Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
अत्र हयग्रीवः प्रासादनिर्माणस्य सामान्यविधानं प्रवर्तयति—चतुरश्रभूमेः षोडशभागविभागात् आरभ्य गर्भन्यासः, भित्तिविभागः, प्रमाणोन्नतिः च। ततः प्रतिमापिण्डिकाप्रमाणाश्रितं मानतन्त्रं निरूप्य गर्भगृहभित्तिमानानि साधयति, भित्त्युत्सेधद्विगुणं शिखरं विधत्ते। प्रदक्षिणापथविस्तारः, रथकप्रक्षेपाः, शिखर-शुकनासयोः सूत्रेण विन्यासः, सिंहचिह्न-वेदी-कलशाद्यलङ्कारस्थापनं च कथ्यते। द्वारप्रमाणं—विस्तारद्विगुणोन्नतिः—उदुम्बरादिशुभद्रव्यनिर्माणं, चण्ड-प्रचण्डौ, विश्वक्सेनः, श्रीश्च द्वारपालदेवताः निर्दिश्यन्ते। प्राकारः प्रासादस्य चतुर्थांशोन्नतः, गोपुरं ततोऽल्पोन्नतं; वराह-नरसिंह-श्रीधर-हयग्रीव-जामदग्न्यादिदिक्प्रतिष्ठाभिः क्षेत्रं पवित्रीक्रियते। केषुचित् पाण्डुलिपिषु भिन्नभिन्नभिन्नांशमानभेदाः सूच्यन्ते, शास्त्रसूक्ष्मता धर्ममङ्गलत्वं च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पातालयोगकथनं नाम एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः प्रासादलक्षणकथनं हयग्रीव उवाच प्रासादं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वसाधारणं शृणु चतुरस्रीकृतं क्षेत्रं भजेत् षोडशधा बुधः
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ‘पातालयोगकथनं’ नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्वाचत्वारिंशोऽध्यायः ‘प्रासादलक्षणकथनम्’। हयग्रीव उवाच— प्रासादं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वसाधारणं शृणु। चतुरस्रीकृतं क्षेत्रं बुधः षोडशधा विभजेत्।
Verse 2
मध्ये तस्य चतुर्भिस्तु कुर्यादायसमन्वितं समप्रासादमानत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वदशैव तु भागानि भित्त्यर्थं परिकल्पयेत्
तस्य मध्ये चतुर्भिः भागैः आयसमन्वितं स्थापयेत्, समप्रासादमानतः। भित्त्यर्थं तु द्वादश भागान् एव परिकल्पयेत्।
Verse 3
जङ्घोच्छ्रायन्तु कर्तव्यं चतुर्भागेण चायतं जङ्घायां द्विगुणोच्छ्रायं मञ्जर्याः कल्पयेद् बुधः
जङ्घोच्छ्रायः चतुर्भागप्रमाणेन कर्तव्यः। जङ्घायां तु तद्-द्विगुणोच्छ्रायां मञ्जरीं बुधः कल्पयेत्।
Verse 4
तुर्यभागेन मञ्जर्याः कार्यः सम्यक् प्रदक्षिणः तन्माननिर्गमं कार्यमुभयोः पार्श्वयोः समं
तुर्यभागप्रमाणेन मञ्जर्याः प्रदक्षिणविन्यासः सम्यक् कार्यः; तस्य माननिर्गमः उभयोः पार्श्वयोः समतया कर्तव्यः।
Verse 5
शिखरेण समं कार्यमग्रे जगति विस्तरं द्विगुणेनापि कर्तव्यं यथाशोभानुरूपतः
शिखरमानसमं जगत्यग्रविस्तरं कार्यम्; अथवा द्विगुणमपि कर्तव्यं यथाशोभानुरूपतः।
Verse 6
विस्तारान्मण्डपस्याग्रे गर्भसूत्रद्वयेन तु दैर्घ्यात्पादाधिकं कुर्यान्मध्यस्तम्भैर् विभूषितं
मण्डपस्याग्रे विस्तारात् गर्भसूत्रद्वयेन दैर्घ्यं पादाधिकं कुर्यात्, मध्यस्तम्भैः विभूषितम्।
Verse 7
प्रासादगर्भमानं वा कुर्वीत मुखमण्डपं एकाशीतिपदैर् व्यास्तुं पश्चात् मण्डपमारभेत्
प्रासादगर्भमानानुसारं मुखमण्डपं कुर्वीत; एकाशीतिपदैः व्यासं कृत्वा, पश्चात् मण्डपमारभेत्।
Verse 8
शुकान् प्राग्द्वारविन्यासे पादान्तःस्थान् यजेत् सुरान् तथा प्राकारविन्यासे यजेद् द्वात्रिंशदन्तगान्
