Adhyaya 29

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे ऽष्टाविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं स्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम् / भैक्षेण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਠਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਨਿਯਤਾਤਮਾ ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਜੀਵਿਕਾ ਭਿਖਿਆ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਾਂ ਫਲ-ਮੂਲ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 2

एककालं चरेद् भैक्षं न प्रसज्येत विस्तरे / भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति

ਯਤੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਫਸੇ। ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਵਾਲਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਲਦੀ ਲਗਾਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

सप्तागारं चरेद् भैक्षमलाभात् तु पुनश्चरेत् / प्रक्षाल्य पात्रे भुञ्जीयादद्भिः प्रक्षालयेत् तु तत्

ਯਤੀ ਸੱਤ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਭਿੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਵੇ; ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਜਾਵੇ। ਪਾਤਰ ਧੋ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਧੋ ਲਵੇ।

Verse 4

अथवान्यदुपादाय पात्रे भुञ्जीत नित्यशः / भुक्त्वा तत् संत्यजेत् पात्रं यात्रामात्रमलोलुपः

ਜਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ (ਸ਼ੁੱਧ) ਪਾਤਰ ਲੈ ਕੇ ਨਿੱਤ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਾਤਰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ—ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਲਵੇ।

Verse 5

विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने / वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्

ਜਦੋਂ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਓਖਲੀ-ਮੂਸਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਅੰਗਾਰੇ ਠੰਢੇ ਪੈ ਗਏ ਹੋਣ, ਲੋਕ ਖਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਰਤਨ ਸਮੇਟੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ—ਤਦੋਂ ਹੀ ਯਤੀ ਨਿੱਤ ਭਿੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਵੇ।

Verse 6

गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः / भिक्षेत्युक्त्वा सकृत् तूष्णीमश्नीयाद् वाग्यतः शुचिः

ਭਿੱਖੂ ਮੂੰਹ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਖੜਾ ਰਹੇ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਦੋਹਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ‘ਭਿੱਖਿਆ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਮੰਗੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲ-ਸੰਯਮੀ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 7

प्रक्षाल्य पाणिपादौ च समाचम्य यथाविधि / आदित्ये दर्शयित्वान्नं भुञ्जीत प्राङ्मुखोत्तरः

ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਅੰਨ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ, ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 8

हुत्वा प्राणाहुतीः पञ्च ग्रासानष्टौ समाहितः / आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम्

ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਅੱਠ ਗ੍ਰਾਸ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 9

अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैणवं ततः / चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः

ਲੌਕੀ ਦਾ ਪਾਤਰ, ਲੱਕੜ ਦਾ ਪਾਤਰ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦਾ ਪਾਤਰ—ਇਹ ਚਾਰ ਯਤੀ ਦੇ ਭਿਖਿਆ-ਪਾਤਰ ਹਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਨੂ ਨੇ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 10

प्राग्रात्रे पररात्रे च मध्यरात्रे तथैव च / संध्यास्वह्नि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम्

ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ, ਰਾਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਹਿਰ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ—ਨਿੱਤ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।

Verse 11

कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम् / आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात् तमसः स्थितम्

ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਜੋ ‘ਵਿਸ਼ਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਾਰਣ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 12

सर्वस्याधारभूतानामानन्दं ज्योतिरव्ययम् / प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम्

ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੋਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਦਹਨਕਾਰੀ ਅੱਗ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 13

तदन्तः सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम् / ध्यायेदनादिमद्वैतमानन्दादिगुणालयम्

ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਨਾਦਿ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਲਯ ਹੈ।

Verse 14

महान्तं परमं ब्रह्म पुरुषं सत्यमव्ययम् / सितेतरारुणाकारं महेशं विश्वरूपिणम्

ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼, ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ। ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫੈਦ ਅਤੇ ਅਰੁਣ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ ਹੈ।

Verse 15

ओङ्कारान्ते ऽथ चात्मानं संस्थाप्य परमात्मनि / आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्

ਫਿਰ ਓੰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 16

कारणं सर्वभावानामानन्दैकसमाश्रयम् / पुराणं पुरुषं शंभुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात्

ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਕੇਵਲ ਆਨੰਦ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

यद्वा गुहायां प्रकृतौ जगत्संमोहनालये / विचिन्त्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्

ਜਾਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ—ਜਗਤ ਦੇ ਮੋਹ ਦਾ ਨਿਵਾਸ—ਟਿਕ ਕੇ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਇਕੋ ਕਾਰਣ ਪਰਮ ‘ਵ੍ਯੋਮ’ (ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਵਿਸਤਾਰ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 18

जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते / आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत् पश्यन्ति मुमुक्षवः

ਉਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੋਕ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੁਖਮ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ-ਕਾਮੀ ਸਾਧਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

Verse 19

तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् / अनन्तं सत्यमीशानं विचिन्त्यासीत संयतः

ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਹਿਤ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ। ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਸਰੂਪ ਈਸ਼ਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਯਮੀ ਸਾਧਕ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।

Verse 20

गुह्याद् गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् / यो ऽनुतिष्ठेन्महेशेन सो ऽश्नुते योगमैश्वरम्

ਇਹ ਗਿਆਨ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ-ਗੁਪਤ ਹੈ, ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਈਸ਼ਵਰੀ, ਸਰਬੋਚ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

तस्माद् ध्यानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः / ज्ञानं समभ्यसेद् ब्राह्मं येन मुच्येत बन्धनात्

ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 22

मत्वा पृथक् स्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् / आनन्दमजरं ज्ञानं ध्यायीत च पुनः परम्

ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਨਿਰਾਲਾ ਤੇ ਇਕਾਂਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਪਰਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਆਨੰਦਮਯ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 23

