Adhyaya 18

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम सप्तदशो ऽध्यायः अथ अष्टादशो ऽध्यायः स्वायम्भुववंशवर्णनम् अग्निर् उवाच प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवात् सुतौ अजीजनत्स तां कन्यां शतरूपां तपोन्विताम्

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः समाप्तः। अथ अष्टादशोऽध्यायः—स्वायम्भुववंशवर्णनम्। अग्निरुवाच—स्वायम्भुवान्मनोः प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ जज्ञाते, तथा तपोन्वितां शतरूपां नाम कन्यामप्यजीजनत्।

Verse 2

न् भूतमुच्चावचं प्रजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निश्चितमिति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः अजीजनत् सुतां कन्यां सद्रूपाञ्च तपोन्वितामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अजीजनत् सुतां कन्यां शतरूपां तपोन्वितामिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः काम्यां कर्दमभार्यातः सम्राट् कुक्षिर्विराट् प्रभुः सुरुच्यामुत्तमो जज्ञे पुत्र उत्तानपादतः

‘भूतमुच्चावचं प्रजा’ इति ङ-पाठः, ‘निश्चितम्’ इति ख-पाठः। ‘अजीजनत् सुतां कन्यां सद्रूपां च तपोन्विताम्’ इति ग-पाठः; ‘अजीजनत् सुतां कन्यां शतरूपां तपोन्विताम्’ इति ङ-पाठः। काम्यायां कर्दमभार्यायां सम्राट् कुक्षिर्विराट् प्रभुश्च जज्ञिरे। सुरुच्यां तु उत्तानपादात् उत्तमः पुत्रो जज्ञे।

Verse 3

सुनीत्यान्तु ध्रुवः पुत्रस्तपस्तेपे स कीर्तये ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि हे मुने

सुनीत्यास्तु ध्रुवः पुत्रः कीर्तये तपस्तेपे। ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि हे मुने।

Verse 4

तस्मै प्रीतो हरिः प्रादान्मुन्यग्रे स्थानकं स्थिरम् श्लोकं पपाठ ह्य् उशना वृद्धिं दृष्ट्वा स तस्य च

तस्मै प्रीतो हरिः प्रादात् मुन्यग्रे स्थानकं स्थिरम्। उशना च तस्य वृद्धिं दृष्ट्वा तदर्थं श्लोकं पपाठ हि।

Verse 5

अहो ऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहोद्भुतम् यमद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

अहोऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहोद्भुतम्। यमद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः॥

Verse 6

तस्मात् शिष्टिञ्च भव्यञ्च ध्रुवाच्छम्भुर्व्यजायत शिष्टेराधत्त सुछाया पञ्च पुत्रानकल्मषान्

तस्मात् शिष्टिश्च भव्यश्च जज्ञाते; ध्रुवात् शम्भुरपि समभवत्। शिष्टेः सुछाया पञ्चान् अकल्मषान् पुत्रान् अजजनत्।

Verse 7

रिपुं रिपुञ्जयं रिप्रं वृकलं वृकतेजसम् रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम्

रिपुः रिपुञ्जयः रिप्रः वृकलो वृकतेजसः। रिपोर्निवारकः बृहती चाक्षुषः सर्वतेजसः॥

Verse 8

अजीजनत् पुष्करिण्यां वीरिण्यां चाक्षुषो मनुम् मनोरजायन्त दश नड्वलायां सुतोत्तमाः

पुष्करिण्यां चाक्षुषो मनुम् अजीजनत्; वीरिण्यां च दश सुतोत्तमान्। नड्वलायामपि सुतश्रेष्ठा जज्ञिरे।

Verse 9

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कविः अग्निष्टुरतिरात्रश् च सुद्युम्नश्चाभिमन्युकः

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नः तपस्वी सत्यवाक् कविः। अग्निष्टुरतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चाभिमन्युकः॥

Verse 10

ऊरोरजनयत् पुत्रान् षडग्नेयी महाप्रभान् अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसङ्गयम्

ऊरोरग्नेयी षट् पुत्रान् महाप्रभान् अजनयत्—अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुम् अङ्गिरसं सङ्गयञ्च।

