Adhyaya 23
Aśauca-vidhi — Rules of Birth/Death Impurity, Sapinda Circles, and Śrāddha Sequence
ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜਨਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੂਤਕ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਾਵਕ ਆਸ਼ੌਚ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਰਣ, ਗੁਣ/ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਨੇੜਤਾ—ਸਪਿੰਡ, ਸਮਾਨੋਦਕ/ਏਕੋਦਕ ਅਤੇ ਘਰ-ਸਮੀਪਤਾ—ਅਨੁਸਾਰ ਆਸ਼ੌਚ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵੱਖਰੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਸ਼ੌਚ ਦੌਰਾਨ ਕਿਹੜੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰਨੇ, ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼, ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਸੇਵਾ, ਛੂਹ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਕਈ ਜਨਮ-ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ, ਦੂਰੋਂ ਖ਼ਬਰ, ਅਤੇ ਆਪਦਾ, ਯਜ੍ਞ, ਰਣ-ਮਰਨ, ਸ਼ਿਸ਼ੂ-ਮਰਨ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਸਦ੍ਯਃ-ਸ਼ੌਚ ਵਰਗੇ ਅਪਵਾਦ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਪਿੰਡ ਦੀ ਸੀਮਾ ਸੱਤ ਤੱਕ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ/ਬਾਅਦ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਸੰਬੰਧਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ (ਦੇਹ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਵਿਧੀ), ਦਸਾਹ ਕਰਮ, ਰੋਜ਼ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ, ਅਸਥੀ-ਸੰਚਯ, ਨਵ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਭੋਜਨ, ਸਾਲ ਭਰ ਮਾਸਿਕ ਕਰਮ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਧਰਮ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਲਕਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वाविशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच दशाहं प्राहुराशौचं सपिण्डेषु विपश्चितः / मृतेषु वाथ जातेषु ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਪਿੰਡ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ, ਦਵਿਜੋਤਮਾਂ ਲਈ, ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਨਮ, ਵਿਦਵਾਨ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੌਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 2
नित्यानि चैव कर्माणि काम्यानि च विशेषतः / नकुर्याद् विहितं किञ्चित् स्वाध्यायं मनसापिच
ਨਿੱਤ ਦੇ ਕਰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਹਿਤ ਕੋਈ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਾ ਛੱਡੇ, ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰੇ।
Verse 3
शुचीनक्रोधनान् भूम्यान् शालाग्नौ भावयेद् द्विजान् / शुष्कान्नेन फलैर्वापि वैतानं जुहुयात् तथा
ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਕੋਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੱਦੇ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕੇ ਅੰਨ ਜਾਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੈਤਾਨ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।
Verse 4
न स्पृशेयुरिमानन्ये न च तेभ्यः समाहरेत् / चतुर्थे पञ्चमे वाह्नि संस्पर्शः कथितो बुधैः
ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਆਸ਼ੌਚ ਵਾਲਿਆਂ) ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹਣ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਲੈਣ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਸਪਰਸ਼-ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 5
सूतके तु सपिण्डानां संस्पर्शो न प्रदुष्यति / सूतकं सूतिकां चैव वर्जयित्वा नृणां पुनः
ਸੂਤਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸਪਰਸ਼ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸੂਤਕ ਅਤੇ ਸੂਤਿਕਾ (ਪ੍ਰਸਵ-ਜਨਿਤ ਅਸ਼ੌਚ) ਦਾ ਹੀ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
अधीयानस्तथा यज्वा वेदविच्च पिता भवेत् / संस्पृश्याः सर्व एवैते स्नानान्माता दशाहतः
ਜੋ ਪਿਤਾ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸਪਰਸ਼ਯ ਹਨ; ਪਰ ਮਾਤਾ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 7
दशाहं निर्गुणे प्रोक्तमशौचं चातिनिर्गुणे / एकद्वित्रिगुणैर्युक्तं चतुस्त्र्येकदिनैः शुचिः
ਨਿਰਗੁਣ ਲਈ ਅਸ਼ੌਚ ਦਸ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਤਿਨਿਰਗੁਣ ਲਈ ਵੀ ਉਹੀ। ਪਰ ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
दशाहात् तु परं सम्यगधीयीत जुहोति च / चतुर्थे तस्य संस्पर्शं मनुराह प्रजापतिः
ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਉਸ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 9
क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च / यथेष्टाचरणस्याहुर्मरणान्तमशौवकम्