यस्मात् भवन्ति भूतानि यद् गत्वा नेह जायते / स तस्मादीश्वरो देवः परस्माद् यो ऽधितिष्ठति

ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਭੂਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਉਹੀ ਦੇਵ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਾਤਪਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ।

Verse 24

यदन्तरे तद् गगनं शाश्वतं शिवमव्ययम् / यदंशस्तत्परो यस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः

ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਸਮ ਤੱਤ ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਇਹ ਜਗਤ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਾਯਣ ਹੈ—ਉਹੀ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 25

व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च / एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते

ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਜੋ ਵਰਤ ਅਤੇ ਉਪਵਰਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਉਲੰਘਣ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 26

उपेत्य च स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं समाहितः / प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात् सांतपनं शुचिः

ਜੇ ਕੋਈ ਕਾਮ ਵਸ਼ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ; ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਮੇਤ ਸਾਂਤਪਨ ਤਪ ਕਰੇ।

Verse 27

ततश्चरेत नियमात् कृच्छ्रं संयतमानसः / पुनराश्रममागम्य चरेद् भिश्रुरतन्द्रितः

ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਤਪ ਕਰੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ, ਸਯੰਮੀ ਅਤੇ ਅਥੱਕ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਵੇ।

Verse 28

न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः / तथापि च न कर्तव्यं प्रसङ्गो ह्येष दारुणः

ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਸੱਤ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਹ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡੇ ਅਨਰਥ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा / उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना

ਧਰਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਯਤੀ ਨੇ ਜੇ ਅਸੱਤ ਬੋਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਸੌ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰੇ।

Verse 30

परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः / स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः / हिंसा चैषापरा दिष्टा या चात्मज्ञाननाशिका

ਅਤਿ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੂਜੇ ਦਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੁਖਮ ਹਿੰਸਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 31

यदेतद् द्रविणं नाम प्राण ह्येते बहिश्वराः / स तस्य हरति प्राणान् यो यस्य हरते धनम्

ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਧਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः / भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणव्रतम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਚਿੱਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਤ ਤੋਂ ਚਿਊਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਕਰੇ।

Verse 33

विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः / भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद् भिक्षुरतन्द्रितः

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਭਿੱਖੂ ਅਪ੍ਰਮਾਦੀ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 34

अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत् / कुर्यात्कृछ्रातिकृच्छ्रं तु चान्द्रायणमथापि वा

ਜੇ ਭਿੱਖੂ ਅਚਾਨਕ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਕ੍ਰਿਛ੍ਰਾਤਿਕ੍ਰਿਛ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 35

स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि / तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश / दिवास्कन्दे त्रिरात्रं स्यात् प्राणायामशतं तथा

ਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ ਯਤੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਡਿਗ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੇ। ਜੇ ਇਹ ਸਖਲਨ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵੀ ਵਿਧਿਤ ਹਨ।

Verse 36

एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च / प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्

ਇਕਾਨ্ন ਭੋਜਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਸੇਵਨ ਵਿੱਚ, ਨਵ-ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਲੂਣ ਲੈਣ ਵਿੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 37

ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् / तस्मान्महेश्वरं ज्ञात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्

ਜੋ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਨਿਰੰਤਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ।

Verse 38

यद् ब्रह्म परमं ज्योतिः प्रतिष्ठाक्षरमद्वयम् / यो ऽन्तरात्र परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਹੈ—ਆਧਾਰ, ਅਖੰਡ, ਅਦ੍ਵੈਤ—ਅਤੇ ਜੋ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ।

Verse 39

एष देवो महादेवः केवलः परमः शिवः / तदेवाक्षरमद्वैतं तदादित्यान्तरं परम्

ਇਹੀ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ—ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ। ਉਹੀ ਅਖੰਡ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੱਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪਰਮ ਅੰਤਰ ਜੋਤਿ ਹੈ।

Verse 40

यस्मान्महीयते देवः स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते / आत्मयोगाह्वये तत्त्वे महादेवस्ततः स्मृतः

ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਸਵਧਾਮ ਵਿੱਚ—ਜੋ ‘ਗਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ‘ਆਤਮ-ਯੋਗ’ ਨਾਮਕ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਮਹਾਦੇਵ’ ਕਰਕੇ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

नान्यद् देवान्महादेवाद् व्यतिरिक्तं प्रपश्यति / तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्

ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

मन्यते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् / न ते पश्यन्ति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः

ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮੇਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 43

एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम् / स देवस्तु महादेवो नैतद् विज्ञाय बध्यते

ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ—ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਹੀ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਵ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

तस्माद् यतेत नियतं यतिः संयतमानसः / ज्ञानयोगरतः शान्तो महादेवपरायणः

ਇਸ ਲਈ ਯਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਨਿਯਮਤ ਯਤਨ ਕਰੇ—ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ—ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ।

Verse 45

एष वः कथितो विप्रो यतीनामाश्रमः शुभः / पितामहेन विभुना मुनीनां पूर्वमीरितम्

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਯਤੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਭੂ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 46

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादिदमनुत्तमम् / ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्माश्रयं शिवम्

ਇਹ ਅਨੁੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਯੋਗੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਯਤੀ-ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੰਗਲ ਗਿਆਨ ਹੈ।

Verse 47

इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं पशुपतिपरितोषे यद् भवेदेकहेतुः / न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रणिहितमनसो ये नित्यमेवाचरन्ति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਤੀ-ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕੋ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਾਰਣ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਆਚਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਮੁੜ ਬੰਧਨ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪਤਨ।