Adhyaya 22
Śrāddha-vidhi for Pitṛs: Invitations, Purity, Offerings, and Conduct
ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਦੇ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਮੰਤਰਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਸਥਾਨ-ਚੋਣ, ਆਸਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਹਵਾਨ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਸਥਾਪਨਾ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਰ ਨਿਯਤ ਵੇਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਚਾਰ-ਨੀਤੀ ਕੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਨਿਮੰਤਰਿਤ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦਾ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਕਾਮ-ਦੋਸ਼, ਝਗੜੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਭੰਗ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਪਤੀ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੀ ਪਹਿਲ, ਪੂਰਬ/ਦੱਖਣ ਆਸਨ-ਵਿਵਸਥਾ, ਦਰਭਾ-ਕੁਸ਼ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਤਿਲ-ਜੌ ਸੰਸਕਾਰ, ਦੇਵ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉਪਵੀਤ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਵੀਤ, ਅਤੇ ਘੁੱਟਣ ਦੀ ਭੰਗਿਮਾ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ ਪਾਠ, ਵਿਸਰਜਨ ਮੰਤ੍ਰ, ਪਿੰਡ ਨਿਪਟਾਰਾ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ-ਰਹਿਤ ਆਮ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਗਰੀਬੀ ਲਈ ਵਿਕਲਪ, ਬੀਜੀ/ਖੇਤ੍ਰਿਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ-ਨਿਯਮ, ਏਕੋਦਿਸ਼ਟ ਕਾਲ-ਭੇਦ, ਪੂਰਵਾਹਨ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤ੍ਰਿਯਾਗ ਲਾਜ਼ਮੀ—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਮਾਤਾ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकविशो ऽध्याय इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच गोमयेनोदकैर्भूमिं शोधयित्वा समाहितः / संनिपात्य द्विजान् सर्वान् साधुभिः संनिमन्त्रयेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ, ਸਭ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਾਧੂਜਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਨਿਮੰਤਰਣ ਕਰੇ।
Verse 2
श्वो भविष्यति मे श्राद्धं पूर्वेद्युरभिपूज्य च / असंभवे परेद्युर्वा यथोक्तैर्लक्षणैर्युतान्
“ਕੱਲ੍ਹ ਮੇਰਾ ਸ਼ਰਾਧ ਹੋਵੇਗਾ”—ਇਸ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਹੀ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ) ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਿਮੰਤਰਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਜੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵੀ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ (ਨਿਮੰਤਰਣ ਕਰੇ)।
Verse 3
तस्य ते पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम् / अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा संपतन्ति मनोजवाः
ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
Verse 4
ब्राह्मणैस्ते सहाश्नन्ति पितरो ह्यन्तरिक्षगाः / वायुभूतास्तु तिष्ठन्ति भुक्त्वा यान्ति परां गतिम्
ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪਿਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਅੰਨ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਾਯੂ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਭੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
आमन्त्रिताश्च ते विप्राः श्राद्धकाल उपस्थिते / वसेयुर्नियताः सर्वे ब्रह्मचर्यपरायणाः
ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਬੁਲਾਏ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭੇ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ-ਪਰਾਇਣ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ।
Verse 6
अक्रोधनो ऽत्वरो ऽमत्तः सत्यवादी समाहितः / भारं मैथुनमध्वानं श्राद्धकृद् वर्जयेज्जपम्
ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ, ਬਿਨਾ ਜਲਦੀ, ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਸਮਾਹਿਤ ਰਹੇ; ਜਪ ਵੇਲੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ, ਮੈਥੁਨ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਚੇ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਜਪ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 7
आमन्त्रितो ब्राह्मणो वा यो ऽन्यस्मै कुरुते क्षणम् / स याति नरकं घोरं सूकरत्वां प्रायाति च
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੂਰ ਦੀ ਜੋਨਿ ਵੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
आमन्त्रयित्वा यो मोहादन्यं चामन्त्रयेद् द्विजम् / स तस्मादधिकः पापी विष्ठाकीटो ऽभिजायते
ਜੋ ਮੋਹ ਵਿਚ ਇਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਵੀ (ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ) ਸੱਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਹੈ; ਉਹ ਗੰਦ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।
Verse 9
श्राद्धे निमन्त्रितो विप्रो मैथुनं यो ऽधिगच्छति / ब्रह्महत्यामवाप्नोति तिर्यग्योनौ च जायते
ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਨਿਮੰਤਰਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੇ ਮੈਥੁਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਿਰਯਕ ਜੋਨਿ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।
Verse 10
निमन्त्रितस्तु यो विप्रो ह्यध्वानं याति दुर्मतिः / भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं पांशुभोजनाः
ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਧੂੜ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
निमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे प्रकुर्यात् कलहं द्विजः / भवन्ति तस्य तन्मासं पितरो मलभोजनाः
ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਦਵਿਜ ਜੇ ਉੱਥੇ ਝਗੜਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਮਲ ਵਰਗਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਰਪਣ ਹੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
तस्मान्निमन्त्रितः श्राद्धे नियतात्मा भवेद् द्विजः / अक्रोधनः शौचपरः कर्ता चैव जितेन्द्रियः
ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਦਵਿਜ ਸੰਯਮਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ-ਪਰਾਇਣ, ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ।
Verse 13
श्वोभूते दक्षिणां गत्वा दिशं दर्भान् समाहितः / समूलानाहरेद् वारि दक्षिणाग्रान् सुनिर्मलान्
ਸਵੇਰੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਸਮੇਤ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੁੱਕ ਵਾਲੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁੱਧ ਦਰਭ ਘਾਹ ਲਿਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 14
दक्षिणाप्रवणं स्निग्धं विभक्तं शुभलक्षणम् / शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत्
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹਲਕਾ ਢਲਾਣ ਵਾਲੀ, ਮਸ੍ਰਿਣ, ਵੱਖਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲੇਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
नदीतीरेषु तीर्थेषु स्वभूमौ चैव सानुषु / विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा
ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ, ਤੀਰਥਾਂ, ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣਾਂ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
पारक्ये भूमिभागे तु पितॄणां नैव निर्वपेत् / स्वामिभिस्तद् विहन्येत मोहाद् यत् क्रियते नरैः
ਪਰਾਈ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ/ਨਿਰਵਾਪਣ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੋ; ਉੱਥੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਥਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
अटव्यः पर्वताः पुण्यास्तीर्थान्यायतनानि च / सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तेषु परिग्रहः
ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲ, ਪੁੰਨ ਪਹਾੜ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਧਾਮ/ਮੰਦਰ—ਇਹ ਸਭ ‘ਬਿਨਾ ਮਾਲਕ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ।
Verse 18
तिलान् प्रविकिरेत् तत्र सर्वतो बन्धयेदजान् / असुरोपहतं सर्वं तिलैः शुद्ध्यत्यजेन वा
ਉੱਥੇ ਤਿਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਛਿੜਕੋ ਅਤੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹੋ; ਅਸੁਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬੱਕਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
ततो ऽन्नं बहुसंस्कारं नैकव्यञ्जनमच्युतम् / चोष्यपेयसमृद्धं च यथाशक्त्या प्रकल्पयेत्
ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਾਨਾ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਚੋਸਣਯੋਗ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੇਯ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅੰਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।
Verse 20
ततो निवृत्ते मध्याह्ने लुप्तलोमनखान् द्विजान् / अभिगम्य यथामार्गं प्रयच्छेद् दन्तधावनम्
ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ, ਵਾਲ-ਨਖ ਕਟੇ ਹੋਏ ਦਵਿਜਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕਾਠੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 21
तैलमभ्यञ्जनं स्नानं स्नानीयं च पृथग्विधम् / पात्रैरौदुम्बरैर्दद्याद् वैश्वदैवत्यपूर्वकम्
ਤੇਲ ਅਭਿਅੰਗ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਦੇਣੀਆਂ; ਅਤੇ ਉਦੁੰਬਰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਪੂਰਵਕ ਅਰਪਣ ਕਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 22
ततः स्नात्वा निवृत्तेभ्यः प्रत्युत्थायकृताञ्जलिः / पाद्यमाचमनीयं च संप्रयच्छेद् यथाक्रमम्
ਫਿਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਉੱਠ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਦ੍ਯ ਜਲ ਤੇ ਆਚਮਨੀਯ ਜਲ ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 23
ये चात्र विश्वेदेवानां विप्राः पूर्वं निमन्त्रिताः / प्राङ्मुखान्यासनान्येषां त्रिदर्भोपहितानि च
ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਕਰਮ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਲਈ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਆਸਨ ਰਖੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਦರ್ಭ ਰੱਖੇ ਜਾਣ।
