Adhyaya 40
Chapter 40 — भूपरिग्रहो नाम (Bhū-parigraha) / अर्घ्यदानविधानम् (Arghya-dāna-vidhāna)
अग्निर्देवोऽस्याध्यायस्यादौ वास्तुपुरुषस्य मिथ्याचाराधिष्ठानं निरूपयति—देवैर्निगृहीतोऽयं भूमौ शायितः, तेन क्षेत्रं देहवत् पावनं भवति। ततः साधकः चतुःषष्टिपद-मण्डले पदार्धेषु च देवतानां शक्तीनां च विन्यासं कृत्वा घृताक्षतपुष्पधान्यमांसमधुदुग्धविकाररक्तादिवर्णद्रव्यैः हविर्बलिं ददाति, शुभशक्तीनां पोषणाय विघ्नकरासुरपापरोगादिनिवारणाय च। निर्माणपूर्वं रक्षोमातृगणपिशाचपितृक्षेत्रपालादिभ्यः बलिदानं कर्तव्यमिति क्षेत्रसामञ्जस्यपूर्णतां प्रतिपादयति। अनन्तरं प्रतिष्ठाविधानं—कुम्भस्थापनं (महीश्वर/वास्तुरूपे वर्धनीसहिते), ब्रह्मदिक्पालकुम्भाः, पूर्णाहुतिः, मण्डलप्रदक्षिणा, सूत्रोदकरेखाङ्कनं, खननं, मध्यकूपसंस्कारः, चतुर्भुजविष्णवेऽर्घ्यदानं, श्वेतपुष्पदक्षिणावर्तशङ्खबीजमृदादिशुभनिक्षेपाः। अन्ते वास्तुशास्त्रवचनं—जलस्तरपर्यन्तं खनित्वा शल्यं (गूढपरद्रव्यविघ्नम्) ज्ञात्वा निष्कासयेत्; लक्षणैः सूच्यते, अनुद्धृतं चेत् भित्तिविकारगृहस्वामिदुःखादिदोषाः स्युः—इति आध्यात्मशुद्धिं यान्त्रिकसावधानतया सह योजयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिष्ठायां भूपरिग्रहो नामोनचत्वारिंशोध्यायः अथ चत्वारिंशो ऽध्यायः अर्घ्यदानविधानं भगवानुवाच पूर्वमासित् महद्भूतं सर्वभूतभयङ्करं तद्देवैर् निहितं भुमौ स वास्तुपुरुषः स्मृतः
इति आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिष्ठाखण्डे ‘भूपरिग्रह’ इति नाम चत्वारिंशोऽध्यायः। अथ चत्वारिंशोऽध्यायः—अर्घ्यदानविधानम्। भगवानुवाच—पूर्वं महद्भूतं सर्वभूतभयङ्करं आसीत्; तद्देवैर्भूमौ निहितं, स ‘वास्तुपुरुषः’ इति स्मृतः।
Verse 2
चतुःषष्टिपदे क्षेत्रे ईशं कोणार्धसंस्थितं घृताक्षतैस्तर्पयेत्तं पर्जन्यं पदगतं ततः
चतुःषष्टिपदे क्षेत्रे कोणार्धसंस्थितम् ईशं घृताक्षतैस्तर्पयेत्। ततः पदगतं पर्जन्यं यथास्थाने पूजयेत्।
Verse 3
उत्पलादिभिर्जयन्तञ्च द्विपदस्थं पताकया महेन्द्रञ्चैककोष्ठस्थं सर्वरक्तैः पदे रविं
उत्पलादिभिर्जयन्तं द्विपदस्थं पताकायुक्तं चित्रयेत्। महेन्द्रं चैककोष्ठस्थं, रविं च स्वपदे सर्वरक्तवर्णैः प्रदर्शयेत्।
Verse 4
वितानेनार्धपदगं सत्यं पदे भृशं घृतैः व्योम शाकुनमांसेन कोणार्धपदसंस्थितं
वितानं चार्धपदगं स्थापयेत्; सत्यं तु पदे। ‘व्योम’ प्रदेशं घृतैर्भृशं पूरयेत्; कोणार्धपदसंस्थितं शाकुनमांसं विन्यसेत्।
Verse 5
स्रुचा चार्धपदे वह्निं पूषाणं लाजयैकतः स्वर्णेन वितथं द्विष्ठं मथनेन गृहाक्षतं