प्राग्द्वारविन्यासे शुकान् पादान्तःस्थान् सुरांश्च यजेत; प्राकारविन्यासे च द्वात्रिंशदन्तगान् देवान् यजेत्।
Verse 9
सर्वसाधारणं चैतत् प्रासादस्य च लक्षणं मानेन प्रतिमाया वा प्रासादमपरं शृणु
एतत् प्रासादस्य सर्वसाधारणं लक्षणं प्रोक्तम्। इदानीं मानेन प्रतिमाप्रमाणानुसारं वा यत् प्रासादान्तरं, तत् शृणु।
Verse 10
प्रतिमायाः प्रमाणन कर्तव्या पिण्डिका शुभा गर्भस्तु पिण्डिकार्धेन गर्भमानास्तु भित्तयः
प्रतिमायाः प्रमाणं सम्यक् निर्धार्यं। शुभा पिण्डिका कार्या। गर्भः पिण्डिकार्धमानेन, भित्तयश्च गर्भमानानुसारं प्रमाणयेत्।
Verse 11
भित्तेरायाममानेन उत्सेधन्तु प्रकल्पयेत् भित्त्युच्छ्रायात्तु द्विगुणं शिखरं कल्पयेद् बुधः
भित्तेरायाममानेन उत्सेधं प्रकल्पयेत्। भित्त्युच्छ्रायात् द्विगुणं शिखरं बुधः कल्पयेत्।
Verse 12
शिखरस्य तु तुर्येण भ्रमणं परिकल्पयेत् शिखरस्य चतुर्थेन व्यग्रतो मुखमण्डपं
शिखरस्य तु तुर्येण भ्रमणं परिकल्पयेत्। शिखरस्य चतुर्थेन व्यग्रतो मुखमण्डपं प्रकल्पयेत्।
Verse 13
चत्युर्भागेण वा युतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागेण संयुतमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सम्यक् कुर्यात् प्रदक्षिणमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वात्रिंशदन्तरे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टमांसेन गर्भस्य रथकानान्तु निर्गमः परिधेर्गुणभागेन रथकांस्तत्र कल्पयेत्
‘चतुर्भागेण वा युतम्’ इति केषुचित् पाठः, ‘चतुर्भागेण संयुतम्’ इति चान्येषु; ‘सम्यक् कुर्यात् प्रदक्षिणम्’ इति, ‘द्वात्रिंशदन्तरे’ इति च केषुचित् चिह्नितपुस्तकेषु। गर्भस्य रथकानां निर्गमोऽष्टमांशेन; परिधेर्गुणभागेन तत्र रथकान् कल्पयेत्।
Verse 14
तत्तृतीयेण वा कुर्याद्रथकानान्तु निर्गमं वामत्रयं स्थापनीयं रथकत्रितये सदा
अथवा तृतीयमानेन रथकानां निर्गमं विन्यसेत्; वामभागे च रथकत्रितयस्य निमित्तं त्रयम् अवश्यं स्थापनीयम्।
Verse 15
शिखरार्थं हि सूत्राणि चत्वारि विनिपातयेत् शुकनाशोर्ध्वतः सूत्रं तिर्यग्भूतं निपातयेत्
शिखरार्थं हि सूत्राणि चत्वारि विनिपातयेत्; शुकनासोर्ध्वतः सूत्रं तिर्यग्भूतं निपातयेत्।
Verse 16
शिखरस्यार्धभागस्थं सिंहं तत्र तु कारयेत् शुकनासां स्थिरीकृत्य मध्यसन्धौ निधापयेत्
शिखरस्यार्धभागस्थं सिंहं तत्र कारयेत्; शुकनासां स्थिरीकृत्य मध्यसन्धौ निधापयेत्।
Verse 17
अपरे च तथा पार्श्वं तद्वत् सूत्रं निधापयेत् तदूर्ध्वन्तु भवेद्वेदी सकण्टा मनसारकं
अपरे पार्श्वेऽपि तथैव सूत्रं निधापयेत्; तदूर्ध्वं वेदी भवेत् सकण्टा मनसारकयुक्ता।
Verse 18
स्कन्धभग्नं न कर्तव्यं विकरालं तथैव च ऊर्ध्वं च वेदिकामानात् कलशं परिकल्पयेत्
स्कन्धभग्नं न कर्तव्यं विकरालं तथैव च; वेदिकामानतोऽर्ध्वं कलशं परिकल्पयेत्।
Verse 19
विस्ताराद्द्विगुणं द्वारं कर्तव्यं तु सुशोभनं उदुम्बरौ तदूर्ध्वञ्च न्यसेच्छाखां सुमङ्गलैः
द्वारं विस्ताराद् द्विगुणोन्नतं सुशोभनं कर्तव्यम्। उदुम्बरकाष्ठैः स्तम्भौ विधाय तदूर्ध्वे सुमङ्गलैः शुभशाखां न्यसेत्, परममङ्गलचिह्नत्वात्।
