वाहा’ ‘ॐ अं’ ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय वौषट्’। पूर्णाहुत्यनन्तरं शिष्यस्य तद् विधिं साधयेत्। एवं सर्वाणि तत्त्वानि क्रमात् संशोधयेद् बुधः॥

Verse 51

नमोन्तेन स्ववीजेन ताडनादिपुरःसरम् ॐ वां वर्मेन्द्रियाणि ॐ दें बुद्धीन्द्रियाणि यं वीजेन समानन्तु ताडनादिप्रयोगकम्

नमोन्तेन स्वबीजेन ताडनादिपुरःसरम्। ‘ॐ वां’ कर्मेन्द्रियवर्म, ‘ॐ दें’ बुद्धीन्द्रियवर्म; ततः ‘यं’ बीजेन ताडनादिप्रयोगं समं नयेत्॥

Verse 52

ॐ सुंगन्धतन्मात्रे वियुङ्क्ष्व हुं फट् ॐ सम्पाहिं हा ॐ खं खं क्ष प्रकृत्या ॐ सुं हुं गन्धतन्मात्रे संहर स्वाहा ततः पूर्णाहुतिश् चैवमुत्तरेषु प्रयुज्यते ॐ रां रसतन्मात्रे ॐ भें रूपतन्मात्रे ॐ रं स्पर्शतन्मात्रे ॐ एं शब्दतन्मात्रे ॐ भं नमः ॐ सों अहङ्कारः ॐ नं बुद्धे ॐ ॐ प्रकृते एकमूर्तावयं प्रोक्तो दीक्षायोगः समासतः एवमेव प्रयोगस्तु नवव्यूहादिके स्मृतः

ॐ—गन्धतन्मात्रे ‘वियुङ्क्ष्व’ इति हुं फट्। ॐ—‘सम्पाहि’ इति हा। ॐ—खं खं क्ष, प्रकृत्या सह। ॐ—सुं हुं—‘गन्धतन्मात्रं संहर’ इति स्वाहा। ततः पूर्णाहुतिं दद्यात्। एवमेवोत्तरेषु—ॐ रां रसतन्मात्रे, ॐ भें रूपतन्मात्रे, ॐ रं स्पर्शतन्मात्रे, ॐ एं शब्दतन्मात्रे। ॐ भं नमः। ॐ सों अहङ्काराय। ॐ नं बुद्धये। ॐ ॐ प्रकृतये। एष एकमूर्तौ दीक्षायोगः संक्षेपतः; नवव्यूहादिष्वपि एष एव प्रयोगः स्मृतः।

Verse 53

दग्धापरस्मिन् सन्दध्यान्निर्वाणे प्रकृतिन्नरः अविकारे समादध्यादीश्वरे प्रकृतिन्नरः

दग्धे परस्मिन् (बहिर्विषये) नरः निर्वाणावस्थायां प्रकृतौ सन्दध्यात्। अविकारे ईश्वरे प्रकृतिं समादध्यात्।

Verse 54

शोधयित्वाथ भुतानि कर्माङ्गानि विशोधयेत् बुद्ध्याख्यान्यथ तन्मात्रमनोज्ञानमहङ्कृतिं

भूतानि शोधयित्वा, ततः कर्मेन्द्रियाणि विशोधयेत्। अनन्तरं बुद्धिं, तन्मात्राणि, मनः, ज्ञानं, अहङ्कृतिं च विशोधयेत्।

Verse 55

लिङ्गात्मानं विशोध्यान्ते प्रकृतिं शोधायेत् पुनः आहि हामिति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ सं पाहि स्वाहा इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अं दुं स्त्व प्रकृत्या इति ॐ खं खं स्त्व प्रकृत्या इति च ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्माख्यानि च शोधयेदिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पुरुषं प्राकृतं शुद्धमीश्वरे धाम्नि संस्थितं

लिङ्गात्मानं विशोध्य अन्ते प्रकृतिं पुनः शोधयेत्। केषुचित् पाठेषु ‘आहि हामि’ इति; अन्यत्र ‘ॐ सं पाहि स्वाहा’ इति। अपरे ‘अं दुं स्त्व प्रकृत्या’ इति; केचित् ‘ॐ खं खं स्त्व प्रकृत्या’ इति पठन्ति। द्वौ पाठौ ‘कर्माख्यानि च शोधयेत्’ इति योजयतः। एवं प्राकृतः पुरुषः शुद्धो भूत्वा ईश्वरधाम्नि संस्थितो भवति।

