Adhyaya 2
Īśvara-gītā (Adhyāya 2) — Ātma-svarūpa, Māyā, and the Unity of Sāṅkhya–Yoga
ਈਸ਼ਵਰਗੀਤਾ ਦੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਗੂੜ੍ਹਾ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਕਾਕੀ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਸੁਖਮ, ਨਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅੰਤਰ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਕਹਿ ਕੇ ਪੰਚਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਕਰਤਾਪਣ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮਤਾ ਦਾ ਨਿਸੇਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਸ ਤੋਂ ਬੰਧਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰਕ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ, ਕਰਮ, ਪੁੰਨ–ਪਾਪ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੌਸ਼ਨੀ–ਹਨੇਰਾ, ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਅਸਪਰਸ਼ ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਾਇਆਜਨਿਤ ਉਪਾਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਬੱਧ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਵਣ–ਮਨਨ–ਨਿਦਿਧਿਆਸਨ ਅਤੇ ਅਵਿਛਿੰਨ ਯੋਗ-ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਧੀ, ਕੈਵਲ੍ਯ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਯੋਗ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਉਸ ਦਾ ਫਲ; ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਯੋਗੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਅਤੇ ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯੋਗ੍ਯ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਜਾਂ ਯੋਗੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਗੁਪਤ ਭੇਦਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) प्रथमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अवाच्यमेतद् विज्ञानमात्मगुह्यं सनातनम् / यन्न देवा विजानन्ति यतन्तो ऽपि द्विजातयः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉਪਰਿ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ (ਈਸ਼ਵਰਗੀਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ) ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕਥ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਅਤੇ ਯਤਨ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਦਵਿਜਾਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।
Verse 2
इदं ज्ञानं समाश्रित्य ब्रह्मभूता द्विजोत्तमाः / न संसारं प्रपद्यन्ते पूर्वे ऽपि ब्रह्मवादिनः
ਇਸ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ।
Verse 3
गुह्याद् गुह्यतमं साक्षाद् गोपनीयं प्रयत्नतः / वक्ष्ये भक्तिमतामद्य युष्माकं ब्रह्मवादिनाम्
ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ-ਗੁਪਤ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸੱਚ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ, ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।
Verse 4
आत्मायः केवलः स्वस्थः शान्तः सूक्ष्मः सनातनः / अस्ति सर्वान्तरः साक्षाच्चिन्मात्रस्तमसः परः
ਆਤਮਾ ਇਕੋ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਧ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਮਾਤ੍ਰ—ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ।
Verse 5
सो ऽन्तर्यामी स पुरुषः स प्राणः स महेश्वरः / स कालो ऽग्निस्तदव्यक्तं स एवेदमिति श्रुतिः
ਉਹੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਾਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ: ‘ਉਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ’।
Verse 6
अस्माद् विजायते विश्वमत्रैव प्रविलीयते / स मायी मायया बद्धः करोति विविधास्तनूः
ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਇਆਪਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਨੇਕ ਤਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
न चाप्ययं संसरति न च संसारयेत् प्रभुः / नायं पृथ्वी न सलिलं न तेजः पवनो नभः
ਇਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾ ਆਪ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਲ, ਨਾ ਅੱਗ, ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼।
Verse 8
न प्राणे न मनो ऽव्यक्तं न शब्दः स्पर्श एव च / न रूपरसगन्धाश्च नाहं कर्ता न वागपि
ਮੈਂ ਨਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹਾਂ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਅਵ੍ਯਕਤ। ਮੈਂ ਨਾ ਸ਼ਬਦ ਹਾਂ, ਨਾ ਸਪਰਸ਼; ਨਾ ਰੂਪ-ਰਸ-ਗੰਧ। ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਬਾਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 9
न पाणिपादौ नो पायुर्न चोपस्थं द्विजोत्तमाः / न कर्ता न च भोक्ता वा न च प्रकृतिपूरुषौ / न माया नैव च प्राश्चैतन्यं परमार्थतः
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ! ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਹਨ, ਨਾ ਪਾਯੂ, ਨਾ ਉਪਸਥ। ਉਹ ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਕਤਾ; ਨਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਦ੍ਵੈਤਾ। ਉਹ ਨਾ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਆਦਿ (ਪ੍ਰਾਕ) ਚੇਤਨ੍ਯ—ਇਹੀ ਪਰਮ ਸੱਚ ਹੈ।
Verse 10
यथा प्रकाशतमसोः सम्बन्धो नोपपद्यते / तद्वदैक्यं न संबन्धः प्रपञ्चपरमात्मनोः
ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਅਸਲ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਪੰਚ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ‘ਏਕ੍ਯ’ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ; ਸੰਬੰਧ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਪੰਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
