Adhyaya 36

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच इदनमन्यते परं स्थानं गुह्याद् गुह्यतमं महत् / महादेवस्य देवस्य महालयमिति श्रुतम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉਪਰਿਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਹ੍ਯ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ-ਗੁਹ੍ਯ ਅਤੇ ਮਹਾਨ; ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ‘ਮਹਾਲਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

तत्र देवादिदेवेन रुद्रेण त्रिपुरारिणा / शिलातले पदं न्यस्तं नास्तिकानां निदर्शनम्

ਉੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਿਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪੈਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਰੱਖਿਆ—ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ।

Verse 3

तत्र पुशुपताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः / उपासते महादेवं वेदाध्ययनतत्पराः

ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਭਗਤ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਧੂੜ-ਧੂਸਰ ਹਨ—ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

स्नात्वा तत्र पदं शार्वं दृष्ट्वा भक्तिपुरः सरम् / नमस्कृत्वाथ शिरसा रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्

ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੈਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਭਕਤੀਪੁਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 5

अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं शंभोर्महात्मनः / केदारमिति विख्यातं सिद्धानामालयं शुभम्

ਹੋਰ ਵੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ‘ਕੇਦਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਸਿੱਧਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਨਿਵਾਸ।

Verse 6

तत्र स्नात्वा महादेवमभ्यर्च्य वृषकेतनम् / पीत्वा चैवोदकं शुद्धं गाणपत्यमवाप्नुयात्

ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਕੇਤਨ (ਵ੍ਰਿਸ਼-ਧਵਜ) ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਭਿਅਰਚਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਦਾ ਪਾਨ ਵੀ ਕਰੇ; ਤਦ ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

श्राद्धदानादिकं कृत्वा ह्यक्ष्यं लभते फलम् / द्विजातिप्रवरैर्जुष्टं योगिभिर्यतमानसैः

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੰਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਸੰਯਤ-ਚਿੱਤ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

तीर्थं प्लक्षावतरणं सर्वपापविनाशनम् / तत्राभ्यर्च्य श्रीनिवासं विष्णुलोके महीयते

ਪਲਕ੍ਸ਼ਾਵਤਰਨ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

अन्यं मगधराजस्य तीर्थं स्वर्गगतिप्रदम् / अक्षयं विन्दति स्वर्गं तत्र गत्वा द्विजोत्तमः

ਮਗਧ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੀ ਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਅਖੰਡ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

तीर्थं कनखलं पुण्यं महापातकनाशनम् / यत्र देवेन रुद्रेण यज्ञो दक्षस्य नाशितः

ਕਨਖਲ ਤੀਰਥ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 11

तत्र गङ्गामुपस्पृश्य शुचिर्भावसमन्वितः / मुच्यते सर्वपापैस्तु ब्रह्मलोकं लभेन्मृतः

ਉੱਥੇ ਗੰਗਾ ਜਲ ਦਾ ਆਚਮਨ-ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

महातीर्थमिति ख्यातं पुण्यं नारायणप्रियम् / तत्राभ्यर्च्य हृषीकेशं श्वेतद्वीपं निगच्छति

ਇਹ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ‘ਮਹਾਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना श्रीपर्वतं शुभम् / तत्र प्राणान् परित्यज्य रुद्रस्य दयितो भवेत्

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

तत्र सन्निहितो रुद्रो देव्या सह महेश्वरः / स्नानपिण्डादिकं तत्र कृतमक्षय्यमुत्तमम्

ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਰੁਦ੍ਰ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ, ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਸਭ ਕਰਮ ਉੱਤਮ ਹੋ ਕੇ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 15

गोदावरी नदी पुण्या सर्वपापविनाशनी / तत्र स्नात्वा पितॄन् देवांस्तर्पयित्वा यथाविधि / सर्वपापविसुद्धात्मा गोसहस्रफलं लभेत्

ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

पवित्रसलिला पुण्या कावेरी विपुला नदी / तस्यां स्नात्वोदकं कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः / त्रिरात्रोपोषितेनाथ एकरात्रोषितेन वा

ਕਾਵੇਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਜਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਦਕ-ਕ੍ਰਿਆ (ਜਲ ਅਰਪਣ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਵ੍ਰਤ-ਨਿਵਾਸ।

Verse 17

द्विजातीनां तु कथितं तीर्थानामिह सेवनम् / यस्य वाङ्मनसो शुद्धे हस्तपादौ च संस्थितौ / अलोलुपो ब्रह्मचारो तीर्थानां फलमाप्नुयात्

ਦੁਇਜਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋਣ, ਜੋ ਲੋਭ-ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

स्वामितीर्थं महातीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् / तत्र सन्निहितो नित्यं स्कन्दो ऽमरनमस्कृतः

ਸਵਾਮੀ-ਤੀਰਥ ਮਹਾ-ਤੀਰਥ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਅਮਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੱਤ ਨਮਸਕਾਰਿਆ ਸਕੰਦ ਸਦਾ ਸਨ੍ਹਿਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

स्नात्वा कुमारधारायां कृत्वा देवादितर्पणम् / आराध्य षण्मुखं देवं स्कन्देन सह मोदते

ਕੁਮਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵ ਆਦਿ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਛਣਮੁਖ ਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਕੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 20

नदी त्रैलोक्यविख्याता ताम्रपर्णोति नामतः / तत्र स्नात्वा पितॄन् भक्त्या तर्पयित्वा यथाविधि / पापकर्तॄनपि पितॄस्तारयेन्नात्र संशयः

ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 21

चन्द्रतीर्थमिति ख्यातं कावेर्याः प्रभवे ऽक्षयम् / तीर्थं तत्र भवेद् वस्तुं मृतानां स्वर्गतिर्ध्रुवा

ਕਾਵੇਰੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰ-ਤੀਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਅਖੰਡ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਵਰਗ-ਗਤੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।

Verse 22

विन्ध्यपादे प्रपश्यन्ति देवदेवं सदाशिवम् / भक्त्या ये ते न पश्यन्ति यमस्य सदनं द्विजाः

ਵਿੰਧ੍ਯਪਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।

Verse 23

देविकायां वृषो नाम तीर्थं सिद्धनिषेवितम् / तत्र स्नात्वोदकं दत्वा योगसिद्धिं च विन्दति

ਦੇਵਿਕਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਜਨ ਸੇਵਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਦਕ-ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 24

दशाश्वमेधिकं तीर्थं सर्वपापविनाशनम् / दशानामश्वमेधानां तत्राप्नोति फलं नरः

‘ਦਸ਼ਾਸ਼੍ਵਮੇਧਿਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

पुण्डरीकं महातीर्थं ब्राह्मणैरुपसेवितम् / तत्राभिगम्य युक्तात्मा पौण्डरीकफलं लभेत्

ਪੁੰਡਰੀਕ ਇੱਕ ਮਹਾਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨ ਸੇਵਦੇ ਹਨ। ਸੰਯਤ ਮਨ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ‘ਪੌਂਡਰੀਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

तीर्थेभ्यः परमं तीर्थं ब्रह्मतीर्थमिति श्रुतम् / ब्रह्माणमर्चयित्वा तु ब्रह्मलोके महीयते

ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ‘ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

सरस्वत्या विनशनं प्लक्षप्रस्त्रवणं शुभम् / व्यासतीर्थं परं तीर्थं मैनाकं च नगोत्तमम् / यमुनाप्रभवं चैव सर्वपापविशोधनम्

ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਲੋਪ-ਸਥਾਨ, ਪਲਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸਰੋਤ, ਵਿਆਸ-ਤੀਰਥ—ਪਰਮ ਤੀਰਥ—ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੈਨਾਕ, ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਉਦਗਮ-ਦੇਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਸਰਬ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ।

