Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
अग्निर्भगवान् सर्गविषयकं क्रमबद्धं तत्त्वपाठ्यक्रमं प्रवर्तयति। स प्राकृतसर्गं निर्दिशति—ब्रह्मणः प्रथमं सृज्यमानं महत्तत्त्वम्, ततः तन्मात्रोत्थैर्भूतैः स्थूलतत्त्वोत्पत्तिः, अनन्तरं वैकारिकेन्द्रियसर्गे इन्द्रियाणां कर्माणि च। ततः स्थावराः, तिर्यक्स्रोतसः (स्थैर्यग्योनयः), ऊर्ध्वस्रोतसो देवाः, वाक्स्रोतसो मनुष्याश्च इति भेदाः; अन्ते अनुग्रहसर्गः सत्त्विकतामसभावेन धर्माध्यात्मिकपरिणामं सूचयति। अनन्तरं वंशानुकीर्तनम्—दक्षदुहितृभ्य ऋषयः दिव्याश्च प्रजाः, रुद्रजन्म नामानि च, सत्याः पार्वत्याः पुनर्जन्म च। उपसंहारे नारदादिभिः स्नानपूर्वकं स्वायम्भुवपरम्परायां विहितं पूजनं, विष्ण्वादिदेवताभक्त्या भुक्तिमुक्त्योः साधनं इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमो ऽध्यायः अथ विंशतितमो ऽध्यायः सर्गविषयकवर्णनं अग्निर् उवाच प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
इत्यादिमाहापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ विंशतितमोऽध्यायः—सर्गविषयकवर्णनम्। अग्निरुवाच—महतो यः प्रथमः सर्गः स ब्रह्मणः प्रसवो विज्ञेयः। तन्मात्रोत्थो द्वितीयः स भूतसर्ग इति स्मृतः।
Verse 2
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः
तृतीयः सर्गो वैकारिकः, ऐन्द्रियक इति च स्मृतः। इत्येष प्राकृतः सर्गः बुद्धिपूर्वकः सम्भूतः।
Verse 3
मुख्यः सर्गश् चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तः स्तैर्यग्योन्यस्ततः स्मृतः
चतुर्थः सर्गो मुख्यः; तत्र स्थावराः मुख्याः स्मृताः। यः सर्गः तिर्यक्स्रोताः इति प्रोक्तः, स तस्मात् स्तैर्यग्योनिरिति स्मृतः।
Verse 4
तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ततोर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गः स्मृतः। ततः परं वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः, स तु मानुषः॥
Verse 5
अष्टमोनुग्रहः सर्गैः सात्विकस्तामसश् च यः पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताश् च त्रयः स्मृताः
अष्टमोऽनुग्रहसर्गः स सात्त्विकस्तामसश्च। पञ्चैते वैकृताः सर्गाः, प्राकृतास्त्रय एव तु स्मृताः॥
Verse 6
प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमस् तथा ब्रह्मतो नव सर्गास्तु जगतो मूलहेतवः
प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमस्तथा। ब्रह्मतो नव सर्गास्तु जगतो मूलहेतवः॥
Verse 7
ख्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्वाद्या उपयेमिरे नित्यो नैमित्तकः सर्गस्त्रिधा प्रकथितो जनैः
ख्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्वाद्यैरुपयेमिरे। सर्गो नित्यो नैमित्तकश्च प्राकृतश्चेति त्रिधा जनैः प्रकथितः॥
Verse 8
प्राकृता दैनन्दिनी स्यादन्तरप्रलयादनु जायते यत्रानुदिनं मित्यसर्गो हि सम्मतः
प्राकृता दैनन्दिनी च सृष्टिरन्तरप्रलयानन्तरं पुनर्जायते। यत्रानुदिनं जायते स नित्यसर्ग इति सम्मतः॥
Verse 9
देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत श्रियञ्च पत्नी विष्णोर्या स्तुता शक्रेण वृद्धये
भृगोः ख्यात्याः गर्भात् धातृविधातृनामकौ देवौ जज्ञाते; सा च विष्णोः पत्नीं श्रीं जनयामास, या शक्रेण समृद्ध्यर्थं स्तुता।
Verse 10
धातुर्विधार्तुर्द्वौ पुत्रौ क्रमात् प्राणो मृकण्डुकः मार्कण्डेयो मृकण्डोश् च जज्ञे वेदशिरास्ततः
धातुर्विधातृश्च क्रमात् द्वौ पुत्रौ प्राणं मृकण्डुकं च जनयताम्; मृकण्डोः मार्कण्डेयः जज्ञे, ततः परं वेदशिराः समजायत।
Verse 11
पौर्णमासश् च सम्भूत्यां मरीचेरभवत् सुतः स्मृत्यामङ्गिरसः पुत्राः सिनीवाली कुहूस् तथा
सम्भूत्यां मरीचेः सुतः पौर्णमासः समभवत्; स्मृत्यां चाङ्गिरसः पुत्रौ सिनीवाली कुहूश्चैव जज्ञाते।
Verse 12
राकाश्चानुमतिश्चात्रेरनसूयाप्यजीजनत् सोमं दुर्वाससं पुत्रं दत्तात्रेयञ्च योगिनम्
राका चानुमतिश्चात्रेः पत्न्यनसूया च सोमं दुर्वाससं पुत्रं दत्तात्रेयञ्च योगिनं जनयामासुः।
Verse 13
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतोभवत् क्षमायां पुलहाज्जाताः सहिष्णुः कर्मपादिकाः
पुलस्त्यभार्यायां प्रीत्यां दत्तोलिः पुत्रोऽभवत्; पुलहात् क्षमायां सहिष्णुः कर्मपादिका च जज्ञाते।