Verse 11
छायातपौ यथा लोके परस्परविलक्षणौ / तद्वत् प्रपञ्चपुरुषौ विभिन्नौ परमार्थतः
ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਛਾਂ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਪੰਚ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ) ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਅਲੱਗ ਹਨ।
Verse 12
यद्यात्मा मलिनो ऽस्वस्थो विकारी स्यात् स्वभावतः / नहि तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरशतैरपि
ਜੇ ਆਤਮਾ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਮਲੀਨ, ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਵਿਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 13
पश्यन्ति मुनयो युक्ताः स्वात्मानं परमार्थतः / विकारहीनं निर्दुः खमानन्दात्मानमव्ययम्
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸੰਯਮੀ ਮੁਨੀ ਪਰਮਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਵਿਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ।
Verse 14
अहं कर्ता सुखी दुः खी कृशः स्थूलेति या मतिः / सा चाहङ्कारकर्तृत्वादात्मन्यारोप्यते जनैः
“ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੁਖੀ-ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪਤਲਾ ਜਾਂ ਮੋਟਾ ਹਾਂ”—ਇਹ ਮਤ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਕਰਤਾਪਣ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਲੋਕ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਥੋਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
वदन्ति वेदविद्वांसः साक्षिणं प्रकृतेः परम् / भोक्तारमक्षरं शुद्धं सर्वत्र समवस्थितम्
ਵੇਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਭੋਗਤਾ, ਅਖੰਡ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 16
तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम् / अज्ञानादन्यथा ज्ञानं तच्च प्रकृतिसंगतम्
ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਲਟਾ ‘ਗਿਆਨ’ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
नित्योदितः स्वयं ज्योतिः सर्वगः पुरुषः परः / अहङ्काराविवेकेन कर्ताहमिति मन्यते
ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸਵੈ-ਜੋਤੀ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਜੀਵ ‘ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ’ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
पश्यन्ति ऋषयो ऽव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिं बुद्ध्वा कारणं ब्रह्मवादिनः
ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਿਤ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਾਰਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
तेनायं संगतो ह्यात्मा कूटस्थो ऽपि निरञ्जनः / स्वात्मानमक्षरं ब्रह्म नावबुद्ध्येत तत्त्वतः
ਉਸ (ਅਵਿਦਿਆ) ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੇਹ-ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਕੂਟਸਥ, ਨਿਰੰਜਨ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 20
अनात्मन्यात्मविज्ञानं तस्माद् दुः खं तथेतरम् / रगद्वेषादयो दोषाः सर्वे भ्रान्तिनिबन्धनाः
ਅਨਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਰਣ ਬਣਾ ਕੇ ਬੱਝੇ ਹਨ।
Verse 21
कर्मण्यस्य भवेद् दोषः पुण्यापुण्यमिति स्थितिः / तद्वशादेव सर्वेषां सर्वदेहसमुद्भवः
ਇਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਪੁੰਨ’ ਅਤੇ ‘ਪਾਪ’ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਭ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 22
नित्यः सर्वत्रगो ह्यात्मा कूटस्थो दोषवर्जितः / एकः स भिद्यते शक्त्या मायया न स्वभावतः
ਆਤਮਾ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਕੂਟਸਥ ਤੇ ਦੋਸ਼ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਮਾਇਆ—ਕਰਕੇ ਵੱਖਰਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ।
Verse 23
तस्मादद्वैतमेवाहुर्मुनयः परमार्थतः / भेदो व्यक्तस्वभावेन सा च मायात्मसंश्रया
ਇਸ ਲਈ ਮੁਨੀ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਅਦ੍ਵੈਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਭੇਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਗਟ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਭੇਦ ਆਤਮਾ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਮਾਇਆ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 24
यथा हि धूमसंपर्कान्नाकाशो मलिनो भवेत् / अन्तः करणजैर्भावैरात्मा तद्वन्न लिप्यते
ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਮੈਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਅੰਤਹਕਰਨ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 25
यथा स्वप्रभया भाति केवलः स्फटिको ऽमलः / उपाधिहीनो विमलस्तथैवात्मा प्रकाशते
ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਸਫਟਿਕ ਇਕੱਲਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਪਾਧੀ-ਰਹਿਤ, ਵਿਮਲ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 26
ज्ञानस्वूपमेवाहुर्जगदेतद् विचक्षणाः / अर्थस्वरूपमेवाज्ञाः पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः
ਵਿਚੱਖਣ ਲੋਕ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ, ਕੁਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਦਾਰਥ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 27
कूटस्थो निर्गुणो व्यापी चैतन्यात्मा स्वभावतः / दृश्यते ह्यर्थरूपेण पुरुषैर्भ्रान्तिदृष्टिभिः
