Adhyaya 4
Īśvara-gītā: Bhakti as the Supreme Means; the Three Śaktis; Non-compelled Lordship
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦਰਸਾ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਮੁੜ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨੁੱਤਮ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਪ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਯਜ્ઞਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਤੱਤਵਤಃ ਅਗੋਚਰ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਵੇਦ-ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਫਲ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਅਤੇ ਦਾਤਾ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। “ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ”—ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਭਯਵਚਨ ਦੇ ਕੇ, ਸਥਿਰ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਲਈ ਤਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੋਖਸ਼-ਹੇਤੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ, ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਅਸੰਗ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਮੋਹ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਕਤੀ ਸਿਧਾਂਤ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਥਿਤੀ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣ, ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ/ਕਾਲ—ਕਹਿ ਕੇ, ਅਗਲੇ ਉੱਚ ਯੋਗ: ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਏਕਤਾ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰੇਰਕ, ਅਤੇ ਵੇਦਮੂਲ ਗੁਪਤ ਤੱਤ ਦਾ ਯੋਗ੍ਯ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼—ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) तृतीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं ब्रह्मवादिनः / माहात्म्यं देवदेवस्य येनेदं संप्रवर्तते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਵਰਗੀਤਾ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ। ਈਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼/ਧਰਮ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
नाहं तपोभिर्विविधैर्न दानेन न चेज्यया / शक्यो हि पुरुषैर्ज्ञातुमृते भक्तिमनुत्तमाम्
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਪੱਸਿਆ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਯਜ्ञ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ; ਬਿਨਾ ਅਨੁੱਤਮ ਭਗਤੀ ਦੇ ਮੇਰਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 3
अहं हि सर्वभावानामन्तस्तिष्ठामि सर्वगः / मां सर्वसाक्षिणं लोको न जानाति मुनीश्वराः
ਮੈਂ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ—ਸਭ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ—ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ।
Verse 4
यस्यान्तरा सर्वमिदं यो हि सर्वान्तरः परः / सो ऽहन्धाता विधाता च कालो ऽग्निर्विश्वतोमुखः
ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਧਾਤਾ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਕਾਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼੍ਵਤੋਮੁਖ ਅਗਨੀ ਹੈ।
Verse 5
न मां पश्यन्ति मुनयः सर्वे ऽपि त्रिदिवौकसः / ब्रह्मा च मनवः शक्रो ये चान्ये प्रथितौजसः
ਮੁਨੀ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਮਨੂ, ਨਾ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ), ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇਜਸਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 6
गृणन्ति सततं वेदा मामेकं परमेश्वरम् / यजन्ति विविधैरग्निं ब्राह्मणा वैदिकैर्मखैः
ਵੇਦ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਇਕ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਗਨੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
सर्वे लोका नमस्यन्ति ब्रह्मा लोकपितामहः / ध्यायन्ति योगिनो देवं भूताधिपतिमीश्वरम्
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਉਸ ਦੇਵ—ਈਸ਼ਵਰ, ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ—ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
अहं हि सर्वहविषां भोक्ता चैव फलप्रदः / सर्वदेवतनुर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वसंस्थितः
ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਹਵੀਆਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਤਨ ਬਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ।
Verse 9
मां पश्यन्तीह विद्वांशो धार्मिका वेदवादिनः / तेषां सन्निहितो नित्यं ये भक्त्या मामुपासते
ਇੱਥੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਤੇ ਵੇਦ-ਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਵਿਦਵਾਨ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਦਾ ਸਨਿੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 10
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या धार्मिका मामुपासते / तेषां ददामि तत् स्थानमानन्दं परमं पदम्
ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਉਹ ਧਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ—ਆਨੰਦ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਗਤੀ।
Verse 11
अन्ये ऽपि ये विकर्मस्थाः शूद्राद्या नीचजातयः / भक्तिमन्तः प्रमुच्यन्ते कालेन मयि संगताः
ਹੋਰ ਜੋ ਦੁਰਕਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ—ਸ਼ੂਦਰ ਆਦਿ ਨੀਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਵੀ—ਜੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੋਗ ਪਾ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
न मद्भक्ता विनश्यन्ति मद्भक्ता वीतकल्मषाः / आदावेतत् प्रतिज्ञातं न मे भक्तः प्रणश्यति
ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਪਾਪ-ਮਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਹੈ—‘ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਕਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।’
Verse 13
यो वै निन्दति तं मूढो देवदेवं स निन्दति / यो हि तं पूजयेद् भक्त्या स पूजयति मां सदा
ਜੋ ਮੂਰਖ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਹੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
पत्रं पुष्पं फलं तोयं मदाराधनकारणात् / यो मे ददाति नियतः स मे भक्तः प्रियो मतः
ਜੋ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਆਰਾਧਨਾ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਪੱਤਾ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਜਾਂ ਜਲ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