ਜੋ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਹੀਨ, ਮੂਰਖ, ਭਾਰੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਅਸ਼ੌਚ ਮਰਨ ਤੱਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 10
त्रिरात्रं दशरात्रं वा ब्राह्मणानामशौचकम् / प्राक्संस्कारात् त्रिरात्रं स्यात् तस्मादूर्ध्वं दशाहकम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਅਸ਼ੌਚ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਜਾਂ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
ऊनद्विवार्षिके प्रेते मातापित्रोस्तदिष्यते / त्रिरात्रेण शुचिस्त्वन्यो यदि ह्यत्यन्तनिर्गुणः
ਜੇ ਬੱਚਾ ਦੋ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਸ਼ੌਚ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇ ਉਹ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ।
Verse 12
अदन्तजातमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते / जातदन्ते त्रिरात्रं स्याद् यदि स्यातां तु निर्गुणौ
ਜੇ ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚਾ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਅਸ਼ੌਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਹੈ। ਦੰਦ ਨਿਕਲ ਆਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ—ਜੇ ਉਹ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ।
Verse 13
आदन्तजननात् सद्य आचौलादेकरात्रकम् / त्रिरात्रमौपनयनात् सपिण्डानामुदाहृतम्
ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਦੰਦ ਨਿਕਲਦੇ ਹੀ ਅਸ਼ੌਚ ਤੁਰੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਚੌਲ (ਚੂੜਾਕਰਮ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ, ਅਤੇ ਉਪਨਯਨ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
जातमात्रस्य बालस्य यदि स्यान्मरणं पितुः / मातुश्च सूतकं तत् स्यात् पिता स्यात् स्पृश्य एव च
ਜੇ ਨਵਜਾਤ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸੂਤਕ (ਜਨਮ-ਅਸ਼ੌਚ) ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਵੀ ‘ਸਪ੍ਰਿਸ਼੍ਯ’ ਅਰਥਾਤ ਸਪਰਸ਼-ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
सद्यः शौचं सपिण्डानां कर्तव्यं सोदरस्य च / ऊर्ध्वं दशाहादेकाहं सोदरो यदि निर्गुणः
ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਹੋਦਰ ਭਰਾ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ਭਰਾ ‘ਨਿਰਗੁਣ’ (ਅਯੋਗ) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਹੀ ਅਸ਼ੌਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
अथोर्ध्वं दन्तजननात् सपिण्डानामशौचकम् / एकरात्रं निर्गुणानां चैलादूर्ध्वं त्रिरात्रकम्
ਫਿਰ—ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪੈਣ—ਸਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਅਸ਼ੌਚ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ‘ਨਿਰਗੁਣ’ (ਅਯੋਗ) ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ; ਅਤੇ ਕਪੜਾ-ਗ੍ਰਹਿਣ (ਚੈਲ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ।
Verse 17
अदन्तजातमरणं संभवेद् यदि सत्तमाः / एकरात्रं सपिण्डानां यदि ते ऽत्यन्तनिर्गुणाः
ਹੇ ਸਤਪੁਰਖੋ! ਜੇ ਦੰਦ ਨਾ ਨਿਕਲੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਅਸ਼ੌਚ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ‘ਨਿਰਗੁਣ’ (ਅਯੋਗ) ਹੋਣ।
Verse 18
व्रतादेशात् सपिण्डानामर्वाक् स्नानं विधीयते / सर्वेषामेव गुणिनामूर्ध्वं तु विषमं पुनः
ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਨਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਸਭ ਗੁਣੀ ਤੇ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਯਮ ਫਿਰ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
अर्वाक् षण्मासतः स्त्रीणां यदि स्याद् गर्भसंस्त्रवः / तदा माससमैस्तासामशौचं दिवसैः स्मृतम्
ਜੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਭਸ੍ਰਾਵ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ੌਚ ਗਰਭ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
तत ऊर्ध्वं तु पतने स्त्रीणां द्वादशरात्रिकम् / सद्यः शौचं सपिण्डानां गर्भस्त्रावाच्च वा ततः
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ (ਪਤਨ) ਉੱਤੇ ਬਾਰਾਂ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੌਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਸ਼ੌਚ ਤੁਰੰਤ ਹੈ; ਗਰਭਸ੍ਰਾਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 21
गर्भच्युतावहोरात्रं सपिण्डे ऽत्यन्तनिर्गुणे / यथेष्टाचरणे ज्ञातौ त्रिरात्रमिति निश्चयः
ਗਰਭਚ੍ਯੁਤੀ (ਗਰਭਪਾਤ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਆਸ਼ੌਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੋ ਜ਼ਨਾਤੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ (ਬੇਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਨਾਲ ਜੀਵੇ—ਉਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੌਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Verse 22