ਆਤਮਾ ਕੂਟਸਥ, ਨਿਰਗੁਣ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਤಃ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ ਹੈ; ਪਰ ਭ੍ਰਾਂਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਯ-ਰੂਪ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 28
यथा संलक्ष्यते रक्तः केवलः स्फटिको जनैः / रक्तिकाद्युपधानेन तद्वत् परमपूरुषः
ਜਿਵੇਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਸਫਟਿਕ ਲਾਲ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਪਾਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਗੁਣਵਾਨ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
तस्मादात्माक्षरः शुद्धो नित्यः सर्वगतो ऽव्ययः / उपासितव्यो मन्तव्यः श्रोतव्यश्च मुमुक्षुभिः
ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ—ਅਕਸ਼ਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿੱਤ, ਸਰਬਗਤ ਅਤੇ ਅਵਿਆਯ—ਦਾ ਮੂਮੁਕਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ, ਮਨਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 30
यदा मनसि चैतन्यं भाति सर्वत्रगं सदा / योगिनो ऽव्यवधानेन तदा संपद्यते स्वयम्
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਰਬਤ੍ਰਗ ਚੇਤਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਅਵਿਚ্ছਿੰਨ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਆਪੇ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
यदा सर्वाणि बूतानि स्वात्मन्येवाभिपश्यति / सर्वभूतेषु चात्मानं ब्रह्म संपद्यते तदा
ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
यदा सर्वाणि भूतानि समाधिस्थो न पश्यति / एकीभूतः परेणासौ तदा भवति केवलः
ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਏਕਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਤਦ ਉਹ ਕੈਵਲ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਕੇਵਲ’—ਸੁਤੰਤਰ—ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 33
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि स्थिताः / तदासावमृतीभूतः क्षेमं गच्छति पण्डितः
ਜਦੋਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਪੰਡਿਤ ਅਮਰ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਪਰਮ-ਖੇਮ—ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति / तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा
ਜਦੋਂ ਉਹ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰਾਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਇੱਕ’ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਬੋਧ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਮੂਲ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ।
Verse 35
यदा पश्यति चात्मानं केवलं परमार्थतः / मायामात्रं जगत् कृत्स्नं तदा भवति निर्वृतः
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮਾਇਆ-ਮਾਤ੍ਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤ—ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
यदा जन्मजरादुः खव्याधीनामेकभेषजम् / केवलं ब्रह्मविज्ञानं जायते ऽसौ तदा शिवः
ਜਨਮ, ਜਰਾ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਆਧੀ ਲਈ ਇਕੋ ਇਕ ਦਵਾਈ—ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਜ਼ਿਆਨ—ਜਦੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਾਧਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਿਵ—ਮੰਗਲਮਯ ਮੁਕਤ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
यथा नदीनदा लोके सागरेणैकतां ययुः / तद्वदात्माक्षरेणासौ निष्कलेनैकतां व्रजेत्
ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਲੋਕ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਖ਼ਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 38
तस्माद् विज्ञानमेवास्ति न प्रपञ्चो न संसृतिः / अज्ञानेनावृतं लोको विज्ञानं तेन मुह्यति
ਇਸ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਵਿਜ਼ਿਆਨ (ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ) ਹੀ ਹੈ; ਨਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਪੰਚ ਹੈ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ-ਭਟਕਣਾ। ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਗਤ ਉਸੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਭਰਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
तज्ज्ञानं निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यदव्ययम् / अज्ञानमितरत् सर्वं विज्ञानमिति मे मतम्
ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਿਰਮਲ, ਸੁਖਮ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਭ ਕੁਝ ਅਗਿਆਨ ਹੈ—ਵਿਜ਼ਿਆਨ ਬਾਰੇ ਮੇਰਾ ਇਹੀ ਮਤ ਹੈ।
Verse 40
एतद् वः परमं सांख्यं भाषितं ज्ञानमुत्तमम् / सर्ववेदान्तसारं हि योगस्तत्रैकचित्तता
ਇਹੀ ਪਰਮ ਸਾਂਖ੍ਯ—ਇਹੀ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦਾ ਅਰਥ ਚਿੱਤ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਹੈ।
Verse 41
योगात् संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते / योगज्ञानाभियुक्तस्य नावाप्यं विद्यते क्वचित्
ਯੋਗ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਯੋਗ ਪੱਕਾ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 42
यदेव योगिनो यान्ति सांख्यैस्तदधिगम्यते / एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित्
ਜੋ ਪਰਮ ਗਤੀ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਵੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੱਤ-ਵਿਦ ਹੈ।
Verse 43