Verse 20
द्वारस्य तु चतुर्थांशे कार्यौ चण्डप्रचण्दकौ विश्वक्सेनवत्सदण्डौ शिखोर्ध्वोडुम्बरे श्रियं
द्वारस्य चतुर्थभागे चण्डप्रचण्डकौ रौद्रौ द्वारपालौ कार्यौ। विश्वक्सेनो वत्सदण्डश्च स्थापनीयौ। शिखोर्ध्वे उदुम्बरपट्टे श्रीं प्रतिष्ठापयेत्, मङ्गलाधिष्ठात्रीम्।
Verse 21
दिग्गजैः स्नाप्यमानान्तां घटेः साब्जां सुरूपिकां प्रासादस्य चतुर्थांशैः प्राकारस्योच्छ्रयो भवेत्
अन्ते दिग्गजैः स्नाप्यमानाभासां साब्जां सुरूपिकां घटिं स्थापयेत्। प्राकारस्योच्छ्रयः प्रासादोच्छ्रयस्य चतुर्थांशः स्यात्।
Verse 22
प्रासादात् पादहीनस्तु गोपुरस्योच्छ्रयो भवेत् पञ्चहस्तस्य देवस्य एकहस्ता तु पीठिका
प्रासादोच्छ्रयात् पादहीनः गोपुरोच्छ्रयः स्यात्। पञ्चहस्तप्रमाणस्य देवस्य पीठिका एकहस्तोन्नता भवेत्।
Verse 23
गारुडं मण्डपञ्चाग्रे एकं भौमादिधाम च कुर्याद्धि प्रतिमायान्तु दिक्षु चाष्टमासु चोपरि
मण्डपस्य पञ्चाग्रभागे अग्रतः एकं गारुडं चिह्नं कुर्यात्। भौमादिधामानि च विन्यसेत्। प्रतिमाः दिक्षु अष्टासु चोपरि च यथाविधि स्थापनीयाः।
Verse 24
पूर्वे वराहं दक्षे च नृसिंहं श्रीधरं जले उत्तरे तु हयग्रीवनाग्नेय्यां जामदग्न्यकं
पूर्वदिशि वराहं न्यसेत्; दक्षिणे नृसिंहं; जलदिशि (पश्चिमे) श्रीधरं; उत्तरे हयग्रीवं; आग्नेय्यां जामदग्न्यं (परशुरामं) च।
Verse 25
तत्तुरीयेणेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत्यां रामकं वायौ वामनं वासुदेवकं ईशे प्रासादरचना देया वस्वर्ककादिभिः द्वारस्य चाष्टमाद्यंशं त्यत्का बेधो न दोषभाक्
‘तत्तुरीयेणेति’ इति ख-पाठः चिह्नितपुस्तके दृश्यते। नैरृत्यां रामकं, वायव्ये वामनं, तथा वासुदेवकं विन्यसेत्। ईशाने वसु-र्ककादिभिः प्रासादरचना देया। द्वारस्याष्टमाद्यंशं त्यक्त्वा यः बेधः क्रियते स दोषभाक् न भवति।
Frequently Asked Questions
A modular proportional system: square site planning (16-part division and 81-pada grid), garbha derived from piṇḍikā, śikhara set at twice the wall-height, and standardized ratios for pradakṣiṇā/bhramaṇa, doorway geometry, prākāra, and gopura.
It frames temple-building as applied dharma: correct proportion, orientation, deity-placement, and auspicious installations convert craftsmanship into ritual order, making built space a support for pūjā, pradakṣiṇā, and disciplined devotion aligned with mokṣa.
Doorway guardians (Caṇḍa, Pracaṇḍa), Viśvaksena, Śrī above the crest, kalaśa imagery with diggajas, and directional placements including Varāha (east), Narasiṃha (south), Śrīdhara (west/water-direction), Hayagrīva (north), and Jāmadagnya (south-east), with additional quarter-specific types noted.
Yes. The text explicitly records variant readings for fractional measures (e.g., “by the fourth part,” “joined with one-fourth,” and interval notes), indicating that precise proportioning depends on vetted recension and the architect’s calibrated application.