Adhyaya 41

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अर्घ्यदानकथनं नाम चत्वारिंशो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशो ऽध्यायः शिलाविन्यासविधानं भगवानुवाच पादप्रतिष्ठां वक्षामि शिलाविन्यासलक्षणं अग्रतो मण्डपः कार्यः कुण्डलानान्तु चतुष्टयं

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये अर्घ्यदानकथनं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथैकचत्वारिंशोऽध्यायः—शिलाविन्यासविधानम्। भगवानुवाच—पादप्रतिष्ठां वक्ष्यामि शिलाविन्यासलक्षणं च; अग्रतो मण्डपः कार्यः, कुण्डलानां चतुष्टयं च विन्यसेत्।

Verse 2

कुम्भन्यासेष्टकान्यासो द्वारस्तम्भोच्छ्रयं शुभं पादोनं पूरयेत् खातं तत्र वास्तुं यजेत् समे

कुम्भन्यासं कृत्वेष्टकान्यासं च, द्वारस्तम्भोच्छ्रयं शुभं स्थापयेत्। खातं पादोनं पूरयित्वा, तत्र समे वास्तुं यजेत्।

Verse 3

इष्टकाश् च सुपक्वाः स्युर्द्वादशाङ्गुलसम्मिताः सविस्तारत्रिभागेन वैपुल्येन समन्विताः

इष्टकाः सुपक्वाः स्युः द्वादशाङ्गुलसम्मिताः। सविस्तारत्रिभागेन वैपुल्येन समन्विताः।

Verse 4

करप्रमाणा श्रेष्ठा स्याच्छिलाप्यथ शिलामये नव कुम्भांस्ताम्रमयान् स्थापयेदिष्टकाघटान्

करप्रमाणा श्रेष्ठा स्यात्; शिलापि च तथा। शिलामये तु नव कुम्भान् ताम्रमयान् स्थापयेत्, इष्टकाघटांश्च विन्यसेत्।

Verse 5

अद्भिः पञ्चकषायेण सर्वौषधिजलेन च गन्धतोयेन च तथा कुम्भैस्तोयसुपूरितैः

अद्भिः पञ्चकषायेण सर्वौषधिजलेन च गन्धतोयेन च तथा कुम्भैस्तोयसुपूरितैः।

Verse 6

हिरण्यव्रीहिसंयुक्तैर् गन्धचन्दनचर्चितैः आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शन्नो देवीति चाप्यथ

हिरण्यव्रीहिसंयुक्तैर् गन्धचन्दनचर्चितैः। आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शन्नो देवीति चाप्यथ॥

Verse 7

तरत् समन्दीरिति च पावमानीभिरेव च उदुत्तमं वरुणमिति कथानश् च तथैव च

तरत् समन्दीरिति च पावमानीभिरेव च। उदुत्तमं वरुणमिति कथानश् च तथैव च॥

Verse 8

सुविस्तारं विभागेन नैपुण्यनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिला स्यान्न शिलामये इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भवतत्समन्दीरितीति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वरुणस्येति मन्त्रेण हंसः शुचिषदित्यपि श्रीसूक्तेन तथा शिलाः संस्थाप्य संघटाः

सुविस्तारं विभागेन नैपुण्यनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः। शिला स्यान्न शिलामये इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः। भवतत्समन्दीरितीति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः। वरुणस्येति मन्त्रेण हंसः शुचिषदित्यपि श्रीसूक्तेन तथा शिलाः संस्थाप्य संघटाः।

Verse 9

शय्यायां मण्डपे प्राच्यां मण्डले हरिमर्चयेत् जुहुयाज्जनयित्वाग्निं समिधो द्वादशीस्ततः

शय्यायां मण्डपे प्राच्यां मण्डले हरिमर्चयेत्। जुहुयाज्जनयित्वाग्निं समिधो द्वादशीस्ततः॥

Verse 10

आघारावाज्यभागौ तु प्रणवेनैव कारयेत् अष्टाहुतीस् तथाष्टान्तैर् आज्यं व्याहृतिभिः क्रमात्

आघारयोर्द्वयोः तथा आज्यभागद्वयस्य च प्रणवेनैव विधिं कुर्यात्। ततः क्रमशो व्याहृतिभिराज्यस्य अष्टाहुतीः जुहुयात्, तथा अन्त्यव्याहृत्यन्तैः समापनाहुतीरपि॥

Verse 11

लोकेशानामग्नये वै सोमायावग्रहेषु च पुरुषोत्तमायेति च व्याहृतीर्जुहुयात्ततः

ततः व्याहृतीरुच्चार्य वह्नौ जुहुयात्—‘अग्नये वै’, ‘सोमाय’, ‘अवग्रहेषु’, ‘पुरुषोत्तमाय’ इति॥