Verse 11

अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेणमेकं व्यजायत स्थानमुत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यदत्र इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तस्मात् श्लिष्टिञ्च इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः श्लिष्टेआराधत्त इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः उरूरिति ख,ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अरक्षकः पापरतः स हतो मुनिभिः कुशैः

अङ्गराजात् सुनीथायाः पुत्रो वेणोऽभवत् एक एव। स तु प्रजारक्षणवर्जितः पापपरायणश्च; तं मुनयः कुशाग्रैः हत्वा निन्युः।

Verse 12

प्रजार्थमृषयोथास्य ममन्थुर्दक्षिणं करं वेणस्य मथितो पाणौ सम्बभूव पृथुर् नृपः

ततः प्रजार्थं मुनयः वेणस्य दक्षिणं करं ममन्थुः। तस्य पाणुमथनात् पृथुर्नृपतिः सम्बभूव।

Verse 13

तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुरेष वै मुदिताः प्रजाः करिष्यति महातेजा यशश् च प्राप्स्यते महत्

तं दृष्ट्वा मुनय ऊचुः—एष महातेजाः प्रजाः मुदिताः करिष्यति, महच्च यशः प्राप्स्यति।

Verse 14

स धन्वी कवची जातस्तेजसा निर्दहन्निव पृथुर्वैण्यः प्रजाः सर्वा ररक्ष क्षेत्रपूर्वजः

स धन्वी कवची जातः तेजसा निर्दहन्निव। पृथुर्वैण्यः क्षेत्रपूर्वजः सर्वाः प्रजाः ररक्ष।

Verse 15

राजसूयाभिषिक्तानामाद्यः स पृथिवीपतिः तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ

राजसूयाभिषिक्तानां मध्ये स आद्यः पृथिवीपतिः। तस्मादेव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ।

Verse 16

तत्स्तोत्रञ्चक्रतुर्वीरौ राजाभूज्जनरञ्जनात् दुग्धा गौस्तेन शस्यार्थं प्रजानां जीवनाय च

तौ वीरौ तत्स्तोत्रं चक्रतुः। जनरञ्जनात् स राजा बभूव। तेन गौः दुग्धा—शस्यार्थं प्रजानां जीवनधारणाय च।

Verse 17

सह देवैर् मुनिगणैर् गन्धर्वैः साप्सरोगणैः पितृभिर्दानवैः सर्पैर् वीरुद्भिः पर्वतैर् जनैः

सह देवैर्मुनिगणैर्गन्धर्वैः साप्सरोगणैः। पितृभिर्दानवैः सर्पैर्वीरुद्भिः पर्वतैर्जनैः॥

Verse 18

तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुन्धरा प्रादाद्यथेप्सितं क्षीरन्तेन प्राणानधारयत्

तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुन्धरा। प्रादाद्यथेप्सितं क्षीरं तेन प्राणानधारयत्॥

Verse 19

पृथोः पुत्रौ तु धर्मज्ञौ जज्ञाते ऽन्तर्द्विपालिनौ शिखण्डी हविर्धानमन्तर्धानात् व्यजायत

पृथोः पुत्रौ तु धर्मज्ञौ जज्ञातेऽन्तर्द्विपालिनौ। शिखण्डी हविर्धानमन्तर्धानात् व्यजायत॥

Verse 20

हविर्धानात् षडाग्नेयी धीषणाजनयत् सुतान् प्राचीनवर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ

हविर्धानात् षडाग्नेयी धीषणा जनयत् सुतान्। प्राचीनवर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ॥

Verse 21

प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिव्यां यजतो यतः प्राचीनवर्हिर्भगवान् महानासीत्प्रजापतिः

प्राचीनाग्रकुशैः पृथिव्यां यतः स यजमानो यज्ञं चकार, तस्मात् स भगवान् महान् प्रजापतिः ‘प्राचीनवर्हिः’ इति विख्यातोऽभवत्।

Verse 22

सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनवर्हिषः राजसूयाभिव्यक्तानामाद्य इति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः शुभ्रमिति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः सुवर्णाधत्त इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

