Uttara-bhāga: Entry into Liberating Knowledge (Brahma-vidyā) and Śiva–Viṣṇu Samanvaya

ਉਪਰਿਭਾਗ (ਉੱਤਰਭਾਗ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ‑ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ‑ਵਿਦਿਆ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ‑ਬੰਧਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਰਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ “ਅਨੁੱਤਰ ਗਿਆਨ” ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਦਾ ਇਕੋ ਵਿਸ਼ਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਕਥਾ‑ਚੌਕਠਾ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਯਜ੍ਞੀ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ, ਅਤੇ ਕੂਰਮ‑ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰਿਤ ਮੁਕਤੀ‑ਸੰਬੰਧੀ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ। ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਤੱਤ‑ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ; ਉਪਾਸਨਾ, ਵੈਰਾਗ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੁਕਤੀ‑ਮਾਰਗ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਜਿਗਿਆਸਾ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਯੋਗ‑ਆਚਾਰ੍ਯ ਨਰ‑ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਾਰਣਤੱਤ, ਜਨਮਾਂਤਰ‑ਗਾਮੀ ਜੀਵ‑ਤੱਤ, ਆਤਮਾ, ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਉਪਾਅ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂਤੀ ਆਤਮ‑ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਯੋਗ‑ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਵਰਗੇ ਸ਼ੈਵ ਸਾਧਨ‑ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਯੁਗਪਤ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸਮਨ੍ਵਯ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਆਤਮ‑ਗਿਆਨ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ “ਸ਼ਿਵ‑ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮਨ੍ਵਯ” ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਕਤੀ, ਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਯੋਗ‑ਵੇਦਾਂਤੀ ਮੁਕਤੀ‑ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਸਪਰਧੀ ਏਕਤ੍ਵ, ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰਗੀਤਾ‑ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ‑ਏਕਤਾ ਦਾ ਬੋਧ।