Verse 28

पितॄणां दुहिता देवी गन्धकालीति विश्रुता / तस्यां स्नात्वा दिवं याति मृतो जातिस्मरो भवेत्

ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਧੀ ਉਹ ਦੇਵੀ ‘ਗੰਧਕਾਲੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ ਵੀ (ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ) ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 29

कुबेरतुङ्गं पापघ्नं सिद्धचारणसेवितम् / प्राणांस्तत्र परित्यज्य कुबेरानुचरो भवेत्

ਕੁਬੇਰਤੁੰਗ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਅਨੁਚਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 30

उमातुङ्गमिति ख्यातं यत्र सा रुद्रवल्लभा / तत्राभ्यर्च्य महादेवीं कोसहस्रफलं लभेत्

ਉਹ ਸਥਾਨ ‘ਉਮਾਤੁੰਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਉਮਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 31

भृगुतुङ्गे तपस्तप्तं श्राद्धं दानं तथा कृतम् / कुलान्युभयतः सप्त पुनातीति श्रुतिर्मम

ਭ੍ਰਿਗੁਤੁੰਗ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਤੇ ਦਾਨ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਕਰਮ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 32

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यं पापक्षयेच्छया

ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦਾ ਮਹਾਤੀਰਥ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਕਾਲਸਰਪੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 33

दशार्णायां तथा दानं श्राद्धं होमस्तथा जपः / अक्षयं चाव्ययं चैव कृतं भवति सर्वदा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ਼ਾਰਣਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਦਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਜਪ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਸਦਾ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

तीर्थं द्विजातिभिर्जुष्टं नाम्ना वै कुरुजाङ्गलम् / दत्त्वा तु दानं विधिवद् ब्रह्मलोके महीयते

ਦੁਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ‘ਕੁਰੁਜਾਂਗਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

वैतरण्यां महातीर्थे स्वर्णवेद्यां तथैव च / धर्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणः परमे शुभे

ਵੈਤਰਨੀ ਦੇ ਮਹਾਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰਨਵੇਦੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ‘ਧਰਮਪ੍ਰਿਸ਼ਠ’ ਨਾਮ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ—(ਸਨਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ)।

Verse 36

भरतस्याश्रमे पुण्ये पुण्ये श्राद्धवटे शुभे / महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं भवति चाक्षयम्

ਪਵਿੱਤਰ ਭਰਤ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਭ ‘ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਵਟ’ ਕੋਲ, ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਦੇ ਮਹਾਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

मुञ्जपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / हिताय सर्वभूतानां नास्तिकानां निदर्शनम्

ਮੁੰਜ ਘਾਹ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਧੀਮਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ ਟਿਕਾਇਆ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੰਗਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ।

Verse 38

अल्पेनापि तु कालेन नरो धर्मपरायणः / पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः

ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਪੁਰਾਣੀ ਖਾਲ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

नाम्ना कनकनन्देति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / उदीच्यां मुञ्जपृष्ठस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

ਕਨਕਨੰਦਾ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੰਜਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਦੇ ਉੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।

Verse 40

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति सशरीरा द्विजातयः / दत्तं चापि सदा श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम् / ऋणैस्त्रिभिर्नरः स्नात्वा मुच्यते क्षीणकल्मषः

ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜਾਤੀ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਸਦਾ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਘਟਾ ਕੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਪਿਤ੍ਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

मानसे सरसि स्नात्वा शक्रस्यार्धासनं लभेत् / उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम्

ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਅਰਧ-ਆਸਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਮਾਨਸ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਨੁੱਤਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

तस्मान्निर्वर्तयेच्छ्राद्धं यथाशक्ति यथाबलम् / कामान् सलभते दिव्यान् मोक्षोपायं च विन्दति

ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਯਥਾਬਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਉਪਾਯ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 43

पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः / योजनानां सहस्राणि सो ऽशीतिस्त्वायतो गिरिः / सिद्धचारणसंकीर्णो देवर्षिगणसेवितः

ਹਿਮਵਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਬਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਧਾਤਾਂ ਤੇ ਖਨਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਰਿ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 44

तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्ना नाम नामतः / तत्र गत्वा द्विजो विद्वान् ब्रह्महत्यां विमुञ्चति

ਉੱਥੇ ‘ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਮਨੋਹਰ ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ) ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

श्राद्धं भवति चाक्षय्यं तत्र दत्तं महोदयम् / तारयेच्च पितॄन् सम्यग् दश पूर्वान् दशापरान्

ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਮਹਾਨ ਆਤਮਿਕ ਉਤ्थਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ—ਦਸ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਬਾਅਦ—ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

सर्वत्र हिमवान् पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः / नद्यः समुद्रगाः पुण्याः समुद्रश्च विशेषतः

ਹਿਮਵਾਨ ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।

Verse 47

बदर्याश्रममासाद्य मुच्यते कलिकल्मषात् / तत्र नारायणो देवो नरेणास्ते सनातनः

ਬਦਰੀ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਕਲਮਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਸਦਾ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ।

Verse 48

अक्षयं तत्र दानं स्यात् जप्यं वापि तथाविधम् / महादेवप्रियं तीर्थं पावनं तद् विशेषतः / तारयेच्च पितॄन् सर्वान् दत्त्वा श्राद्धं समाहितः

ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਜਪ ਵੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਰਥ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਹੈ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 49

देवदारुवनं पुण्यं सिद्धगन्धर्वसेवितम् / महादेवेन देवेन तत्र दत्तं महद् वरं

ਦੇਵਦਾਰੂ ਵਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਮਹਾਨ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 50

मोहयित्वा मुनीन् सर्वान् पुनस्तैः संप्रपूजितः / प्रसन्नो भगवानीशो मुनीन्द्रान् प्राह भावितान्

ਸਾਰੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੁੜ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਨੇ ਭਾਵਿਤ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 51

इहाश्रमवरे रम्ये निवसिष्यथ सर्वदा / मद्भावनासमायुक्तास्ततः सिद्धिमवाप्स्यथ

ਇਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਵੱਸੋਗੇ; ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਭਾਵਨਾ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।

Verse 52

ये ऽत्र मामर्चयन्तीह लोके धर्मपरा जनाः / तेषां ददामि परमं गाणपत्यं हि शाश्वतम्

ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਰਮ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਪਦ (ਗਣਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ) ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ।

Verse 53

अत्र नित्यं वसिष्यामि सह नारायणेन च / प्राणानिह नरस्त्यक्त्वा न भूयो जन्म विन्दति

ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਵੱਸਾਂਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 54

संस्मरन्ति च ये तीर्थं देशान्तरगता जनाः / तेषां च सर्वपापानि नाशयामि द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ! ਜੋ ਲੋਕ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜੇ ਕੇਵਲ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 55

श्राद्धं दानं तपो होमः पिण्डनिर्वपणं तथा / ध्यानं जपश्च नियमः सर्वमत्राक्षयं कृतम्

ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਹੋਮ, ਪਿੰਡ-ਨਿਰਵਪਣ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ, ਜਪ ਤੇ ਨਿਯਮ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन द्रष्टव्यं हि द्विजातिभिः / देवदारुवनं पुण्यं महादेवनिषेवितम्

ਇਸ ਲਈ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਪੁੰਨ੍ਯ ਦੇਵਦਾਰੂ-ਵਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਨਿਧੀ ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਹੈ।

Verse 57

यत्रेस्वरो महादेवो विष्णुर्वा पुरुषोत्तमः / तत्र सन्निहिता गङ्गातीर्थान्यायतनानि च

ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹਾਦੇਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਓਥੇ ਹੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ, ਨਾਲ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯਤਨ-ਧਾਮ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।