Verse 24
दक्षिणामुखयुक्तानि पितॄणामासनानि च / दक्षिणाग्रैकदर्भाणि प्रोक्षितानि तिलोदकैः
ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਆਸਨ ਰਖੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਅਗਰ ਵਾਲੀ ਇਕ ਇਕ ਦರ್ಭ ਰੱਖ ਕੇ, ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਖ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 25
तेषूपवेशयेदेतानासनं स्पृश्य स द्विजम् / आसध्वमिति संजल्पन् आसनास्ते पृथक् पृथक्
ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਯਜਮਾਨ ਆਸਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਛੂਹੇ; “ਆਸਧ੍ਵਮ੍” ਆਖ ਕੇ ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸਨ ਰੱਖੇ।
Verse 26
द्वौ दैवे प्राङ्मुखौ पित्र्ये त्रयश्चोदङ्मुखास्तथा / एकैकं वा भवेत् तत्र देवमातामहेष्वपि
ਦੇਵ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ-ਮੁਖ ਬਿਠਾਓ; ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਮੁਖ। ਜਾਂ ਦੇਵ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾਮਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਥੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 27
सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसंपदम् / पञ्चैतान् विस्तरो हन्ति तस्मान्नेहेत विस्तरम्
ਸਤਕ੍ਰਿਆ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ, ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਉਪਲਬਧਤਾ—ਇਹ ਪੰਜੇ ਅਤਿ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਪ੍ਰਪੰਚ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 28
अपि वा भोजयेदेकं ब्राह्मणं वेदपारगम् / श्रुतशीलादिसंपन्नमलक्षणविवर्जितम्
ਜਾਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਅਯੋਗਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਓ।
Verse 29
उद्धृत्य पात्रे चान्नं तत् सर्वस्मात् प्रकृतात् पुनः / देवतायतने चास्मै निवेद्यान्यत्प्रवर्तयेत्
ਫਿਰ ਉਸ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਆਮ ਅੰਨ-ਰਾਸ਼ੀ ਵਿਚੋਂ ਮੁੜ ਕੱਢ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਦੇਵ-ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਅੱਗੇ ਵਧਾਓ।
Verse 30
प्रास्येदग्नौ तदन्नं तु दद्याद् वा ब्रह्मचारिणे / तस्मादेकमपि श्रेष्ठं विद्वांसं भोजयेद् द्विजम्
ਉਹ ਅੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦਵਾਨ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਾਏ।
Verse 31
भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः / उपविष्टेषु यः श्राद्धे कामं तमपि भोजयेत्
ਜੇ ਕੋਈ ਭਿਖਾਰੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਭੋਜਨ ਲਈ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਬੈਠੇ ਹੋਣ ਤਦ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰਾਓ।
Verse 32
अतिथिर्यस्य नाश्नाति न तच्छ्राद्धं प्रशस्यते / तस्मात् प्रयत्नाच्छ्राद्धेषु पूज्या ह्यतिथयो द्विजैः
ਜਿਸ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਅਤਿਥੀ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ਰਾਧ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਪੂਜਨ-ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 33
आतिथ्यरहिते श्राद्धे भुञ्जते ये द्विजातयः / काकयोनिं व्रजन्त्येते दाता चैव न संशयः
ਜਿਸ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਆਤਿਥ੍ਯ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਵਿਜ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਾਤਾ ਵੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 34
हीनाङ्गः पतितः कुष्ठी व्रणी पुक्कसनास्तिकौ / कुक्कुटाः शूकराः श्वानो वर्ज्याः श्राद्धेषु दूरतः
ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਹੀਨ, ਪਤਿਤ, ਕੋੜ੍ਹੀ, ਜਖ਼ਮੀ, ਪੁੱਕਸ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਮੁਰਗੇ, ਸੂਰ ਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਵर्जਿਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 35
बीभत्सुमशुचिं नग्नं मत्तं धूर्तं रजस्वलाम् / नीलकाषायवसनं पाषण्डांश्च विवर्जयेत्
ਘਿਣਾਉਣੇ, ਅਪਵਿੱਤਰ, ਨੰਗੇ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਮਾਹਵਾਰੀ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਨੀਲੇ ਜਾਂ ਗੇਰੂਆ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 36
यत् तत्र क्रियते कर्म पैतृकं ब्राह्मणान् प्रति / तत्सर्वमेव कर्तव्यं वैश्वदैवत्यपूर्वकम्
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਜੋ ਵੀ ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ (ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 37
यथोपविष्टान् सर्वांस्तानलङ्कुर्याद् विभूषणः / स्त्रग्दामभिः शिरोवेष्टैर्धूपवासो ऽनुलेपनैः
ਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਪੱਗਾਂ, ਧੂਪ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 38
ततस्त्वावाहयेद् देवान् ब्राह्मणानामनुज्ञया / उदङ्मुखो यथान्यायं विश्वे देवास इत्यृचा
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ 'ਵਿਸ਼ਵੇ ਦੇਵਾਸਃ' ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੱਦਾ (ਆਵਾਹਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 39