सवर्णाधत्तः सामुद्री च प्राचीनवर्हिषो दश पुत्राश्च—केषुचित् पाठेषु ‘राजसूयाभिव्यक्तानामाद्यः’ इति, अन्यत्र ‘शुभ्रः’, अन्यत्र ‘सुवर्णाधत्तः’ इति—सर्वे ‘प्रचेतसः’ इति नाम्ना ख्याताः धनुर्वेदस्य पारगाः आसन्।

Verse 23

अपृथग्धर्मचरणास् ते तप्यन्त महत्तपः दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः

अपृथग्धर्मचरणाः ते महत्तपः तप्यन्तः समुद्रसलिलेशयाः दशवर्षसहस्राणि स्थितवन्तः।

Verse 24

प्रजापतित्वं सम्प्राप्य तुष्टा विष्णोश् च निर्गताः भूः खं व्याप्तं हि तरुभिस्तांस्तरूनदहंश् च ते

प्रजापतित्वं सम्प्राप्य तुष्टाः विष्णोश्च निर्गताः। भूः खं च तरुभिर्व्याप्तं, तान् तरून् ते ददाहुः।

Verse 25

मुखजाग्निमरुद्भ्यां च दृष्ट्वा चाथ द्रुमक्षयम् उपगम्याब्रवीदेतान् राजा सोमः प्रजापतीन्

मुखजाग्निं मरुद्भ्यां च दृष्ट्वा द्रुमक्षयं चाथ, उपगम्य राजा सोमः प्रजापतीन् एतान् अब्रवीत्।

Verse 26

कोपं यच्छत दास्यन्ति कन्यां वो मारिषां वराम् तपस्विनो मुनेः कण्डोः प्रम्लोचायां ममैव च

कोपं निगृह्णीत; ते वः वरां कन्यां मारिषां दास्यन्ति—तपस्विनो मुनेः कण्डोः अप्सरसा प्रम्लोचायाश्च जाता, ममैव च सम्बन्धिनी।

Verse 27

भविष्यं जानता सृष्टा भार्या वो ऽस्तु कुलङ्करी अस्यामुत्पत्स्यते दक्षः प्रजाः संवर्धयिष्यति

भविष्यं जानता स्रष्टा तां सृष्ट्वा उवाच—“एषा वः भार्या भवतु कुलङ्करी; अस्यामुत्पत्स्यते दक्षः, स प्रजाः संवर्धयिष्यति।”

Verse 28

प्रचेतसस्तां जगृहुर्दक्षोस्याञ्च ततो ऽभवत् अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदोथ चतुष्पदः

प्रचेतसस्तां जगृहुḥ; ततोऽस्यां दक्षोऽभवत्। तस्माच्च अचरांश्च चरांश्चैव, द्विपदश्च चतुष्पदश्च प्रादुर्भवन्।

Verse 29

स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

स दक्षः प्रथमं मनसा सृष्ट्वा, पश्चात् स्त्रियः असृजत। स दश धर्माय ददौ, कश्यपाय त्रयोदश ददौ।

Verse 30

सप्ताविंशति सोमाय चतस्त्रो ऽरिष्टनेमिने द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे अदात्

स सप्ताविंशतिं सोमाय ददौ, चतस्रोऽरिष्टनेमिने; द्वे च बहुपुत्राय, द्वे चाङ्गिरसे अदात्।

Verse 31

तासु देवाश् च नागाद्या मैथुनान्मनसा पुरा धर्मसर्गम्प्रवक्ष्यामि दशपत्नीषु धर्मतः

तासु देवाश्च नागादयः पुरा मनसा मैथुनात् प्रजाः ससृजुः। अधुना दशपत्नीषु धर्मतः प्रवृत्तं धर्मसर्गं यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि॥

Verse 32

विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्यान् साध्या व्यजायत मरुत्त्वया मरुत्त्वन्तो वसोस्तु वसवो ऽभवन्

विश्वायाः विश्वेदेवाः सञ्जज्ञिरे; साध्यायाः साध्याः समभवन्; मरुत्त्वत्याः मरुतः; वसोस्तु वसवोऽभवन्॥

Verse 33

भानोस्तु भानवः पुत्रा मुहूर्तास्तु मुहूर्तजाः कण्ठोरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्णोरिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः स दृष्ट्वा मनसा इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वे चैव भाण्डवे तत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सम्बाया धर्मतो घोषो नागवीथी च यामिजा