Verse 56

स्वगोचरीकृताशेषभोगमुक्तौ कृतास्पदं ध्यायन् पूर्णाहुतिं दद्याद्दीक्षेयं त्वधिकारिणी

स्वगोचरीकृताशेषभोगमुक्तौ कृतास्पदं तं ध्यायन् पूर्णाहुतिं दद्यात्। ततः दीक्षा अधिकारिणी भवति।

Verse 57

अङ्गैर् आराध्य मन्त्रस्य नीत्वा तत्त्वगणं समं क्रमादेवं विशोध्यान्ते सर्वसिद्धिसमन्वितं

मन्त्रस्याङ्गैः सम्यग् आराध्य तत्त्वगणं समत्वं नीत्वा, क्रमशः एवं विशोधयेत्; अन्ते सर्वसिद्धिसमन्वितो भवति।

Verse 58

ध्यायन् पूर्णाहितिं दद्यात्दीक्षेयं साधके स्मृता द्रव्यस्य वा न सम्पत्तिरशक्तिर्वात्मनो यदि

एकाग्रध्यानपूर्वकः पूर्णाहुतिं दद्यात्; एषा दीक्षा साधकस्य स्मृता, द्रव्याभावे वा आत्मनः अशक्तौ च।

Verse 59

इष्ट्वा देवं यथा पूर्वं सर्वोपकरणान्वितं सद्योधिवास्य द्वादश्यां दीक्षयेद्देशिकोत्तमः

यथापूर्वं देवं सर्वोपकरणान्वितं इष्ट्वा, सद्यः अधिवास्य, द्वादश्यां देशिकोत्तमो दीक्षां दद्यात्।

Verse 60

भक्तो विनीतः शारीरैर् गुणैः सर्वैः समन्वितः शिष्यो नातिधनी यस्तु स्थण्डिलेभ्यर्च्य दीक्षयेत्

भक्तं विनीतं शारीरगुणैः सर्वैः समन्वितं, नातिधनिनं शिष्यं स्थण्डिलेऽर्च्य दीक्षयेत्।

Verse 61

अध्वानं निखिलं दैवं भौतं वाध्यात्मिकी कृतं सृष्टिक्रमेण शिष्यस्य देहे ध्यात्वा तु देशिकः

सृष्टिक्रमेण शिष्यस्य देहे निखिलं अध्वानं दैवं भौतं च अध्यात्मिकीकृतं ध्यात्वा देशिकोऽनन्तरं प्रवर्तते।

Verse 62

अष्टाष्टाहुतिभिः पूर्वं क्रमात् सन्तर्प्य सृष्टिमान् स्वमन्त्रैर् वासुदेवादीन् जननादीन् विसर्जयेत्

अष्टाष्टाहुतिभिः पूर्वं क्रमशः सन्तर्प्य सृष्टिमान्। स्वस्वमन्त्रैर्वासुदेवादीन् जननादीन् च विसर्जयेत्॥

Verse 63

होमेन शोधयेत् पश्चात्संहारक्रमयोगतः योनिसूत्राणि बद्धानि मुक्त्वा कर्माणि देशिकः

पश्चात् संहारक्रमयोगतो होमेन शोधयेत्। बद्धानि योनिसूत्राणि मुक्त्वा कर्माणि देशिकः॥

Verse 64

शिष्यदेहात्समाहृत्य क्रमात्तत्त्वानि शोधयेत् अग्नौ प्राकृतिके विष्णौ लयं नीत्वाधिदैवके

शिष्यदेहात् समाहृत्य क्रमात् तत्त्वानि शोधयेत्। अग्नौ प्राकृतिके विष्णौ लयं नीत्वाधिदैवके॥

Verse 65

शुद्धं तत्त्वमशुद्धेन पूर्णाहुत्या तु साधयेत् शिष्ये प्रकृतिमापन्ने दग्ध्वा प्राकृतिकान् गुणान्

शुद्धं तत्त्वमशुद्धेन पूर्णाहुत्या तु साधयेत्। शिष्ये प्रकृतिमापन्ने दग्ध्वा प्राकृतिकान् गुणान्॥

Verse 66

लिखितं दैवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजां कृत्वा विसर्जयेदिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विमलादीन् विसर्जयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्णाहुत्या तु सन्नयेदिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मौचयेदधिकारे वा नियुञ्ज्याद्देशिकः शिशून् अथान्यान् शक्तिदीक्षां वा कुर्यात् भावे स्थितो गुरुः