द्वे पवित्रे गृहीत्वाथ भाजने क्षालिते पुनः / शं नो देव्या जलं क्षिप्त्वा यवो ऽसीति यवांस्तथा
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਕੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਧੋਤੇ ਹੋਏ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ੰ ਨੋ ਦੇਵੀ' ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਅਤੇ 'ਯਵੋਅਸਿ' ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜੌਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 40
या दिव्या इति मन्त्रण हस्ते त्वर्घं विनिक्षिपेत् / प्रदद्याद् गन्धमाल्यानि धूपादीनि च शक्तितः
“ਯਾ ਦਿਵ੍ਯਾ…” ਮੰਤਰ ਜਪਦਿਆਂ ਦੇਵਤਾ/ਪੂਜ੍ਯ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅਰਘ੍ਯ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 41
अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणां दक्षिणामुखः / आवाहनं ततः कुर्यादुशन्तस्त्वेत्यृचा बुधः
ਫਿਰ ਜਨੇਊ ਨੂੰ ਅਪਸਵ੍ਯ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, “ਉਸ਼ੰਤਸਤ੍ਵਾ…” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਿਗਵੇਦੀ ਰਿਚਾ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।
Verse 42
आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायन्तु नस्ततः / शं नो देव्योदकं पात्रे तिलो ऽसीति तिलांस्तथा
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ “ਆਯੰਤੁ ਨਃ” ਜਪੇ। ਫਿਰ ਪਾਤਰ ਦੇ ਜਲ ਉੱਤੇ “ਸ਼ੰ ਨੋ ਦੇਵ੍ਯੋਦਕੰ” ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਉੱਤੇ “ਤਿਲੋऽਸਿ” ਜਪੇ।
Verse 43
क्षिप्त्वा चार्घं यथापूर्वं दत्त्वा हस्तेषु वै पुनः / संस्त्रवांश्च ततः सर्वान् पात्रे कुर्यात् समाहितः / पितृभ्यः स्थानमेतेन न्युब्जं पात्रं निधापयेत्
ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅਰਘ੍ਯ ਡਾਲ ਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲ ਦੇ ਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਟਪਕਣ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰੇ। ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਰੱਖੇ।
Verse 44
अग्नौ करिष्येत्यादाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतम् / कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयादुपवीतवान्
ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਅੰਨ ਲੈ ਕੇ “ਕੀ ਇਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂ?” ਪੁੱਛੇ। “ਕਰ” ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਜਨੇਊ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਕਰਤਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।
Verse 45
यज्ञोपवीतिना होमः कर्तव्यः कुशपाणिना / प्राचीनावीतिना पित्र्यं वैश्वदेवं तु होमवत्
ਯਜ्ञੋਪਵੀਤ ਨੂੰ ਉਪਵੀਤ ਰੀਤ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮ ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਵੀਤ ਨਾਲ ਕਰਨਾ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਵੀ ਹੋਮ-ਵਿਧੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨਾ।
Verse 46
दक्षिणं पातयेज्जानुं देवान् परिचरन् पुमान् / पितृणां परिचर्यासु पातयेदितरं तथा
ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਜਾ ਘੁੱਟਣਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ, ਅਰਥਾਤ ਖੱਬਾ ਘੁੱਟਣਾ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 47
सोमाय वै पितृमते स्वधा नम इति ब्रुवन् / अग्नये कव्यवाहनाय स्वधेति जुहुयात् ततः
“ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੋਮ ਲਈ—ਸ੍ਵਧਾ; ਨਮਹ” ਆਖ ਕੇ, ਫਿਰ “ਸ੍ਵਧਾ” ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 48
अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् / महादेवान्तिके वाथ गोष्ठे वा सुसमाहितः
ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਲ ਅਗਨੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕੱਪੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਵਨ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 49
ततस्तैरभ्यनुज्ञातो गत्वा वै दक्षिणां दिशम् / गोमयेनोपतिप्योर्वों स्थानं कृत्वा तु सैकतम्
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਲੇਪ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਰੇਤ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
Verse 50
मण्डलं चतुरस्त्रं वा दक्षिणावनतं शुभम् / त्रिरुल्लिखेत् तस्य मध्यं दर्भेणैकेन चैव हि
ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੌਲੀ ਢਲਾਨ ਵਾਲਾ ਗੋਲ ਮੰਡਲ ਜਾਂ ਚੌਕੋਰ ਮੰਡਲ ਬਣਾ ਕੇ, ਇਕੋ ਦર્ભ ਘਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਏ।
Verse 51
ततः संस्तीर्य तत्स्थाने दर्भान् वैदक्षिणाग्रकान् / त्रीन् पिण्डान् निर्वपेत् तत्र हविः शेषात्समाहितः
ਫਿਰ ਉਸ ਥਾਂ ਦર્ભ ਘਾਹ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਗਰਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਛਾਏ; ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਹਵਿਸ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭਾਗ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਰੱਖੇ।
Verse 52
न्युप्य पिण्डांस्तु तं हस्तं निमृज्याल्लेपभागिनाम् / तेषु दर्भेष्वथाचम्य त्रिरायम्य शनैरसून् / तदन्नं तु नमस्कुर्यात् पितॄनेव च मन्त्रवित्