Verse 14
सन्नत्याञ्च क्रतोरासन् बालिखिल्या महौजसः अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते ये हि षष्टिसहस्विणः
क्रतोः पत्नी सन्नत्याः बालिखिल्या महौजसः ऋषयः समजायन्त; अङ्गुष्ठपर्वमात्रपरिमाणाः ते षष्टिसहस्रसंख्याका एव।
Verse 15
उर्जायाञ्च वशिष्ठाच्च राजा गात्रोर्ध्वबाहुकः सवनश्चालघुः शुक्रः सुतपाः सप्त चर्षयः
ऊर्जायाः वशिष्ठाच्च राजर्षिर्गात्रोर्ध्वबाहुकः समभवत्; तथा सवनः आलघुः शुक्रः सुतपाश्च—एते सप्तर्षयः परिगण्यन्ते।
Verse 16
पावकः पवमानोभूच्छुचिः स्वाहाग्निजोभवत् आर्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रजोगोत्रोर्ध्वाहुक इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः राजा शात्रोर्ध्वबालक इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः, रजोगोत्रोर्ध्ववाहक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सबलश्चानघः शुक्र इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निस्वात्ता वर्हिषदो ऽनग्नयः साग्नयो ह्य् अजात्
पावकः पवमान इति प्रसिद्धोऽभवत्, शुचिश्च स्वाहाग्निज इति। केषुचित् चिह्नितपुस्तकेषु ‘आर्या’, ‘रजोगोत्रोर्ध्वाहुक/ऊर्ध्ववाहक’, ‘राजा शात्रोर्ध्वबालक’, ‘सबल’, ‘अनघ’, ‘शुक्र’ इत्यादयः पाठभेदाः दृश्यन्ते। अग्निस्वात्ता बर्हिषदश्च ‘अनग्नयः’ इति कथ्यन्ते; तथापि ते यज्ञकर्मणि साग्नय एव सहोत्पन्ना इति भावः।
Verse 17
पितृभ्यश् च स्वधायाञ्च मेना वैधारिणी सुते हिंसाभार्या त्वधर्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम्
पितृभ्यः स्वधायाश्च मेना वैधारिणी-सुता समजायत। हिंसा तु अधर्मस्य भार्या; तयोर्द्वयोः तथानृतं नाम पुत्रं जज्ञे।
Verse 18
कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयन्नरकेमेव च माया च वेदना चैव मिथुनन्त्विदमेतयोः
कन्या च निकृतिश्च नरकौ; ताभ्यां भयन्नरकः अपि सम्भवति। माया च वेदना च नरकौ; एतयोः मिथुनं युगलरूपं निर्दिश्यते।
Verse 19
तयोर्जज्ञेथ वै मायां मृत्युं भूतापहारिणम् वेदना च सुतं चापि दुःखं जज्ञेथ रौरवात्
तयोर्द्वयोर्वै मायामृत्यू जज्ञाते, मृत्युर्भूतापहारिणी; रौरवात् पुनर्वेदनाऽपि दुःखं च सुतौ जज्ञाते।
Verse 20
मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश् च जज्ञिरे ब्रह्मणश् च रुदन् जातो रोदनाद्रुद्रनामकः
मृत्योर्व्याधिर्जरा शोकस्तृष्णा क्रोधाश्च जज्ञिरे; ब्रह्मणश्च रुदन् जातो रोदनाद्रुद्रनामकः।
Verse 21
भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः
ततः स पितामहः तं भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं, द्विज; भीममुग्रं महादेवं च इत्युवाच।
Verse 22
दक्षकोपाच्च तद्भार्या देहन्तत्याज सा सती हिमवद्दुहिता भूत्वा पत्नी शम्भोरभूत् पुनः
दक्षकोपात् तद्भार्या सती देहं त्यक्तवती; हिमवद्दुहिता भूत्वा शम्भोः पत्नी पुनरभवत्।
Verse 23
ऋषिभ्यो नारदाद्युक्ताः पूजाः स्नानादिपूर्विकाः स्वायम्भुवाद्यास्ताः कृत्वा विष्ण्वादेर्भुक्तिमुक्तिदाः
ऋषिभिर्नारदाद्यैः प्रोक्ताः पूजाः स्नानादिपूर्विकाः, स्वायम्भुवाद्याः; ताः कृत्वा विष्ण्वादिदेवेषु भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः।
Frequently Asked Questions
A formal taxonomy of creation is given—prākṛta (Mahat, tanmātra-to-bhūta, and vaikārika/aindriyaka) and vaikṛta layers (including plant, animal, deva, human, and anugraha categories), concluding with the ninth Kaumāra creation as part of Brahmā’s ninefold sarga.
By linking cosmological order to ritual order: understanding sarga clarifies one’s place in dharma, while the closing instruction on snāna-pūrvaka pūjā (as taught by Nārada and others) frames worship as the practical bridge that yields bhukti (well-being) and mukti (liberation).
Nine sargas proceeding from Brahmā are indicated, with prākṛta and vaikṛta groupings plus the Kaumāra; the count functions as a mnemonic map from subtle principles to embodied beings and finally to grace-oriented fruition.