यदि स्यात् सूतके सूतिर्मरणे वा मृतिर्भवेत् / शेषेणैव भवेच्छुद्धिरहः शेषे त्रिरात्रकम्
ਜੇ ਸੂਤਕ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਹੋਰ ਜਨਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਮਰਨ-ਆਸ਼ੌਚ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਹੋਰ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਚੱਲ ਰਹੇ ਆਸ਼ੌਚ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਗਿਣ ਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਦਿਨ ਦਾ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਬਚੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
मरणोत्पत्तियोगे तु मरणाच्छुद्धिरिष्यते / अघवृद्धिमदाशौचमूर्घ्वं चेत् तेन शुध्यति
ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਅਤੇ ਜਨਮ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੇਵਲ ਮਰਨ-ਆਸ਼ੌਚ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਘ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ੌਚ ਵਧਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ (ਮੌਤ-ਸੰਬੰਧੀ) ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 24
अथ चेत् पञ्चमीरात्रिमतीत्य परतो भवेत् / अघवृद्धिमदाशौचं तदा पूर्वेण शुध्यति
ਅਤੇ ਜੇ ਪੰਜਵੀਂ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਮੌਤ) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੌਤ-ਜਨਿਤ ਆਸ਼ੌਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
देशान्तरगतं श्रुत्वा सूतकं शावमेव तु / तावदप्रयतो मर्त्यो यावच्छेषः समाप्यते
ਦੂਰ ਦੇਸ ਵਿਚ ਸੂਤਕ ਜਾਂ ਸ਼ਾਵ-ਅਸ਼ੌਚ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਅਸ਼ੌਚ ਦਾ ਬਾਕੀ ਅਵਧੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਉਤਨਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਮਨੁੱਖ ਅਪ੍ਰਯਤ (ਅਸ਼ੁੱਧ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
अतीते सूतके प्रोक्तं सपिण्डानां त्रिरात्रकम् / तथैव मरणे स्नानमूर्ध्वं संवत्सराद् यदि
ਸੂਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਸਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 27
वेदान्तविच्चाधीयानो यो ऽग्निमान् वृत्तिकर्षितः / सद्यः शौचं भवेत् तस्य सर्वावस्थासु सर्वदा
ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਨਿੱਤ ਅਧਿਐਨਸ਼ੀਲ, ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੌਚ (ਸ਼ੁੱਧੀ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 28
स्त्रीणामसंस्कृतानां तु प्रदानात् पूर्वतः सदा / सपिण्डानां त्रिरात्रं स्यात् संस्कारे भर्तुरेव हि
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਸਦਾ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁਲ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ੌਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਕਾਰ-ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਪਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 29
अहस्त्वदत्तकन्यानामशौचं मरणे स्मृतम् / ऊनद्विवर्षान्मरणे सद्यः शौचमुदाहृतम्
ਅਦੱਤ (ਅਵਿਵਾਹਿਤ) ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ੌਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੌਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 30
आदन्तात् सोदरे सद्य आचौलादेकरात्रकम् / आप्रदानात् त्रिरात्रं स्याद् दशरात्रमतः परम्
ਸਹੋਦਰ (ਸਗੇ ਭਰਾ) ਲਈ ਅਸ਼ੌਚ ਤੁਰੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਚੂੜਾਕਰਮ ਤੱਕ ਇੱਕ ਰਾਤ; ਪ੍ਰਦਾਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸ ਰਾਤਾਂ।
Verse 31
मातामहानां मरणे त्रिरात्रं स्यादशौचकम् / एकोदकानां मरणे सूतके चैतदेव हि
ਮਾਤਾਮਹ (ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ) ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ‘ਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ੌਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਏਕੋਦਕ (ਇੱਕੋ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲੇ) ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੂਤਕ (ਜਨਮ-ਅਸ਼ੌਚ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 32
पक्षिणी योनिसम्बन्धे बान्धवेषु तथैव च / एकरात्रं समुद्दिष्टं गुरौ सब्रह्मचारिणि
ਪੱਖਿਣੀ (ਪੰਛੀ-ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਨ) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਨਮ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਅਸ਼ੌਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਹਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ ਰਾਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 33