अन्ये च योगिनो विप्रा ऐश्वर्यासक्तचेतसः / मज्जन्ति तत्र तत्रैव न त्वात्मैषामिति श्रुतिः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—“ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ।”
Verse 44
यत्तत् सर्वगतं दिव्यमैश्वर्यमचलं महत् / ज्ञानयोगाभियुक्तस्तु देहान्ते तदवाप्नुयात्
ਉਹ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਦਿਵ੍ਯ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਚਲ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ—ਜੋ ਜ੍ਞਾਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹਾਂਤ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
एष आत्माहमव्यक्तो मायावी परमेश्वरः / कीर्तितः सर्ववेदेषु सर्वात्मा सर्वतोमुखः
ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹਾਂ—ਅਵ੍ਯਕਤ, ਮਾਇਆ-ਧਾਰੀ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ—ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹਾਂ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਮੁਖ ਵਾਲਾ।
Verse 46
सर्वकामः सर्वरसः सर्वगन्धो ऽजरो ऽमरः / सर्वतः पाणिपादो ऽहमन्तर्यामी सनातनः
ਮੈਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਰਸਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਸੁਗੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਮਹਿਕ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਅਜਰ ਅਮਰ ਹਾਂ। ਹਰ ਥਾਂ ਹੱਥ ਪੈਰ ਵਾਲਾ, ਮੈਂ ਸਨਾਤਨ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹਾਂ।
Verse 47
अपाणिपादो जवनो ग्रहीता हृदि संस्थितः / अचक्षुरपि पश्यामि तथाकर्णः शृणोम्यहम्
ਉਹ ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ ਤੇ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਕੰਨਾਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ।
Verse 48
वेदाहं सर्वमेवेदं न मां जानाति कश्चन / प्राहुर्महान्तं पुरुषं मामेकं तत्त्वदर्शिनः
ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ—ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਯਥਾਰਥ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਮਹਾਪੁਰਖ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 49
पश्यन्ति ऋषयो हेतुमात्मनः सूक्ष्मदर्शिनः / निर्गुणामलरूपस्य यत्तदैश्वर्यमुत्तमम्
ਸੂਖਮ ਦਰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਮਲ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਉਸ ਤੱਤ ਦਾ ਉੱਤਮ ਐਸ਼ਵਰਯ।
Verse 50
यन्न देवा विजानन्ति मोहिता मम मायया / वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं ब्रह्मवादिनः
ਜੋ ਗੱਲ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਸੰਯਤ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋਵੋ; ਸੁਣੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਓ।
Verse 51
नाहं प्रशास्ता सर्वस्य मायातीतः स्वभावतः / प्रेरयामि तथापीदं कारणं सूरयो विदुः
ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸਭ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ-ਨਿਯੰਤਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਇਸੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 52
यन्मे गुह्यतमं देहं सर्वगं तत्त्वदर्शिनः / प्रविष्टा मम सायुज्यं लभन्ते योगिनो ऽव्ययम्
ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਯੋਗੀ ਮੇਰੇ ਪਰਮ-ਗੁਹ੍ਯ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 53
तेषां हि वशमापन्ना माया मे विश्वरूपिणी / लभन्ते परमां शुद्धिं निर्वाणं ते मया सह
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੇਰੀ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪিণੀ ਮਾਇਆ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਸਦੇ ਹਨ।
Verse 54
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि / प्रसादान्मम योगीन्द्रा एतद् वेदानुशासनम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁੜ ਆਵਾਗਮਨ ਨਹੀਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਕਰੋੜ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਯੋਗੀੰਦਰ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਵੇਦ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ।
Verse 55
नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दातव्यं ब्रह्मवादिभिः / मदुक्तमेतद् विज्ञानं सांख्ययोगसमाश्रयम्
ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਨਾ ਯੋਗ੍ਯ ਯੋਗੀ। ਇਹ ਉਹੀ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹਾ—ਸਾਂਖ੍ਯ ਤੇ ਯੋਗ ਆਧਾਰਿਤ।
Frequently Asked Questions
Saṃsāra is rooted in ignorance: egoic confusion produces the sense of doership, which generates karma (merit and demerit) and thereby the succession of bodies; the Self itself remains the immutable Witness, only appearing associated through māyā and superimposition.
They are presented as one in truth: Yoga is one-pointedness of mind that stabilizes realization, while Sāṅkhya is discriminative knowledge of Reality; knowledge arises from Yoga, and Yoga becomes firm through knowledge.
It asserts non-dual Reality in the highest sense (paramārtha) while explaining perceived difference as belonging to manifestation and māyā; the Self remains stainless and undivided, though it appears diversified through adjuncts.
Because it is described as ‘more secret than the secret’ (guhyāt guhyatara), requiring adhikāra—ethical and yogic qualification—so it is to be given only to a son, a disciple, or a qualified yogin capable of guarding and realizing it.