स्रुचा चार्धपदे वह्निं विन्यसेत्; पूषाणं लाजयैकतः स्थापयेत्। स्वर्णेन वितथं शमयेत्; मथनेन द्विष्टं निवारयेत्; गृहाक्षतैः कर्म प्रतिष्ठापयेत्।
Verse 6
मांसौदनेन धर्मेशमेकैकस्मिन् स्थितं द्वयं गन्धर्वं द्विपदं गन्धैर् भृशं शाकुनजिह्वया
हे धर्मेश, मांसौदनेन हविषा प्रत्येकस्थाने द्वयं विन्यसेत्—एकं गन्धर्वाय, अपरं द्विपदाय। तानि गन्धैर्भृशं सुवासितानि कृत्वा शाकुनजिह्वया समर्पयेत्।
Verse 7
एकस्थमूर्ध्वसंस्थञ्च मृगं नीलपटैस् तथा पितॄन् कृशरयार्धस्थं दन्तकाष्ठैः पदस्थितं
एकस्थमूर्ध्वसंस्थं मृगं नीलपटैः प्रावृतं ध्यायेत्। पितॄंश्च कृशरयार्धस्थं दन्तकाष्ठैः पदस्थितं चिन्तयेत्।
Verse 8
नृहस्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्योम शाकुलमांसेनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दौवारिकं द्विसंस्थञ्च सुग्रीवं यावकेन तु पुष्पदन्तं कुशस्तम्बैः पद्मैर् वरुणमेकतः
(चिह्नितपुस्तकेषु) ‘नृहस्त’ ‘व्योम’ इति पाठः। दौवारिकं च द्विसंस्थं च समर्पयेत्; सुग्रीवं यावकेन, पुष्पदन्तं कुशस्तम्बैः, वरुणं तु पृथक् पद्मैः।
Verse 9
असुरं सुरया द्विष्ठं पदे शेषं घृताम्भसा यवैः पापं पदार्धस्थं रोगमर्धे च मण्डकैः
असुरं सुरया द्विष्टं निवारयेत्। पदे शेषं घृताम्भसा शोधयेत्। पदार्धस्थं पापं यवैर्नाशयेत्, अर्धे रोगं मण्डकैः प्रशमयेत्।
Verse 10
नागपुष्पैः पदे नागं मुख्यं भक्ष्यैर् द्विसंस्थितं मुद्गौदनेन भल्लाटं पदे सोमं पदे तथा
नागपुष्पैः पदे नागं विन्यसेत्। मुख्ये स्थाने भक्ष्यं द्विसंस्थितं प्रधानं स्थापयेत्। मुद्गौदनेन भल्लाटं, तथा पदे सोमं विन्यसेत्।
Verse 11
मधुना पायसेनाथ शालूकेन ऋषिं द्वये पदे दितिं लोपिकाभिरर्धे दितिमथापरं
मधुना पायसेन च तथा शालूकेन हविषा ऋषिपदं प्राप्नोति; द्विपदेनोन्नतं दितिपदं लभते; लोपिकाभिरर्धमात्रेण दितिं प्राप्य ततोऽपरं पदमपि प्राप्नोति।
Verse 12
पूरिकाभिस्ततश्चापमीशाधः पयसा पदे ततोधश्चापवत्सन्तु दध्ना चैकपदे स्थितं
ततः पूरिकाभिः ‘अप्’ स्थापयेत; ईशाधः पदे पयः स्थापयेत। ततोऽधः ‘आपवत्सं’ स्थापयेत; दधि चैकपदे विन्यसेत्।
Verse 13
लड्डुकैश् च मरीचिन्तु पूर्वकोष्ठचतुष्टये सवित्रे रक्तपुष्पाणि ब्रह्माधःकोणकोष्ठके
लड्डुकैश्च मरीचिभिश्च पूर्वकोष्ठचतुष्टयं पूरयेत; सवित्रे रक्तपुष्पाणि ब्रह्माधःकोणकोष्ठके विन्यसेत्।
Verse 14
तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं विवस्ते ऽरुणं दद्याच्चन्दनञ्चतुरङ्घ्रिषु
तदधःकोष्ठके सावित्र्यै कुशोदकं दद्यात्; विवस्त्रेऽरुणं वस्त्रं दद्यात्, चन्दनं चतुरङ्घ्रिषु लेपयेत्।