Verse 12

प्रायश्चित्तं ततः पूर्णां मूर्तिमांसघृतांस्तिलान् वेदाद्यैर् द्वादशान्तेन कुम्भेषु च पृथक् पृथक्

ततः प्रायश्चित्तार्थं पूर्णान् कुम्भान् पृथक् पृथक् स्थापयेत्—मूर्तिं मांसं घृतं तिलांश्च। वेदाद्यैर्मन्त्रैः कृत्वा द्वादशान्तेन समापयेत्॥

Verse 13

प्राङ्मुखस्तु गुरुः कुर्यादष्टदिक्षु विलिप्य च मध्ये चैकां शिलां कुम्भं न्यसेदेतान् सुरान् क्रमात्

गुरुः प्राङ्मुखः कृत्वा कर्मविन्यासं कुर्यात्। अष्टदिक्षु विलिप्य मध्ये चैकां शिलां कुम्भं च न्यसेत्; ततः एतान् सुरान् क्रमात् प्रतिष्ठापयेत्॥

Verse 14

पद्मं चैव महापद्मं मकरं कच्छपं तथा कुमुदञ्च तथा नन्दं पद्मं शङ्खञ्च पद्मिनीं

पद्मं च महापद्मं च मकरं कच्छपं तथा। कुमुदं नन्दं च, पुनः पद्मं शङ्खं च पद्मिनीं च विन्यसेत्॥

Verse 15

कुम्भान्न चालयेत्तेषु इष्टकानान्तु देवताः ईशानान्ताश् च पूर्वादाविष्टकां प्रथमं न्यसेत्

कुम्भान् न चालयेत्; तेषु विन्यासेषु इष्टकासु देवताः प्रतिष्ठाप्याः। ईशानादयः स्वस्वदिक्-स्थाने; पूर्वादारभ्य प्रथमाम् इष्टकां न्यसेत्।

Verse 16

शक्तयो विमलाद्यास्तु इष्टकानान्तु देवताः न्यसनीया यथा योगं मध्ये न्यस्या त्वनुग्रहा

विमलाद्याः शक्तयः, इष्टकानां देवताश्च, यथायोगं यथाक्रमं न्यसनीयाः। मध्ये तु अनुग्रहां शक्तिं न्यसेत्।

Verse 17

अव्यङ्गे चाक्षत पूर्णं मुनेरङ्गिरसः सुते इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कारयाम्यहं

अव्यङ्गे अङ्गे अक्षतपूर्णं निधाय। अङ्गिरसः सुते—हे इष्टके—इष्टं प्रयच्छ; अहं तव प्रतिष्ठां कारयामि।

Verse 18

मन्त्रेणानेन विन्यस्य इष्टका देशक्रमोत्तमः सम्युता इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टाहुतीप्लथा पूर्णैर् आज्यमिति ग, घ, ङ, इति पुस्तकत्रयपाठः सोमाय च ग्रहाय चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वादशार्णेन इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भाधानं ततः कुर्यान्मध्यस्थाने समाहितः

अनेन मन्त्रेण इष्टकाः विन्यस्य, देशक्रमोत्तमेन यथास्थानं सम्यक् संयोज्य; ततः समाहितः मध्यस्थाने ‘गर्भाधान’ नाम कर्म कुर्यात्। (पाठान्तरे अष्टाहुतिभिः पूर्णैः आज्याहुतिः, ‘सोमाय च ग्रहाय च’ इति च, तथा द्वादशार्णमन्त्रप्रयोगश्च उक्तः।)

Verse 19

कुम्भोपरिष्ठादेवेशं पद्मिनीं न्यस्य देवतां मृत्तिकाश् चैव पुष्पाणि धातवो रत्नमेव च

कुम्भोपरि देवेशं पद्मिनीं च देवतां न्यसेत्। तत्रैव मृत्तिकाः पुष्पाणि धातवः रत्नं च विन्यसेत्।

Verse 20

लौहानि दिक्पतेरस्त्रं यजेद्वै गर्भभाजने द्वादशाङ्गुलविस्तारे चतुरङ्गुलकोच्छ्रये

दिक्पतेर्लौहमयं शस्त्रं गर्भभाजने स्थापयित्वा विधिवद् यजेत्। तद्भाजनं द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं चतुरङ्गुलोच्छ्रितं भवेत्॥

Verse 21

पद्माकारे ताम्रमये भाजने पृथिवीं यजेत् एकान्ते सर्वभूतेशे पर्वतासनमण्डिते

पद्माकारे ताम्रमये भाजने पृथिवीतत्त्वं यजेत्। एकान्ते सर्वभूतेशस्य पुरतः पर्वतासनमण्डिते॥

Verse 22

समुद्रपरिवारे त्वं देवि गर्भं समाश्रय नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह

समुद्रपरिवारे त्वं देवि गर्भं समाश्रय रक्ष च। नन्दे नन्दय वासिष्ठं वसुभिः प्रजया सह॥

Verse 23

जये भार्गवदायादे प्रजानां विजयावहे पूर्णेङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुष्व मां

जये भार्गवदायादे प्रजानां विजयावहे। पूर्णेऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुष्व माम्॥

Verse 24

भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम सर्ववीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते

भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम। सर्वबीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते॥

Verse 25

जये सुरुचिरे नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीयसि

जये सुरुचिरे नन्दे वासिष्ठे, इह रम्यतां प्रसादं कुरु। प्रजापतिसुते देवि, चतुरस्रे, महीयसि, नमोऽस्तु।

Verse 26

सुभगे सुप्रभे भद्रे गृहे काश्यपि रम्यतां पूजिते परमाश् चर्ये गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते

सुभगे सुप्रभे भद्रे गृहे काश्यपि रम्यताम्। पूजिते परमाश्चर्ये गन्धमाल्यैरलङ्कृते॥

Verse 27

भवभूतिकरी देवि गृहे भार्गवि रम्यतां देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे

भवभूतिकरी देवि गृहे भार्गवि रम्यताम्। देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे॥

Verse 28

मनुष्यादिकतुष्ट्यर्थं पशुवृद्धिकरी भव एवमुक्त्वा ततः खातं गोमूत्रेण तु सेचयेत्

मनुष्यादिकतुष्ट्यर्थं पशुवृद्धिकरी भव। एवमुक्त्वा ततः खातं गोमूत्रेण तु सेचयेत्॥

Verse 29

कृत्वा निधापयेद्गर्भं गर्भाधानं भवेन्निशि गोवस्त्रादि प्रदद्याच्च गुरवेन्येषु भोजनं

कृत्वा निधापयेद्गर्भं गर्भाधानं भवेन्निशि। गोवस्त्रादि प्रदद्याच्च गुरवेन्येषु भोजनम्॥

Verse 30

रसमेव चेति ग घ ङ चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रिययेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भं न्यस्येष्टका न्यस्य ततो गर्भं प्रपूरयेत् पीठबन्धमतः कुर्यान्मितप्रासादमानतः

गर्भं न्यस्येष्टकाः स्थापयित्वा ततः गर्भं सम्यक् प्रपूरयेत्। अनन्तरं मितप्रासादमानतः पीठबन्धं विधिवत् कुर्यात्॥

Verse 31

पीठोत्तमञ्चोच्छ्रयेण प्रासादस्यार्धविस्तरात् पदहीनं मध्यमं स्यात् कनिष्ठं चोत्तमार्धतः

पीठोत्तमञ्चोच्छ्रयेण प्रासादस्य विस्तारोऽर्धमानतः। एकपदहीनं मध्यमं स्यात्, कनिष्ठं चोत्तमार्धतः॥

Verse 32

पीठबन्धोपरिष्ठात्तु वास्तुयागं पुनर्यजेत् पादप्रतिष्ठाकारी तु निष्पापो दिवि मोदते

पीठबन्धोपरि समाप्य पुनर्वास्तुयागं यजेत्। पादप्रतिष्ठाकारी निष्पापो दिवि मोदते॥

Verse 33

देवागारं करोमीति मनसा यस्तु चिन्तयेत् तस्य कायगतं पापं तदह्ना हि प्रणश्यति

देवागारं करोमीति मनसा यः संकल्पयेत्। तस्य कायगतं पापं तदह्नैव प्रणश्यति॥

Verse 34

कृते तु किं पुनस्तस्य प्रासादे विधिनैव तु अष्टेष्टकसमायुक्तं यः कुर्याद्देवतालयं

कृते तु किं पुनस्तस्य विधिनैव प्रासादे। अष्टेष्टकसमायुक्तं यः कुर्याद्देवतालयम्॥

Verse 35

न तस्य फलसम्पत्तिर्वक्तुं शक्येत केनचित् अनेनैवानुमेयं हि फलं प्रासादविस्तरात्

न तस्य फलसमृद्धिं कश्चिदपि सम्यग्वक्तुं शक्नोति। अस्य प्रासादस्य विस्तारेणैव तद् फलम् अनुमाननीयम्।

Verse 36

ग्राममध्ये च पूर्वे च प्रत्यग्द्वारं प्रकल्पयेत् विदिशासु च सर्वासु ग्रामे प्रत्यङ्मुखो भवेत् दक्षिणे चोत्तरे चैव पश्चिमे प्राङ्मुखो भवेत्

ग्राममध्ये तथा पूर्वभागे प्रत्यग्द्वारं प्रकल्पयेत्। विदिशासु सर्वासु ग्रामे प्रत्यङ्मुखं भवेत्। दक्षिणोत्तरे तथा पश्चिमे तु प्राङ्मुखं भवेत्।