अहं हि जगतामादौ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / विधाय दत्तवान् वेदानशेषानात्मनिः सृतान्
ਜਗਤ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ ਸਮੂਹ ਵੇਦ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ।
Verse 16
अहमेव हि सर्वेषां योगिनां गुरुरव्ययः / धार्मिकाणां च गोप्ताहं निहन्ता वेदविद्विषाम्
ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਧਾਰਮਿਕਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਦ੍ਵੈਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹਾਂ।
Verse 17
अहं वै सर्वसंसारान्मोचको योगिनामिह / संसारहेतुरेवाहं सर्वसंसारवर्जितः
ਇੱਥੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਤੱਥਾਪਿ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਸਰਬਥਾ ਅਲਿਪਤ ਹਾਂ।
Verse 18
अहमेव हि संहर्ता स्त्रष्टाहं परिपालकः / मायावी मामीका शक्तिर्माया लोकविमोहिनी
ਮੈਂ ਹੀ ਸੰਹਾਰਕ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹਾਂ। ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਮਾਇਆ’ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 19
ममैव च परा शक्तिर्या सा विद्येति गीयते / नाशयामि तया मायां योगिनां हृदि संस्थितः
ਮੇਰੀ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮਾਇਆ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 20
अहं हि सर्वशक्तीनां प्रवर्तकनिवर्तकः / आधारभूतः सर्वासां निधानममृतस्य च
ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 21
एका सर्वान्तरा शक्तिः करोति विविधं जगत् / आस्थाय ब्रह्माणो रूपं मन्मयी मदधिष्ठिता
ਇੱਕੋ ਸਰਵਾਂਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਜਗਤ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਸਰਵਾਧਿਕਾਰਤਾ ਹੇਠ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 22
अन्या च शक्तिर्विपुला संस्थापयति मे जगत् / भूत्वा नारायणो ऽनन्तो जगन्नाथो जगन्मयः
ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਥਾਪਦੀ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਨੰਤ ਨਾਰਾਇਣ ਬਣ ਕੇ, ਜਗੰਨਾਥ ਹੋ ਕੇ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਜਗਤ-ਮਯ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 23
तृतीया महती शक्तिर्निहन्ति सकलं जगत् / तामसी मे समाख्याता कालाख्या रुद्ररूपिणी
ਤੀਜੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਤਾਮਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—‘ਕਾਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ।
Verse 24
ध्यानेन मां प्रपश्यन्ति केचिज्ज्ञानेन चापरे / अपरे भक्तियोगेन कर्मयोगेन चापरे
ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ। ਹੋਰ ਭਕਤੀਯੋਗ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਯੋਗ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
सर्वेषामेव भक्तानामिष्टः प्रियतरो मम / यो हि ज्ञानेन मां नित्यमाराधयति नान्यथा
ਮੇਰੇ ਸਭ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਮੇਰੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 26
अन्ये च ये त्रयो भक्ता मदाराधनकाङ्क्षिणः / ते ऽपि मां प्राप्नुवन्त्येव नावर्तन्ते च वै पुनः
ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਅਰਾਧਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
Verse 27
मया ततमिदं कृत्सनं प्रधानपुरुषात्मकम् / मय्येव संस्थितं विश्वं मया संप्रेर्यते जगत्
ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਗਤ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
नाहं प्रेरयिता विप्राः परमं योगमाश्रितः / प्रेरयामि जगत्कृत्स्नमेतद्यो वेद सो ऽमृतः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਪਰਮ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਸਗੋਂ ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
पश्याम्यशेषमेवेदं वर्तमानं स्वभावतः / करोति कालो भगवान् महायोगेश्वरः स्वयम्
ਮੈਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਕਾਲ ਹੀ—ਸਵੈੰ ਮਹਾਯੋਗੇਸ਼ਵਰ—ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
योगः संप्रोच्यते योगी माया शास्त्रेषु सूरिभिः / योगेश्वरो ऽसौ भगवान् महादेवो महान् प्रभुः
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਯੋਗ ਹੀ ਉਹ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ; ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
Verse 31
महत्त्वं सर्वतत्त्वानां परत्वात् परमेष्ठिनः / प्रोच्यते भगवान् ब्रह्मा महान् ब्रह्ममयो ऽमलः
ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ‘ਮਹਾਨ’—ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ—ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
यो मामेवं विजानाति महायोगेश्वरेश्वरम् / सो ऽविकल्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः
ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਯੋਗ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਏਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 33
सो ऽहं प्रेरयिता देवः परमानन्दमाश्रितः / नृत्यामि योगी सततं यस्तद् वेद स वेदवित्
ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਦੇਵ ਹਾਂ—ਅੰਦਰਲਾ ਪ੍ਰੇਰਕ—ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ; ਮੈਂ ਸਦਾ ਯੋਗੀ ਵਾਂਗ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣੇ, ਉਹੀ ਵੇਦਵਿਤ ਹੈ।
Verse 34
इति गुह्यतमं ज्ञानं सर्ववेदेषु निष्ठितम् / प्रसन्नचेतसे देयं धार्मिकायाहिताग्नये
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਹਿਤਾਗਨੀ (ਵੈਦਿਕ ਅੱਗਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ) ਹੋਵੇ।
Frequently Asked Questions
It prioritizes anuttamā bhakti (unsurpassed devotion) as indispensable; tapas, dāna, and yajña are declared insufficient by themselves without devotion, though Vedic worship remains affirmed as meaningful when oriented to the Lord.
Īśvara is presented as all-pervading inner ruler and Witness in whom the universe abides; He impels cosmic activity without being a compelled agent, remaining untouched by saṃsāra even while being named its causal ground through Māyā.
Māyā is the wondrous deluding śakti that projects worldly experience, while Vidyā is the praised saving power by which the Lord, dwelling in yogins’ hearts, destroys delusion and leads to liberation.
They are presented as forms assumed by the Lord’s powers: the creative śakti acts as Brahmā, the sustaining śakti becomes Nārāyaṇa pervading the world, and the dissolving tamasic śakti becomes Rudra as Kāla governing pralaya.