‘लिखितं दैवमिति’ इति ख-पाठः। ‘पूजां कृत्वा विसर्जयेत्’ इति घ-पाठः। ‘विमलादीन् विसर्जयेत्’ इति ङ-पाठः। ‘पूर्णाहुत्या तु सन्नयेत्’ इति ख-घ-द्वयपाठः। अथाधिकारे वा देशिकः शिशून् अथान्यान् मौचयेद् नियुञ्ज्याद् वा; गुरुः भावे स्थितः शक्तिदीक्षां वा कुर्यात्॥

Verse 67

भक्त्या सम्प्रातिपन्नानां यतीनां निर्धनस्य च सम्पूज्य स्थण्डिले विष्णुं पार्श्वस्थं स्थाप्य पुत्रकं

भक्त्या सम्यक् शरणागतान् यतीन् निर्धनांश्च पूजयित्वा शुद्धस्थण्डिले विष्णुं सम्पूज्य, पार्श्वे पुत्रकं स्थापयित्वा कर्म प्रवर्तयेत्।

Verse 68

देवताभिमुखः शिष्यस्तिर्यगास्यः स्वयं स्थितः अध्वानं निखिलं ध्यात्वा पर्वभिः स्वैर् विकल्पितं

शिष्यः देवताभिमुखः स्थित्वा तिर्यगास्यः स्वयमेव, निखिलमध्वानं ध्यात्वा स्वैर् विकल्पितैः पर्वभिः क्रमशः विन्यसेत्।

Verse 69

शिष्यदेहे तथा देवमाधिदैविकयाचनं ध्यानयोगेन सञ्चिन्त्य पूर्ववत्ताडनादिना

तथा शिष्यदेहे ध्यानयोगेन आधिदैविकयाचनया देवं सञ्चिन्त्य, पूर्ववत् ताडनादिभिः कर्माणि कुर्यात्।

Verse 70

क्रमात्तत्त्वानि सर्वाणि शोधयेत् स्थण्डिले हरौ ताडनेन वियोज्याथ गृहीत्वात्मनि तत्परः

ततः क्रमात् सर्वाणि तत्त्वानि स्थण्डिले हरौ शोधयेत्; ताडनेन वियोज्याथ गृहीत्वा आत्मनि तत्परः स्यात्।

Verse 71

देवे संयोज्य संशोध्य गृहीत्वा तत् स्वभावतः आनीय शुद्धभावेन सन्धयित्वा क्रमेण तु

देवे संयोज्य संशोध्य तत् स्वभावतः गृहीत्वा, शुद्धभावेन आनीय क्रमेण तु सन्धयित्वा प्रवर्तयेत्।

Verse 72

शोधयेद्ध्यानयोगेन सर्वतो ज्ञानमुद्रया शुद्धेषु सर्वतत्त्वेषु प्रधाने चेश्वरे स्थिते

ध्यानयोगेन सर्वतः ज्ञानमुद्रया चान्तःकरणं शोधयेत्। सर्वतत्त्वेषु शुद्धेषु प्रधाने चेश्वरे च स्थितिं लभते॥

Verse 73

दग्ध्वा निर्वापयेच्छिष्यान् पदे चैशे नियोजयेत् निनयेत् सिद्धिमार्गे वा साधकं देशिकोत्तमः

दग्ध्वा मलान् निर्वापयेच्छिष्यान् पदे चैशे नियोजयेत्। अथवा देशिकोत्तमः साधकं सिद्धिमार्गे निनयेत्॥

Verse 74

एवमेवाधिकारस्थो गृही कर्मण्यतन्द्रितः आत्मानं शोधयंस्तिष्ठेद् यावद्रागक्षयो भवेत्

एवमेवाधिकारस्थो गृही कर्मण्यतन्द्रितः। आत्मानं शोधयंस्तिष्ठेद् यावद्रागक्षयो भवेत्॥

Verse 75

क्षीणरागमथात्मानं ज्ञात्वा संशुद्धिकिल्विषः आरोप्य पुत्रे शिष्ये वा ह्य् अधिकारन्तु संयमी

क्षीणरागमथात्मानं ज्ञात्वा संशुद्धिकिल्विषः। आरोप्य पुत्रे शिष्ये वा ह्यधिकारं तु संयमी॥

Verse 76

दग्ध्वा मायामयं पाशं प्रव्रज्य स्वात्मनि स्थितः शरीरपातमाकाङ्क्षन्नासीताव्यक्तलिङ्गवान्

दग्ध्वा मायामयं पाशं प्रव्रज्य स्वात्मनि स्थितः। शरीरपातमाकाङ्क्षन्नासीताव्यक्तलिङ्गवान्॥