Adhyaya 42

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अन्यच्च तीर्थप्रवरं जप्येश्वरसमीपतः / नाम्ना पञ्चनदं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਜਪ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਪੰਚਨਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

त्रिरात्रोपोषितस्तत्र पूजयित्वा महेश्वरम् / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते

ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਮਨ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

अन्यच्च तीर्थप्रवरं शङ्करस्यामितौजसः / महाभैरवमित्युक्तं महापातकनाशनम्

ਹੋਰ ਵੀ—ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਭੈਰਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

तीर्थानां च परं तीर्थं वितस्ता परमा नदी / सर्वपापहरा पुण्या स्वयमेव गिरीन्द्रजा

ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਤਸਤਾ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੰਨ ਦਾਤੀ, ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲੀ—ਗਿਰੀਂਦਰ (ਹਿਮਾਲਯ) ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।

Verse 5

तीर्थं पञ्चतपं नाम शंभोरमिततेजसः / यत्र देवादिदेवेन चक्रार्थं पूजितो भवः

ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ‘ਪੰਚਤਪ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 6

पिण्डदानादिकं तत्र प्रेत्यानन्तफलप्रदम् / मृतस्तत्रापि नियमाद् ब्रह्मलोके महीयते

ਉੱਥੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

कायावरोहणं नाम महादेवालयं शुभम् / यत्र माहेश्वरा धर्मा मुनिभिः संप्रवर्तिताः

‘ਕਾਯਾਵਰੋਹਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਧਾਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਧਰਮ-ਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 8

श्राद्धं दानं तपो होम उपवासस्तथाक्षयः / परित्यजति यः प्राणान् रुद्रलोकं स गच्छति

ਜੋ ਸ਼ਰਾਧ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਹੋਮ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

अन्यच्च तीर्थप्रवरं कन्यातीर्थमिति श्रुतम् / तत्र गत्वा त्यजेत् प्राणांल्लोकान् प्राप्नोति शाश्वतान्

ਹੋਰ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ‘ਕਨਿਆ-ਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

जामदग्न्यस्य तु शुभं रामस्याक्लिष्टकर्मणः / तत्र स्नात्वा तीर्थ वरे गोसहस्रफलं लभेत्

ਅਕਲਿਸ਼ਟ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਰਾਮ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 11

महाकालमिति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / गत्वा प्राणान् परित्यज्य गाणपत्यमवाप्नुयात्

‘ਮਹਾਕਾਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਖਿਆਤ ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਣਪਤੀ ਦਾ ਪਦ—ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

गुह्याद् गुह्यतमं तीर्थं नकुलीश्वरमुत्तमम् / तत्र सन्निहितः श्रीमान् भगवान् नकुलीश्वरः

ਗੁਹ੍ਯ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ ਗੁਹ੍ਯ ‘ਨਕੁਲੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਨਕੁਲੀਸ਼ਵਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

हिमवच्छिखरे रम्ये गङ्गाद्वारे सुशोभने / देव्या सह महादेवो नित्यं शिष्यैश्च संवृतः

ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਰਮਣੀਕ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ, ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਮਹਾਦੇਵ ਸਦਾ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 14

तत्र स्नात्वा महादेवं पूजयित्वा वृषध्वजम् / सर्वपापैर्विमुच्येत मृतस्तज्ज्ञानमाप्नुयात्

ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਉੱਥੇ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं पुण्यतमं शुभम् / भीमेश्वरमिति ख्यातं गत्वा मुञ्चति पातकम्

ਹੋਰ ਵੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਇਕ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਧਾਮ ਹੈ। ਉਹ ‘ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

तथान्यच्चण्डवेगायाः संभेदः पापनाशनः / तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते ब्रह्महत्यया

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਡਵੇਗਾ ਨਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਗਮ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

सर्वेषामपि चैतेषां तीर्थानां परमा पुरी / नाम्नावाराणसी दिव्या कोटिकोट्ययुताधिका

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਰੀ ‘ਵਾਰਾਣਸੀ’ (ਕਾਸ਼ੀ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਕਰੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ।

Verse 18

तस्याः पुरस्तान्माहात्म्यं भाषितं वो मया त्विह / नान्यत्र लभ्यते मुक्तिर्योगिनाप्येकजन्मना

ਉਸ ਨਗਰੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ—ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਵੀ—ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

Verse 19

एते प्राधान्यतः प्रोक्ता देशाः पापहरा नृणाम् / गत्वा संक्षालयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम्

ਇਹ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਵੀ ਧੋਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 20

यः स्वधर्मान् परित्यज्य तीर्थसेवां करोति हि / न तस्य फलते तीर्थमहि लोके परत्र च

ਜੋ ਆਪਣਾ ਸ੍ਵਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਤੀਰਥ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ।

Verse 21

प्रायश्चित्ती च विधुरस्तथा पापचरो गृही / प्रकुर्यात् तीर्थसंसेवां ये चान्ये तादृशा जनाः

ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਧੁਰ, ਅਤੇ ਪਾਪਾਚਾਰੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ—ਇਹ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਨ।

Verse 22

सहाग्निर्वा सपत्नीको गच्छेत् तीर्थानि यत्नतः / सर्वपापविनिर्मुक्तो यथोक्तां गतिमाप्नुयात्

ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਵੇ; ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ, ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮੋਖਸ਼-ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 23

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य कुर्याद् वा तीर्थसेवनम् / विधाय वृत्तिं पुत्राणां भार्यां तेषु निधाय च

ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਨ ਕਰੇ; ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪ ਕੇ (ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇ)।

Verse 24

प्रायश्चित्तप्रसङ्गेन तीर्थमाहात्म्यमीरितम् / यः पठेच्छृणुयाद् वापि मुच्यते सर्वपातकैः

ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ ਵੀ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।