प्रेते राजनि सज्योतिर्यस्य स्याद् विषये स्थितिः / गृहे मृतासु दत्तासु कन्यकासु त्र्यहं पितुः
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਜ੍ਯੋਤੀ (ਸਥਾਪਿਤ) ਅਗਨੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਇਮ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ੌਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਲਈ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਮਰਨ ‘ਤੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਅਸ਼ੌਚ ਹੈ।
Verse 34
परपूर्वासु भार्यासु पुत्रेषु कृतकेषु च / त्रिरात्रं स्यात् तथाचार्ये स्वभार्यास्वन्यगासु च
ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਕ (ਦੱਤਕ) ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ੌਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਲਈ ਵੀ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਜੇ ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ ਕੋਲ ਚਲੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਹੀ।
Verse 35
आचार्यपुत्रे पत्न्यां च अहोरात्रमुदाहृतम् / एकाहं स्यादुपाध्याये स्वग्रामे श्रोत्रिये ऽपि च
ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ-ਪਤਨੀ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਅਸ਼ੌਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਪਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 36
त्रिरात्रमसपिण्डेषु स्वगृहे संस्थितेषु च / एकाहं चास्ववर्ये स्यादेकरात्रं तदिष्यते
ਅਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ੌਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਠੀਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 37
त्रिरात्रं श्वश्रूमरणे श्वशुरे वै तदेव हि / सद्यः शौचं समुद्दिष्टं सगोत्रे संस्थिते सति
ਸੱਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ੌਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਲਈ ਵੀ ਉਹੀ। ਪਰ ਜੇ ਆਪਣੇ ਗੋਤ੍ਰ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੌਚ (ਸ਼ੁੱਧੀ) ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 38
शुद्ध्येद् विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः / वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुद्यति
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਤਰੀ (ਰਾਜਾ) ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ। ਵੈਸ਼੍ਯ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
क्षत्रविट्शूद्रदायादा ये स्युर्विप्रस्य बान्धवाः / तेषामशौचे विप्रस्य दशाहाच्छुद्धिरिष्यते
ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਗ ਦੇ ਦਾਇਾਦ (ਵਾਰਸ) ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸ਼ੌਚ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 40
राजन्यवैश्यावप्येवं हीनवर्णासु योनिषु / स्वमेव शौचं कुर्यातां विशुद्ध्यर्थमसंशयम्
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਵੀ ਜੇ ਹੇਠਲੇ ਵਰਣ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਆਪ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੌਚ-ਕਰਮ ਕਰਨ।
Verse 41
सर्वे तूत्तरवर्णानामशौचं कुर्युरादृताः / तद्वर्णविधिदृष्टेन स्वं तु शौचं स्वयोनिषु
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉੱਚੇ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅਸ਼ੌਚ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੰਨਣ; ਪਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਤਿ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਸ਼ੌਚ ਕਰਨ।
Verse 42
षड्रात्रं वा त्रिरात्रं स्यादेकरात्रं क्रमेण हि / वैश्यक्षत्रियविप्राणां शूद्रेष्वाशौचमेव तु
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੈਸ਼ ਲਈ ਛੇ ਰਾਤਾਂ, ਖੱਤਰੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਅਸ਼ੌਚ-ਕਾਲ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਕੇਵਲ ਅਸ਼ੌਚ ਦੀ (ਅਲਪ/ਸੀਮਿਤ) ਮਰਯਾਦਾ ਹੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 43
अर्धमासो ऽथ षड्रात्रं त्रिरात्रं द्विजपुङ्गवाः / शूद्रक्षत्रियविप्राणां वैश्येष्वाशौचमिष्यते
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ, ਖੱਤਰੀ ਲਈ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਲਈ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਅਸ਼ੌਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵੈਸ਼ ਲਈ ਮੱਧਲਾ ਨਿਯਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
षड्रात्रं वै दशाहं च विप्राणां वैश्यशूद्रयोः / अशौचं क्षत्रिये प्रोक्तं क्रमेण द्विजपुङ्गवाः
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖੱਤਰੀ ਲਈ ਛੇ ਰਾਤਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਲਈ ਤੇ ਵੈਸ਼-ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਦਸ ਦਿਨ ਅਸ਼ੌਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 45
शूद्रविट्क्षत्रियाणां तु ब्राह्मणे संस्थिते सति / दशरात्रेण शुद्धिः स्यादित्याह कमलोद्भवः
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੂਦਰ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਮਲੋਦਭਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦਾ ਹੈ।
Verse 46
असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् / अशित्वा च सहोषित्वा दशरात्रेण शुध्यति
ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਸਪਿੰਡ-ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦਵਿਜ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕਿਰਿਆ ਬੰਧੂ ਵਾਂਗ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
यद्यन्नमत्ति तेषां तु त्रिरात्रेण ततः शुचिः / अनदन्नन्नमह्नैव न च तस्मिन् गृहे वसेत्
ਜੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਨਾ ਖਾਏ ਤਾਂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 48
सोदकेष्वेतदेव स्यान्मातुराप्तेषु बन्धुषु / दशाहेन शवस्पर्शे सपिण्डश्चैव शुध्यति
ਸੋਦਕ—ਅਰਥਾਤ ਮਾਤਾ-ਪੱਖ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੰਧੂਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ: ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਸਪਿੰਡ ਵੀ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
यदि निर्हरति प्रेतं प्रोलभाक्रान्तमानसः / दशाहेन द्विजः शुध्येद् द्वादशाहेन भूमिपः
ਜੇ ਡਰ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦਵਿਜ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
अर्धमासेन वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति / षड्रात्रेणाथवा सर्वे त्रिरात्रेणाथवा पुनः
ਵੈਸ਼੍ਯ ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸਭ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 51
अनाथं चैव निर्हृत्य ब्राह्मणं धनवर्जितम् / स्नात्वा संप्राश्य तु घृतं शुध्यन्ति ब्राह्मणादयः
ਧਨ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ/ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਘਿਉ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਦਵਿਜ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 52
अवरश्चेद् वरं वर्णमवरं वा वरो यदि / अशौचे संस्पृशेत् स्नेहात् तदाशौचेन शुध्यति
ਜੇ ਨੀਵੀਂ ਵਰਣ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ੌਚ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਚੀ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਵੀਂ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ—ਤਾਂ ਜੋ ਛੂਹਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਸੇ ਅਸ਼ੌਚ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਭਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
प्रेतीभूतं द्विजं विप्रो यो ऽनुगच्छत कामतः / स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ (ਜਾਣ ਬੂਝ ਕੇ) ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਵਿਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੱਪੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਅਤੇ ਘਿਉ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 54
एकाहात् क्षत्रिये शुद्धिर्वैश्ये स्याच्च द्व्यहेन तु / शूद्रे दिनत्रयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः
ਖੱਤਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਲਈ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਫਿਰ (ਵਧੀਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ) ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਸੌ ਚੱਕਰ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 55
अनस्थिसंचिते शूद्रे रौति चेद् ब्राह्मणः स्वकैः / त्रिरात्रं स्यात् तथाशौचमेकाहं त्वन्यथा स्मृतम्
ਜੇ ਅਸਥੀ-ਸੰਚਯ ਨਾ ਹੋਏ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਲਾਪ-ਕਰੰਦਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਆਸ਼ੌਚ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 56
अस्थिसंचयनादर्वागेकाहं क्षत्रवैश्ययोः / अन्यथा चैव सज्योतिर्ब्राह्मणे स्नानमेव तु
ਅਸਥੀ-ਸੰਚਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਲਈ ਆਸ਼ੌਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 57
अनस्थिसंचित् विप्रे ब्राह्मणो रौति चेत् तदा / स्नानेनैव भवेच्छुद्धिः सचैलेन न संशयः
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਸਥੀ-ਸੰਚਯ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੋ ਪਏ, ਤਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 58