Verse 15
रक्षोधःकोणकोष्ठे तु इन्द्रायान्नं निशान्वितं इन्द्रजयाय तस्याधो घृतान्नं कोणकोष्ठके
रक्षोधःकोणकोष्ठे तु इन्द्राय निशान्वितमन्नं स्थापयेत्; तस्याधः कोणकोष्ठके इन्द्रजयाय घृतान्नं विन्यसेत्।
Verse 16
चतुष्पदेषु दातव्यमिन्द्राय गुडपायसं वाय्वधःकोणदेशे तु रुद्राय पक्वमांसकं
चतुष्पददिशासु इन्द्राय गुडमिश्रितं पायसं दातव्यम्; वायव्याधःकोणप्रदेशे तु रुद्राय पक्वमांसं निवेदयेत्।
Verse 17
तदधःकोणकोष्ठे तु यक्षायार्द्रं फलन्तथा महीधराय मांसान्नं माघञ्च चतुरङ्घ्रिषु
तदधःकोणकोष्ठे यक्षाय आर्द्रं फलं दद्यात्; तथा महीधराय मांसान्नं; चतुरङ्घ्रिषु माघमपि निवेदयेत्।
Verse 18
मध्ये चतुष्पदे स्थाप्या ब्रह्मणे तिलतण्डुलाः चरकीं माषसर्पिभ्यां स्कन्दं कृशरयासृजा
मध्ये चतुष्पदे ब्रह्मणे तिलतण्डुलान् स्थापयेत्। चरकीं माषसर्पिभ्यां दद्यात्, स्कन्दं कृशरया सहासृजा निवेदयेत्।
Verse 19
रक्तपद्मैर् विदारीञ्च कन्दर्पञ्च पलोदनैः पूतनां पलपित्ताभ्यां मांसासृग्भ्याञ्च जम्भकं
रक्तपद्मैः सह विदारीं कन्दर्पं च पलोदनैः। पूतनां पलपित्ताभ्यां, जम्भकं मांसासृग्भ्यां च (योजयेत्)।
Verse 20
मध्यचतुष्टये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पित्तासृगस्थिभिः पापां पिलिपिञ्जं स्रजासृजा ईशाद्यान् रक्तमांसेन अभावादक्षतैर् यजेत्
“मध्ये चतुष्टये” इति पाठः। पित्तासृगस्थिभिः पापां यजेत्; पिलिपिञ्जं स्नायुस्रजा यजेत्। ईशादीन् रक्तमांसेन यजेत्; तदभावे अक्षतैः प्रतिस्थाप्य यजेत्।
Verse 21
रक्षोमातृगणेभ्यश् च पिशाचादिभ्य एव च पितृभ्यः क्षेत्रपालेभ्यो बलीन् दद्यात् प्रकामतः
रक्षोमातृगणेभ्यश्च पिशाचादिभ्य एव च । पितृभ्यः क्षेत्रपालेभ्यो बलीन् दद्यात् प्रकामतः ॥
Verse 22
आहुत्वैतानसन्तर्प्य प्रासादादीन्न कारयेत् ब्रहमस्थाने हरिं लक्ष्मीं गणं पश्चात् समर्चयेत्
आहुत्वैतानसन्तर्प्य प्रासादादीन्न कारयेत् । ब्रह्मस्थाने हरिं लक्ष्मीं गणं पश्चात् समर्चयेत् ॥
Verse 23
महीश्वरं वास्तुमयं वर्धन्या सहितं घटं ब्रह्माणं मध्यतः कुम्भे ब्रह्मादींश् च दिगीश्वरान्
महीश्वरं वास्तुमयं वर्धन्या सहितं घटे । ब्रह्माणं मध्यतः कुम्भे ब्रह्मादींश्च दिगीश्वरान् ॥
Verse 24
दद्यात् पूर्णाहुतिं पश्चात् स्वस्ति वाच्य प्रणम्य च प्रगृह्य कर्करीं सम्यक् मण्डलन्तु प्रदक्षिणं
दद्यात् पूर्णाहुतिं पश्चात् स्वस्ति वाच्य प्रणम्य च । प्रगृह्य कर्करीं सम्यक् मण्डलन्तु प्रदक्षिणम् ॥
Verse 25
