Adhyaya 19
Bhojana-vidhi and Nitya-karman: Directions for Eating, Prāṇa-Oblations, Sandhyā, and Conduct Leading to Apavarga
ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਦੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਨਿਯਮਿਤ ਜੀਵਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਵਿਆਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਨਿਤ੍ਯਾਚਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਵਰਗਾ ਸਧਾਰਣ ਕਰਮ ਵੀ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਯਜ੍ਞ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ—ਸਾਫ਼ ਆਸਨ, ਪੈਰ-ਹੱਥ ਧੋਣਾ, ਆਚਮਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ—ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਲ ਨਾਲ ਪਰਿਵੇਸ਼ਟਨ ਅਤੇ ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ, ਫਿਰ ਆਪੋਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਹੋਮ ਕ੍ਰਮ (ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵ੍ਯਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ) ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਰੂਪ ਦਿਵ੍ਯ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਆਸਨ, ਪਾਤਰ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਅਵਸਥਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਜਪ-ਪਾਠ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੈਦਿਕ ਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਜਪ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਦੁਹਰਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੌਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਭੰਗੀਮਾ ਵੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੀ ਪੂਰਨ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ) ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ—ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे अष्टादशो ऽध्यायः व्यास उवाच प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा / आसीनस्त्वासने शुद्धे भूम्यां पादौ निधाय तु
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਤੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः / श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखाः
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਯੁ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਤ’—ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 3
पञ्चार्द्रे भोजनं कुर्याद् भूमौ पात्रं निधाय तु / उपवासेन तत्तुल्यं मनुराह प्रजापतिः
ਦਿਨ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਬਰਤਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਨੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ / आचम्यार्द्राननो ऽक्रोधः पञ्चार्द्रे भोजनं चरेत्
ਉਪਲਿਪਤ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਤੇ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ; ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਮੂੰਹ ਨਮੀਦਾਰ ਰੱਖਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 5
महाव्यहृतिभिस्त्वन्नं परिधायोदकेन तु / अमृतोपस्तरणमसीत्यापोशानक्रियां चरेत्
ਮਹਾਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅੰਨ ਨੂੰ ਪਰਿਧੀ ਦੇ ਕੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਫਿਰ “ਤੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਉਪਸਤਰਨ ਹੈਂ” ਕਹਿ ਕੇ ਆਪੋਸ਼ਨ ਕਰੇ।
Verse 6
स्वाहाप्रणवसंयुक्तां प्राणायाद्याहुतिं ततः / अपानाय ततो हुत्वा व्यानाय तदनन्तरम्
ਫਿਰ ਓੰਕਾਰ ਅਤੇ “ਸ੍ਵਾਹਾ” ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਪਾਨ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਆਨ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।
Verse 7
उदानाय ततः कुर्यात् समानायेति पञ्चमीम् / विज्ञाय तत्त्वमेतेषां जुहुयादात्मनि द्विजः
ਫਿਰ ਉਦਾਨ ਲਈ ਆਹੁਤੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਲਈ ਪੰਜਵੀਂ ਆਹੁਤੀ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣ ਕੇ ਦਵਿਜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਮ ਕਰੇ।
Verse 8
शेषमन्नं यथाकामं भुञ्जीतव्यं जनैर्युतम् / ध्यात्वा तन्मनसा देवमात्मानं वै प्रजापतिम्
ਫਿਰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਮਨ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 9
अमृतापिधानमसीत्युपरिष्टादपः पिबेत् / आचान्तः पुनराचामेदायं गौरिति मन्त्रतः
“ਤੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਆਵਰਨ ਹੈਂ” ਇਹ ਜਪ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਪਰੋਂ ਜਲ ਦਾ ਆਚਮਨ ਕਰੇ। ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ “ਇਹ ਗਾਂ ਹੈ” ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨਿਯਮ ਪੂਰਵਕ ਮੁੜ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
Verse 10
द्रुपदां वा त्रिरावर्त्य सर्वपापप्रणाशनीम् / प्राणानां ग्रन्थिरसीत्यालभेद् हृदयं ततः
