Adhyaya 22
Chapter 22 — स्नानविधिकथनं (Instruction on the Rite of Bathing)
अध्यायेऽस्मिन् स्नानं पूजापूर्वकं शुद्ध्युपायत्वेन विधीयते। नृसिंह/सिंह-मन्त्रेण मृत्तिकाग्रहणं कृत्वा तस्य विभागः, एकेन भागेन मनः-स्नानं कृत्वा शुद्धेः प्रथमं आन्तरत्वं प्रतिपाद्यते। निमज्जनानन्तरम् आचमनं, न्यासः, सिंह-मन्त्रजपेन रक्षादिग्बन्धः; त्वरिता वा त्रिपुरा-रक्षामन्त्रभेदाश्च निर्दिश्यन्ते। अष्टाक्षरेण हरि-ज्ञानहृदयस्थापनं, वासुदेव-जपेन तीर्थोदकसंस्कारः, वैदिकमन्त्रैः देहशोधनं, मूर्तिदेवतापूजनं च। अघमर्षणं, शुद्धवस्त्रधारणं, करोदकशुद्धिः, नारायणमन्त्रेण प्राणायामः, द्वादशाक्षरेण अर्घ्यं, तथा योगपीठादारभ्य दिक्पाल-ऋषि-पितृगणपर्यन्तं बहुजपावाहनानि क्रियन्ते। अन्ते सर्वेषां स्वस्थानप्रेषणं, अङ्गसंहारः, पूजास्थानगमनं, मूलमन्त्राधारितेन समापन-स्नानेन अन्यपूजासु पुनरुपयोग्यः क्रमः स्थाप्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वासुदेवादिपूजाकथनं नाम एकविंशतितमो ऽध्यायः अथ द्वाविंशो ऽध्यायः स्नानविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये स्नानं क्रियाद्यर्थं नृसिंहेन तु मृत्तिकां गृहीत्वा तां द्विधा कृत्वा मनःस्नानमथैकया
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये वासुदेवादिपूजाकथनं नामैकविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्वाविंशोऽध्यायः स्नानविधिकथनम्। नारद उवाच—वक्ष्ये स्नानं क्रियाद्यर्थं; नृसिंहेन मृत्तिकां गृहीत्वा तां द्विधा कृत्वा, एकया मनःस्नानं कुर्यात्।
Verse 2
निमज्याचम्य विन्यस्य सिंहेन कृतरक्षकः ह्रीं त्वरितायै, ह्रीं ऐं क्लीं सौ त्रिपुरा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कृतरक्षण इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विधिस्नानं ततः कुर्यात् प्राणायामपुरःसरं
निमज्याचम्य विन्यस्य सिंहेन कृतरक्षकः। ‘ह्रीं त्वरितायै’ इति, अथवा ‘ह्रीं ऐं क्लीं सौ त्रिपुरा’ इति पाठान्तरानुसारतः; ततः कृतरक्षणः प्राणायामपुरःसरं विधिस्नानं कुर्यात्।
Verse 3
हृदि ध्यायन् हरिज्ञानं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण हि त्रिधा पाणितले मृत्स्नां दिग्बन्धं सिंहजप्ततः
हृदि हरिज्ञानं ध्यायन् अष्टाक्षरेण मन्त्रेण; त्रिधा पाणितले मृत्स्नां गृह्णीयात्। सिंहजप्तया दिग्बन्धं कुर्यात् रक्षार्थं परितः।
Verse 4
वासदेवप्रजप्तेन तीर्थं सङ्कल्प्य चालभेत् गात्रं वेदादिना मन्त्रैः सम्मार्ज्याराध्य मूर्तिना
वासुदेवजपेन तीर्थोदकं संस्कृत्य तद् तीर्थत्वेन सङ्कल्प्य गृह्णीयात्। ततः वेदादिमन्त्रैः गात्रं सम्मार्ज्य, मूर्तिरूपेण देवताम् आराधयेत्।
Verse 5
कृत्वाघमर्षणं वस्त्रं परिधाय समाचरेत् विन्यस्य मन्त्रैर् द्विर्मार्ज्य पाणिस्थं जलमेव च
अघमर्षणं कृत्वा वस्त्रं परिधाय समाचरेत्। मन्त्रैः विन्यस्य पाणिस्थं जलं द्विर्मार्ज्य शुद्धिं कुर्यात्।
Verse 6
नारायणेन संयम्य वायुमाघ्राय चोत्सृजेत् जलं ध्यायन् हरिं पश्चाद्दत्वार्घ्यं द्वादशाक्षरं
“नारायण”मन्त्रेण संयम्य वायुमाघ्राय चोत्सृजेत्। जले हरिं ध्यायन् पश्चादर्घ्यं दत्त्वा द्वादशाक्षरं जपेत्।
Verse 7
जप्त्वान्याञ्छतशस्तस्य योगपीठादितः क्रमात् मन्त्रान् दिक्पालपर्यन्तानृषीन् पितृगणानपि
ततः तस्य अन्यान् मन्त्रान् शतशो जप्त्वा, योगपीठादितः क्रमात्। दिक्पालपर्यन्तान् मन्त्रान् ऋषीन् पितृगणान् अपि सम्यग् आवाहयेत्/जपेत्।
Verse 8
मनुष्यान् सर्वभूतानि स्थावरान्तान्यथावसेत् न्यस्य चाङ्गानि संहृत्य मन्त्रान्यागगृहं व्रजेत् एवमन्यासु पूजासु मूलाद्यैः स्नानमाचरेत्
मनुष्यान् सर्वभूतानि स्थावरान्तानि यथास्थानं विसर्जयेत्। ततः अङ्गानि न्यस्य संहृत्य मन्त्रान् जपन् यागगृहं व्रजेत्। एवमन्यासु पूजासु अपि मूलाद्यैः मन्त्रैः स्नानमाचरेत्।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a sequenced purification protocol—mṛttikā with Siṃha/Nṛsiṃha mantra, ācamana, nyāsa, rakṣā and digbandha, tīrtha-saṅkalpa via Vāsudeva-japa, aghamarṣaṇa, prāṇāyāma with Nārāyaṇa, and arghya with the dvādaśākṣara—showing how mantra and breath discipline structure ritual purity.
By making external bathing dependent on manaḥ-snāna and Hari-jñāna meditation, it frames ritual as inner transformation: protection (digbandha), mantra-japa, and prāṇāyāma stabilize attention and purity, preparing the practitioner for deity-worship that supports dharma, bhakti, and ultimately mokṣa.
The rite is organized around protective Siṃha/Nṛsiṃha formulas, the aṣṭākṣara (Hari-centered) mantra for inward focus, Vāsudeva-japa for consecrating tīrtha-water, Nārāyaṇa for breath restraint, and the dvādaśākṣara for arghya and continuation of the worship sequence.