सूत्रमार्देण हे ब्रह्मंस्तोयधाराञ्च भ्रामयेत् पूर्ववत्तेन मार्गेण सप्त वीजानि वापयेत्
सूत्रमार्देण हे ब्रह्मंस्तोयधाराञ्च भ्रामयेत् । पूर्ववत्तेन मार्गेण सप्त वीजानि वापयेत् ॥
Verse 26
प्रारम्भं तेन मार्गेण तस्य खातस्य कारयेत् ततो गर्तं खनेन्मध्ये हस्तमात्रं प्रमाणतः
तेन निर्दिष्टमार्गेण प्रथमं खातं कारयेत् । ततः मध्ये हस्तमात्रप्रमाणं गर्तं खनेत् ॥
Verse 27
चतुरङ्गुलकं चाधश्चोपलिप्यार्चयेत्ततः ध्यात्वा चतुर्भुजं विष्णुमर्घ्यं दद्यात्तु कुम्भतः
चतुरङ्गुलमधोभागं चोपलिप्य ततः पूजयेत् । चतुर्भुजं विष्णुं ध्यात्वा कुम्भतोऽर्घ्यं दद्यात् ॥
Verse 28
कर्कर्या पूरयेत् श्वभ्रं शुक्लपुष्पाणि च न्यसेत् दक्षिणावर्तकं श्रेष्ठं बीजैर् मृद्द्भिश् च पूरयेत्
कर्कर्या श्वभ्रं पूरयेत् शुक्लपुष्पाणि च न्यसेत् । दक्षिणावर्तकं श्रेष्ठं बीजैर्मृद्द्भिश्च पूरयेत् ॥
Verse 29
अर्घ्यादानं विनिष्पाद्य गोवस्त्रादीन्ददेद्गुरौ कालज्ञाय स्थपतये वैष्णवादिभ्य अर्चयेत्
अर्घ्यादानं विनिष्पाद्य गोवस्त्रादीन् ददेद्गुरौ । कालज्ञाय स्थपतये वैष्णवादिभ्य अर्चयेत् ॥
Verse 30
ततस्तु खानयेद्यत्नज्जलान्तं यावदेव तु पुरुषाधःस्थितं शल्यं न गृहे दोषदं भवेत्
ततः प्रयत्नतः खानयेज्जलान्तं यावदेव तु । पुरुषाधःस्थितं शल्यं न गृहे दोषदं भवेत् ॥
Verse 31
पिलिपिच्छमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महीधरं वास्तुमयमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पुरुषाधिष्ठितं शल्यमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अस्थिशल्ये विद्यते वै भित्तिर्वै गृहिणो ऽसुखं यन्नामशब्दं शृणुयात्तत्र शल्यं तदुद्भवं
अस्थिशल्ये सति भित्तेर्विकारो जायते, गृहिणोऽपि नूनमसुखं भवति। यन्नामशब्दं वा निमित्ततया शृणुयात्, तत्र तदुद्भवं शल्यं गूढं विद्यात्।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a Vāstu-śāstra workflow: 64-pada maṇḍala zoning with substance-specific offerings, followed by kumbha-sthāpana, pūrṇāhuti, traced trenching/pit creation, auspicious deposits (dakṣiṇāvarta conch, seeds), and finally śalya-doṣa detection by excavation to the water-line.
By treating land-taking and construction as dharmic worship: the site is approached as Vāstu-Puruṣa, offerings cultivate gratitude and restraint, bali reconciles visible and invisible stakeholders, and doṣa-removal becomes inner purification—aligning practical building with cosmic order and devotional discipline.