ਪਿੰਡ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਗ ਮਿਲਣਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੇਪ ਲੱਗਿਆ ਹੱਥ ਪੋਂਛੇ। ਫਿਰ ਦર્ભ ਉੱਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਉਸ ਅੰਨ-ਨੈਵੇਦ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 53
उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः / अवजिघ्रेच्च तान् पिण्डान् यथान्युप्तान् समाहितः
ਫਿਰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁੜ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਖੇ ਹਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਸੁੰਘੇ।
Verse 54
अथ पिण्डावशिष्टान्नं विधिना भोजयेद् द्विजान् / मांसान्यपूपान् विविधान् दद्यात् कृसरपायसम्
ਫਿਰ ਪਿੰਡ-ਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਨ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਏ; ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਾਸ, ਅਪੂਪ (ਪੂਏ), ਕ੍ਰਿਸਰ ਅਤੇ ਪਾਯਸ ਵੀ ਦੇਵੇ।
Verse 55
सूपशाकफलानीक्षून् पयो दधि घृतं मधु / अन्नं चैव यथाकामं विविधं भक्ष्यपेयकम्
ਉਹ ਸੂਪ, ਪੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਗੰਨਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ—ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਭੱਖਣਯੋਗ ਤੇ ਪੇਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 56
यद् यदिष्टं द्विजेन्द्राणां तत्सर्वं विनिवेदयेत् / धान्यांस्तिलांश्च विविधान् शर्करा विविधास्तथा
ਦੁਵਿਜੇਂਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਜੋ ਪਸੰਦ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਅਰਪਣ ਕਰੇ—ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਨਾਜ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤਿਲ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੱਕਰ।
Verse 57
उष्णमन्नं द्विजातिभ्यो दातव्यं श्रेय इच्छता / अन्यत्र फलमूलेभ्यः पानकेभ्यस्तथैव च
ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਯ (ਆਤਮਿਕ ਭਲਾਈ) ਚਾਹੇ, ਉਹ ਦੁਵਿਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗਰਮ, ਤਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਅੰਨ ਦੇਵੇ; ਪਰ ਫਲ‑ਮੂਲ ਅਤੇ ਪਾਨਕ (ਪੇਯ) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਛੂਟ ਹੈ—ਉਹ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 58
नाश्रूणि पातयेज्जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत् / न पादेन स्पृशेदन्नं न चैतदवधूनयेत्
ਕਦੇ ਆਂਸੂ ਨਾ ਵਗਾਏ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲੇ। ਅੰਨ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਨਾ ਛੂਹੇ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਝਟਕ ਕੇ ਜਾਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਵਰਤੇ।
Verse 59
क्रोधेन चैव यत् दत्तं यद् भुक्तं त्वरया पुनः / यातुधाना विलुम्पन्ति जल्पता चोपपादितम्
ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ, ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹਾਨੇ ਬਣਾ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਸਭ ਯਾਤੁਧਾਨ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 60
स्विन्नगात्रो न तिष्ठेत सन्निधौ तु द्विजन्मनाम् / न चात्र श्येनकाकादीन् पक्षिणः प्रतिषेधयेत् / तद्रूपाः पितरस्तत्र समायान्ति बुभुक्षवः
ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਵੋ। ਇਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼, ਕਾਂ ਆਦਿ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਭਜਾਓ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਰ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 61
न दद्यात् तत्र हस्तेन प्रत्यक्षलवणं तथा / न चायसेन पात्रेण न चैवाश्रद्धया पुनः
ਉਸ ਦਾਨ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਨਾ ਦੇਵੋ। ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਦੇਵੋ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਫਿਰ ਕਦੇ ਦਾਨ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 62
काञ्चनेन तु पात्रेण राजतौदुम्बरेण वा / दत्तमक्षयतां याति खड्गेन च विशेषतः
ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਉਦੁੰਬਰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਖੜਗ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਖੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 63
पात्रे तु मृण्मये यो वै श्राद्धे भोजयते पितन् / स याति नरकं घोरं भोक्ता चैव पुरोधसः
ਜੋ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵੀ ਓਹੀ।
Verse 64
न पङ्क्त्यां विषमं दद्यान्न याचेन्न च दापयेत् / याचिता दापिता दाता नरकान् यान्ति दारुणान्
ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਾਨ ਨਾ ਵੰਡੋ। ਨਾ ਆਪ ਮੰਗੋ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੋ। ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ, ਮਜਬੂਰੀ ਨਾਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਮੰਗਣ ‘ਤੇ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਾਤਾ—ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 65