भानोस्तु भानवः पुत्राः, मुहूर्तास्तु मुहूर्तजाः। (कालविभागाधिदेव-नामगणने) सम्बाया, धर्मतः, घोषः, नागवीथी, यामिजा च कीर्त्यन्ते॥

Verse 34

पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्यां व्यजायत सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्पा इन्दोर् नक्षत्रतः सुताः

पृथिवीविषयं सर्वम् अरुन्धत्यां व्यजायत। सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्पाः, इन्दोर्नक्षत्रतः सुताः॥

Verse 35

आपो ध्रुवञ्च सोमञ्च धरश् चैवानिलोनलः प्रत्यूषश् च प्रभावश् च वसवोष्टौ च नामतः

आपो ध्रुवः सोमः धरश्चैव अनिलोनलः। प्रत्यूषश्च प्रभावश्च—वसवोऽष्टौ नामतः॥

Verse 36

आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः शान्तो मुनिस् तथा ध्रुवस्य कालो लोकान्तो वर्चाः सोमस्य वै सुतः

आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः; तथा श्रमः शान्तो मुनिश्च। ध्रुवस्य कालो लोकान्तश्च; सोमस्य वै सुतो वर्चाः॥

Verse 37

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस् तथा मनोहरायाः शिशिरः प्राणोथ रमणस् तथा

धरस्य पुत्रो द्रविणः; तथा हुतहव्यवहः। मनोहरायाः शिशिरः प्राणोऽथ रमणश्च॥

Verse 38

पुरोजवोनिलस्यासीदविज्ञातो ऽनलस्य च अग्निपुत्रः कुमारश् च शरस्तम्बे व्यजायत

पुरोजवोऽनिलस्यासीद् अविज्ञातोऽनलस्य च। अग्निपुत्रः कुमारश्च शरस्तम्बे व्यजायत॥

Verse 39

तस्य शाखो विशाखश् च नैगमेयश् च पृष्टजः कृत्तिकातः कार्त्तिकेयो यतिः सनत्कुमारकः

तस्य शाक्हो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्टजः। कृत्तिकातः कार्त्तिकेयो यतिः सनत्कुमारकः॥

Verse 40

प्रत्यूषाद्देवलो जज्ञे विश्वकर्मा प्रभावतः कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानाञ्च वर्धकिः

प्रत्यूषाद्देवलो जज्ञे; विश्वकर्मा प्रभावतः। कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानाञ्च वर्धकिः॥

Verse 41

मनुष्याश्चोप्जीवन्ति शिल्पं वै भूषणादिकं सुरभी कश्यपाद्रुद्रानेकादश विजज्ञुषी

मनुष्याः शिल्पकर्मभिः—भूषणनिर्माणादिभिः—जीविकां प्राप्नुवन्ति। सुरभी कश्यपात् एकादश रुद्रान् अजजनत्।

Verse 42

महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती स्तकपाठः धर्मश् चैवानिलोनल इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः धरिष इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मरणस्तथेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः जातः सनत्कुमारत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः युवती इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अजैकपादहिर्ब्रघ्नस्त्वष्टा रुद्राश् च सत्तम

महादेवप्रसादेन तपसा च भाविता सा सती, सत्तम, अजैकपादम् अहिर्बुध्न्यं त्वष्टारं च तथा रुद्रगणांश्च प्रादुर्भावयामास।

Verse 43

त्वष्टुश् चैवात्मजः श्रीमान्विश्वरूपो महायशाः हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकश्चापराजितः

त्वष्टुः श्रीमान् आत्मजः विश्वरूपो महायशाः। स एव हरः बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः।

Verse 44

वृषाकपिश् च शम्भुश् च कपर्दी रैवतस् तथा मृगव्याधस्य सर्पश् च कपाली दश चैककः रुद्राणां च शतं लक्षं यैर् व्याप्तं सचराचरं

वृषाकपिः शम्भुः कपर्दी रैवतश्च तथा। मृगव्याधः सर्पः कपाली दश चैककः। एभिर्नामरूपैः रुद्राणां शतं लक्षं सचराचरं जगद् व्याप्तम्।