ਜਾਂ ਸਰਬ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਪ ਕੇ, ਫਿਰ “ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗੰਢ ਹੈਂ” ਇਹ ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਧੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਵੇ।
Verse 11
आचम्याङ्गुष्ठमात्रेति पादाङ्गुष्ठे ऽथ दक्षिणे / निः स्त्रवयेद् हस्तजलमूर्ध्वहस्तः समाहितः
ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਪਾਣੀ ਲਏ, ਫਿਰ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪਾਣੀ ਟਪਕਾਏ—ਹੱਥ ਉੱਚਾ ਰੱਖ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰੱਖੇ।
Verse 12
हुतानुमन्त्रणं कुर्यात् श्रद्धायामिति मन्त्रतः / अथाक्षरेण स्वात्मानं योजयेद् ब्रह्मणेति हि
“ਸ਼੍ਰੱਧਾਯਾਮ्…” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਅਰਪਿਤ ਆਹੁਤੀ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਮੰਤ੍ਰਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰ “ਓਂ” ਨਾਲ, “ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ” ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੋੜੇ।
Verse 13
सर्वेषामेव यागानामात्मयागः परः स्मृतः / यो ऽनेन विधिना कुर्यात् स याति ब्रह्मणः क्षयम्
ਸਾਰੇ ਯਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਯਾਗ (ਅੰਤਰ ਯਾਗ) ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਖੰਡ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
यज्ञोपवीती भुञ्जीत स्त्रग्गन्धालङ्कृतः शुचिः / सायंप्रापर्नान्तरा वै संध्यायां तु विशेषतः
ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਲਾ‑ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ—ਅਪਰਾਹਨ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ‑ਵੰਦਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 15
नाद्यात् सूर्यग्रहात् पूर्वमह्नि सायं शशिग्रहात् / ग्रहकाले च नाश्नीयात् स्नात्वाश्नीयात् तु मुक्तयोः
ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਖਾਏ। ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖਾਣਾ ਮਨਾਹ ਹੈ; ਗ੍ਰਹਿਣ ਮੁਕਣ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 16
मुक्ते शशिनि भुञ्जीत यदि न स्यान्महानिशा / अमुक्तयोरस्तङ्गतयोरद्याद् दृष्ट्वा परे ऽहनि
ਜੇ ਚੰਦਰਮਾ ਮੁਕਤ (ਉਦਿਤ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ‘ਮਹਾਨਿਸ਼ਾ’ (ਨਿਯਤ ਉਪਵਾਸ ਰਾਤ) ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਸੂਰਜ‑ਚੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਨਾ ਉਗੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 17
नाश्नीयात् प्रेक्षमाणानामप्रदायैव दुर्मतिः / न यज्ञशिष्टादन्द् वा न क्रुद्धो नान्यमानसः
ਦੁਰਮਤਿ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਯਜ੍ਞ‑ਸ਼ਿਸ਼ਟ (ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਪ੍ਰਸਾਦ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਖਾਏ; ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਖਾਏ; ਅਤੇ ਮਨ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਲਾ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਖਾਏ।
Verse 18
आत्मार्थं भोजनं यस्य रत्यर्थं यस्य मैथुनम् / वृत्यर्थं यस्य चाधीतं निष्फलं तस्य जीवितम्
ਜਿਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਥੁਨ ਕੇਵਲ ਭੋਗ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਕੇਵਲ ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ।
Verse 19
यद्भुङ्क्ते वेष्टितशिरा यच्च भुङ्क्ते उदङ्मुखः / सोपानत्कश्च यद् भुङ्क्ते सर्वं विद्यात् तदासुरम्
ਜੋ ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਜੁੱਤੀ/ਪਾਦੁਕਾ ਪਾ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਆਸੁਰੀ (ਅਸ਼ੁੱਧ, ਬੇਨਿਯਮ) ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਜਾਣੋ।
Verse 20
नार्धरात्रे न मध्याह्ने नाजीर्णे नार्द्रवस्त्रधृक् / न च भिन्नासनगतो न शयानः स्थितो ऽपि वा
ਨਾ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਨਾ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਨਾ ਅਜੀਰਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਭਿੱਜੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ; ਨਾ ਟੁੱਟੇ/ਅਣਉਚਿਤ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ; ਨਾ ਲੇਟ ਕੇ—ਅਤੇ ਨਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ (ਜਪ/ਪਾਠ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
न भिन्नभाजने चैव न भूम्यां न च पाणिषु / नोच्छिष्टो घृतमादद्यान्न मूर्धानं स्पृशेदपि
ਟੁੱਟੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਘਿਉ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ। ਉੱਛਿਸ਼ਟ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘਿਉ ਨਾ ਲਏ; ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਛੂਹੇ।
Verse 22
न ब्रह्म कीर्तयन् वापि न निः शेषं न भार्यया / नान्धकारे न चाकाशे न च देवालयादिषु
ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ/ਪਾਠ ਵੀ ਅਣਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਕਰੋ—ਨਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ; ਨਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ (ਅਨਾਵਰਿਤ ਥਾਂ), ਅਤੇ ਨਾ ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ (ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਅਣਉਚਿਤ ਹੋਵੇ)।
Verse 23
नैकवस्त्रस्तु भुञ्जीत न यानशयनस्थितः / न पादुकानिर्गतो ऽथ न हसन् विलपन्नपि
ਇੱਕੋ ਕੱਪੜਾ ਪਾ ਕੇ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੋ; ਨਾ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਨਾ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਕੇ। ਜੁੱਤੀ/ਪਾਦੁਕਾ ਪਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਖਾਓ; ਅਤੇ ਨਾ ਹੱਸਦਿਆਂ, ਨਾ ਰੋਂਦਿਆਂ।
Verse 24
भुक्त्वैवं सुखमास्थाय तदन्नं परिणामयेत् / इतिहासपुराणाभ्यां वेदार्थानुपबृंहयेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਅੰਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਚਣ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ‑ਪੁਰਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਟ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੇ।
Verse 25
ततः संध्यामुपासीत पूर्वोक्तविधिना द्विजः / आसीनस्तु जपेद् देवीं गायत्रीं पश्चिमां प्रति
ਫਿਰ ਦਵਿਜ ਪੂਰਵੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਧਿਆ‑ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 26
न तिष्ठति तु यः पुर्वां नास्ते संध्यां तु पश्चिमाम् / स शूद्रेण समो लोके सर्वधर्मविवर्जितः
ਜੋ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਂਦਾ, ਉਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ—ਸਾਰੇ ਧਰਮਕਰਮ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
हुत्वाग्निं विधिवन्मन्त्रैर्भुक्त्वा यज्ञावशिष्टकम् / सभृत्यबान्धवजनः स्वपेच्छुष्कपदो निशि
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਯੱਗ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ, ਸੇਵਕਾਂ‑ਸੰਬੰਧੀਆਂ‑ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਸੁੱਕੀ ਸਮਤਲ ਸ਼ੈਯਾ ਥਾਂ ਤੇ ਸੌਵੇ।
Verse 28
नोत्तराभिमुखः स्वप्यात् पश्चिमाभिमुखो न च / न चाकाशे न नग्नो वा नाशुचिर्नासने क्वचित्
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਨਾ ਸੌਵੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਨਹੀਂ, ਨੰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ।
Verse 29
न शीर्णायां तु खट्वायां शून्यागारे न चैव हि / नानुवंशं न पालाशे शयने वा कदाचन
ਟੁੱਟੀ ਖੱਟ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਸੁੰਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੌਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨਾ ਬਾਂਸ ਦੀ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ, ਨਾ ਪਲਾਸ਼-ਲੱਕੜ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਕਦਾਚਿਤ ਸ਼ਯਨ ਕਰੇ।
Verse 30
इत्येतदखिलेनोक्तमहन्यहनि वै मया / ब्राह्मणानां कृत्यजातमपवर्गफलप्रदम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਹਨ—ਉਹ ਆਚਰਨ ਜੋ ਅਪਵਰਗ, ਅਰਥਾਤ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 31
नास्तिक्यादथवालस्यात् ब्राह्मणो न करोति यः / स याति नरकान् घोरान् काकयोनौ च जायते
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਜਾਂ ਆਲਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਂ ਦੀ ਜੋਨਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
नान्यो विमुक्तये पन्था मुक्त्वाश्रमविधिं स्वकम् / तस्मात् कर्माणि कुर्वोत तुष्टये परमेष्ठिनः
ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।
Frequently Asked Questions
That daily life—especially eating—must be converted into disciplined worship through śauca, mantra, ācamana/āpośana, and prāṇa-offerings, and that such āśrama-based discipline is presented as the indispensable route to apavarga when performed for Parameṣṭhin.
It explicitly states that among sacrifices, offering one’s own self is highest, and links correct performance of this interiorized yajña—supported by prāṇa-homa and Brahman-yoking mantras—to attainment of the imperishable state of Brahman.
After digestion and study through Itihāsa–Purāṇa to illuminate Veda, the twice-born is to perform evening sandhyā as previously taught and repeat the Divine Gāyatrī seated and facing west; neglect of morning and evening sandhyā is treated as a fall from Vedic dharma.
Yes—alongside washing and ācamana, it insists on eating without anger or distraction, and restricts japa/recitation during improper times, postures, clothing states, and contexts, implying that mental composure is part of śauca and mantra efficacy.