भुञ्जीरन् वाग्यताः शिष्टा न ब्रूयुः प्राकृतान् गुणान् / तावद्धि पितरो ऽश्नन्ति यावन्नोक्ता हविर्गुणाः
ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੋਕ ਬਾਣੀ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਚੁੱਪਚਾਪ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਅਸ਼ੋਭਨ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਕਰਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਹਵਿ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਪਿਤਰ ਉਸ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 66
नाग्रासनोपविष्टस्तु भुञ्जोत प्रथमं द्विजः / बहूनां पश्यतां सो ऽज्ञः पङ्क्त्या हरति किल्बिषम्
ਦੁਇਜ ਨੂੰ ਦੇਹਲੀ/ਚੌਖਟ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਢੰਗੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਭੋਜਨ-ਪੰਕਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਪ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 67
न किञ्चिद् वर्जयेच्छ्राद्धे नियुक्तस्तु द्विजोत्तमः / न मांसं प्रतिषेधेत न चान्यस्यान्नमीक्षयेत्
ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੁਇਜ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ। ਮਾਸ ਦਾ ਨਿਸੇਧ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅੰਨ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਵੀ ਨਾ ਮਾਰੇ।
Verse 68
यो नाश्नाति द्विजो मांसं नियुक्तः पितृकर्मणि / स प्रेत्य पशुतां याति संभवानेकविंशतिम्
ਜੋ ਦੁਇਜ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਉਹ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਪਸ਼ੂ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੀ ਲਗਾਤਾਰ ਜਨਮ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 69
स्वाध्यायं श्रावयेदेषां धर्मशास्त्राणि चैव हि / इतिहासपुराणानि श्राद्धकल्पांश्च शोभनान्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਵਾਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ, ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਸੰਬੰਧੀ ਉੱਤਮ ਵਿਧੀ-ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ।
Verse 70
ततो ऽन्नमुत्सृजेद् भुक्ते अग्रतो विकिरन् भुवि / पृष्ट्वा तृप्ताः स्थ इत्येवं तृप्तानाचामयेत् ततः
ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਅੱਗੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਕੇ ਛਿੜਕੇ। ‘ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ? ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੋ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁੱਛੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 71
आचान्ताननुजानीयादभितो रम्यतामिति / स्वधास्त्विति च तं ब्रूयुर्ब्राह्मणास्तदनन्तरम्
ਆਚਮਨ ਕਰ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ ਕਹੇ, ‘ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੋ।’ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹਿਣ, ‘ਸ੍ਵਧਾ ਅਸਤੁ।’
Verse 72
ततो भुक्तवतां तेषामन्नशेषं निवेदयेत् / यथा ब्रूयुस्तथा कुर्यादनुज्ञातस्तु वै द्विजैः
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿਣ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰੇ।
Verse 73
पित्र्ये स्वदित इत्येव वाक्यं गोष्ठेषु सूनृतम् / संपन्नमित्यभ्युदये दैवे रोचत इत्यपि
ਪਿਤ੍ਰੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਸ੍ਵਦਿਤਮ੍’—ਅਰਥਾਤ ‘ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਚਿਆ’—ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਬਚਨ ਬੋਲੇ; ਗੋਸ਼ਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਨ੍ਰਿਤ ਬਾਣੀ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਅਭ੍ਯੁਦਯ ਵੇਲੇ ‘ਸੰਪੰਨਮ੍’ ਅਤੇ ਦੈਵ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਰੋਚਤੇ’ ਕਹੇ।
Verse 74
विसृज्य ब्राह्मणांस्तान् वै दैवपूर्वं तु वाग्यतः / दक्षिणां दिशमाकाङ् क्षन्याचेतेमान् वरान् पितॄन्
ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਆਕਾਂਛਾ ਰੱਖ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਿਤਰਾਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ।
Verse 75
दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च / श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुदेयं च नोस्त्त्विति
ਸਾਡੇ ਦਾਤੇ ਵਧਣ ਤੇ ਫਲਣ-ਫੂਲਣ; ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਕਦੇ ਨਾ ਡੋਲ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਮਿਲੇ—ਤਥਾਸਤੁ।
Verse 76
पिण्डांस्तु गो ऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जले ऽपि वा / मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात् पत्नी सुतार्थिनी
ਪਿੰਡ ਗਾਂ, ਬੱਕਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ-ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਵਿਚਲਾ ਪਿੰਡ ਖਾਏ।
Verse 77
प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य ज्ञातीन् शेषेण तोषयेत् / ज्ञातिष्वपि चतुष्टेषु स्वान् भृत्यान् भोजयोत् ततः / पश्चात् स्वयं च पत्नीभिः शेषमन्नं समाचरेत्
ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ, ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ। ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਨਾਨਿਆਂ/ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਚਿਆ ਅੰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।
Verse 78
नोद्वासयेत् तदुच्छिष्टं यावन्नास्तङ्गतो रविः / ब्रह्मचारी भवेतां तु दम्पती रजनीं तु ताम्
ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਬਚੇ ਹੋਏ (ਉੱਛਿਸ਼ਟ) ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਾ ਸੁੱਟੇ। ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਤ ਦੰਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ।
Verse 79
दत्त्वा श्राद्धं तथा भुक्त्वा सेवते यस्तु मैथुनम् / महारौरवमासाद्य कीटयोनिं व्रजेत् पुनः
ਜੋ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ ਮੈਥੁਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਮਹਾਰੌਰਵ’ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਕੀਟ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 80
शुचिरक्रोधनः शान्तः सत्यवादी समाहितः / स्वाध्यायं च तथाध्वानं कर्ता भोक्ता च वर्जयेत्
ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ, ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸੱਚ-ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸਮਾਹਿਤ ਰਹੇ। ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਤੇ ‘ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ’ ‘ਮੈਂ ਭੋਗਤਾ ਹਾਂ’ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਤਿਆਗੇ।
Verse 81
श्राद्धं भुक्त्वा परश्राद्धं भुञ्जते ये द्विजातयः / महापातिकिभिस्तुल्या यान्ति ते नरकान् बहून्
ਜੋ ਦਵਿਜ ਇੱਕ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 82
एष वो विहितः सम्यक् श्राद्धकल्पः सनातनः / आमेन वर्तयेन्नित्यमुदासीनो ऽथ तत्त्ववित्
ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਸ਼ਰਾਧ-ਵਿਧੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਉਦਾਸੀਨ ਤੇ ਸਮਚਿੱਤ ਰਹਿ ਕੇ ਨਿੱਤ ਯਥਾਵਿਧਿ ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ।
Verse 83
अनग्निरध्वगो वापि तथैव व्यसनान्वितः / आमश्राद्धं द्विजः कुर्याद् विधिज्ञः श्रद्धयान्वितः / तेनाग्नौ करणं कुर्यात् पिण्डांस्तेनैव निर्वपेत्
ਜੇ ਦਵਿਜ ਕੋਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵਿਪਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਧੀ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ‘ਆਮ-ਸ਼ਰਾਧ’ ਕਰੇ। ਉਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 84
यो ऽनेन विधिना श्राद्धं कुर्यात् संयतमानसः / व्यपेतकल्पषो नित्यं योगिनां वर्तते पदम्
ਜੋ ਸੰਯਤ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 85
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याद् द्विजोत्तमः / आराधितो भवेदीशस्तेन सम्यक् सनातनः
ਇਸ ਲਈ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 86
अपि मूलैर्फलैर्वापि प्रकुर्यान्निर्धनो द्विजः / तिलोदकैस्तर्पयेद् वा पितॄन् स्नात्वा समाहितः
ਗਰੀਬ ਦਵਿਜ ਵੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਲਵੇ; ਜਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਤਿਲ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 87
न जीवत्पितृको दद्याद्धोमान्तं चाभिधीयते / येषां वापि पिता दद्यात् तेषां चैके प्रचक्षते
ਜਿਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜੀਵਿਤ ਹੋਵੇ ਉਹ (ਇਹੋ ਜਿਹਾ) ਦਾਨ ਨਾ ਕਰੇ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੋਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਾ ਆਪ ਦਾਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ, ਉਥੇ ਕੁਝ ਆਚਾਰਯ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 88
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः / यो यस्य म्रियते तस्मै देयं नान्यस्य तेन तु
ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ—ਜਿਸ ਦਾ ਜੋ ਮਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਲਈ (ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਦਾਨ/ਪਿੰਡ) ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ।
Verse 89
भोजयेद् वापि जीवन्तं यथाकामं तु भक्तितः / न जीवन्तमतिक्रम्य ददाति श्रूयते श्रुतिः
ਜੀਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਿਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਦਾਨ/ਅਰਪਣ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 90
द्व्यामुष्यायणिको दद्याद् बीजिक्षेत्रिकयोः समम् / ऋक्यादर्धं समादद्यान्नियोगोत्पादितो यदि
ਦ੍ਵ੍ਯਾਮੁਸ਼੍ਯਾਯਣਿਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੀਜੀ (ਜਨਕ) ਅਤੇ ਖੇਤਰਿਕ (ਵੈਧ ਪਤੀ) ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਇਦਾਦ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਨਿਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਵਾਰਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਕੇਵਲ ਅੱਧਾ ਹੀ ਲਵੇ।
Verse 91
अनियुक्तः सुतो यश्च शुल्कतो जायते त्विह / प्रदद्याद् बीजिने पिण्डं क्षेत्रिणे तु ततो ऽन्यथा
ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਨਿਯੋਗ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਿਯੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੁਲਕ (ਵਧੂ-ਮੁੱਲ) ਰਾਹੀਂ ਜੰਮਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਇੱਥੇ ਪਿੰਡ ਬੀਜੀ (ਜਨਕ) ਨੂੰ ਦੇਵੇ। ਪਰ ਖੇਤਰਿਜ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਹੈ—ਪਿੰਡ ਖੇਤਰਿਨ (ਪਤੀ) ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 92
द्वौ पिण्डौ निर्वपेत् ताभ्यां क्षेत्रिणे बीजिने तथा / कीर्तयेदथ चैकस्मिन् बीजिनं क्षेत्रिणं ततः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਦੋ ਪਿੰਡ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ—ਇੱਕ ਖੇਤਰਿਨ (ਵੈਧ ਪਤੀ) ਨੂੰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੀਜਿਨ (ਜਨਕ) ਨੂੰ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਸਿਮਰਨ ਹੋਵੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਜਿਨ ਦਾ ਨਾਮ, ਫਿਰ ਖੇਤਰਿਨ ਦਾ।
Verse 93
मृताहनि तु कर्तव्यमेकोदिष्टं विधानतः / अशौचे स्वे परिक्षीणे काम्यं वै कामतः पुनः
ਮੌਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਏਕੋਦਿਸ਼ਟ ਸ਼ਰਾਧ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਅਸ਼ੌਚ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੇ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ ਮੁੜ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 94
पूर्वाह्ने चैव कर्तव्यं श्राद्धमभ्युदयार्थिना / देववत्सर्वमेव स्याद् यवैः कार्या तिलक्रिया
ਜੋ ਅਭ੍ਯੁਦਯ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਚਾਹੇ, ਉਹ ਪੂਰਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਧ਼ ਕਰੇ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਵ-ਕਰਮ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਤਿਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਜੌ (ਯਵ) ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 95
दर्भाश्च ऋजवः कार्या युग्मान् वै भोजयेद् द्विजान् / नान्दीमुखास्तु पितरः प्रीयन्तामिति वाचयेत्
ਸਿੱਧੀ ਦર્ભਾ ਵਿਛਾ ਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਉਚਾਰੇ—“ਨਾਨਦੀਮੁਖ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।”
Verse 96
मातृश्राद्धं तु पूर्वं स्यात् पितॄणां स्यादनन्तरम् / ततो मातामहानां तु वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम्
ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਮਾਤਾਮਹਾਂ ਦਾ ਵੀ—ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ—ਤਿੰਨ ਸ਼ਰਾਧਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 97
दवपूर्वं प्रदद्याद् वै न कुर्यादप्रदक्षिणम् / प्राङ्मुखो निर्वपेत् पिण्डानुपवीती समाहितः
ਪਹਿਲਾਂ ਦર્ભਾ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਦੱਖਣਾਵਰਤ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਉਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪੇ।
Verse 98
पूर्वं तु मातरः पूज्या भक्त्या वै सगणेश्वराः / स्थण्डिलेषु विचित्रेषु प्रतिमासु द्विजातिषु
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤ੍ਰਗਣ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ—ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਸਮੇਤ—ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸਥੰਡਿਲਾਂ ਉੱਤੇ, ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਵੇ।
Verse 99
पुष्पेर्धूपैश्च नैवेद्यैर्गन्धाद्यैर्भूषणैरपि / पूजयित्वा मातृगणं कूर्याच्छ्राद्धत्रयं बुधः
ਫੁੱਲਾਂ, ਧੂਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਾਤ੍ਰਗਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ।
Verse 100
अकृत्वा मातृयागं तु यः श्राद्धं परिवेषयेत् / तस्य क्रोधसमाविष्टा हिंसामिच्छन्ति मातरः
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤ੍ਰਿਯਾਗ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਪਰੋਸਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਉਸ ਲਈ ਹਾਨੀ ਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It states that when the śrāddha time arrives the Pitṛs descend swiftly, partake along with the brāhmaṇas while remaining in subtle form (likened to wind), and after satisfaction depart toward the highest state.
A śrāddha is criticized when hospitality fails—especially if the guest does not partake of food; it also warns that improper invitee conduct (turning away, quarrels, sexual activity, journeys) and impure participants can ruin the rite’s fruit for both donor and officiants.
The chapter repeatedly places Vaiśvadeva first: ancestral acts connected to brāhmaṇas should be done only after performing Vaiśvadeva, and the rite’s vessels, bathing gifts, and worship sequence are framed as preceded by Vaiśvadeva.
It authorizes āma-śrāddha: the performer, with faith and knowledge of procedure, may make offerings in cupped hands, or in the presence of Mahādeva or a cowshed, and still present piṇḍas through the adapted method.
It claims that one who performs śrāddha with disciplined mind becomes free from taint and abides in a yogin-like state, and that the rite properly pleases the Eternal Lord (Īśa), making ritual duty an Īśvara-centered soteriological act.