यस्तैः सहाशनं कुर्याच्छयनादीनि चैव हि / बान्धवो वापरो वापि स दशाहेन शुध्यति
ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਸੌਣ ਆਦਿ ਵਰਤਾਰਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰੇ—ਚਾਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਉਹ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
यस्तेषामन्नमश्नाति सकृदेवापि कामतः / तदाशौचे निवृत्ते ऽसौ स्नानं कृत्वा विशुध्यति
ਜੋ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਆਸ਼ੌਚ ਵਾਲਿਆਂ) ਦਾ ਅੰਨ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਖਾ ਲਏ, ਆਸ਼ੌਚ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 60
यावत्तदन्नमश्नाति दुर्भिक्षोपहतो नरः / तावन्त्यहान्यशौचं स्यात् प्रायश्चित्तं ततश्चरेत्
ਦੁਰਭਿੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਉਹ (ਅਨੁਚਿਤ) ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਅਸ਼ੌਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ।
Verse 61
दाहाद्यशौचं कर्तव्यं द्विजानामग्निहोत्रिणाम् / सपिण्डानां तु मरणे मरणादितरेषु च
ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਵਿਜ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨੂੰ ਦਾਹ-ਕਰਮ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਸ਼ੌਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੌਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 62
सपिण्डता च पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते / समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने
ਸਪਿੰਡਤਾ ਸੱਤਵੇਂ ਪੁਰਖ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਨਮ ਤੇ ਨਾਮ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ ਤੇ ਸਮਾਨੋਦਕ (ਇੱਕੋ ਜਲ-ਸੰਬੰਧ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 63
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः / लेपभाजस्त्रयश्चात्मा सापिण्ड्यं साप्तपौरुषण्
ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪਿੰਡ-ਲੇਪ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਾਪਿੰਡ੍ਯ ਸੰਬੰਧ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
Verse 64
अप्रत्तानां तथा स्त्रीणां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् / ऊढानां भर्तुसापिण्ड्यं प्राह देवः पितामहः
ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਪਿੰਡ੍ਯ ਸੰਬੰਧ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਆਹੀਆਂ ਦਾ ਸਾਪਿੰਡ੍ਯ ਪਤੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Verse 65
ये चैकजाता बहवो भिन्नयोनय एव च / भिन्नवर्णास्तु सापिण्ड्यं भवेत् तेषां त्रिपूरुषम्
ਜੋ ਬਹੁਤੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੱਕੋ ਮੂਲ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹੋਣ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਪਿੰਡ੍ਯ (ਪਿੰਡ-ਸੰਬੰਧ) ਕੇਵਲ ਤ੍ਰਿਪੁਰੁਸ਼, ਅਰਥਾਤ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 66
कारवः शिल्पिनो वैद्या दासीदासास्तथैव च / दातारो नियमी चैव ब्रह्मविद्ब्रह्मचारिणौ
ਕਾਰੀਗਰ, ਸ਼ਿਲਪੀ, ਵੈਦ, ਦਾਸੀ ਤੇ ਦਾਸ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨੀ, ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ (ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣੂ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ (ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਵੀ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 67
सत्रिणो व्रतिनस्तावत् सद्यः शौचा उदाहृताः / राजा चैवाभिषिक्तश्च प्राणसत्रिण एव च
ਸੱਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸੱਤ੍ਰੀਣ ਅਤੇ ਵਰਤਧਾਰੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਦ੍ਯਃ-ਸ਼ੌਚ’ (ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੱਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 68
यज्ञे विवाहकाले च देवयागे तथैव च / सद्यः शौचं समाख्यातं दुर्भिक्षे चाप्युपद्रवे
ਯੱਗ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਦੇਵਯਾਗ (ਦੇਵ-ਪੂਜਾ) ਵਿੱਚ ‘ਸਦ੍ਯਃ-ਸ਼ੌਚ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੁર્ભਿਖ਼ (ਅਕਾਲ) ਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵ (ਆਪਦਾ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 69
डिम्बाहवहतानां च विद्युता पार्थिवैर्द्विजैः / सद्यः शौचं समाख्यातं सर्पादिमरणे तथा
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਲਪ-ਆਯੁ ਬੱਚੇ (ਡਿੰਬ), ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਮਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਦ੍ਵਿਜ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ‘ਸਦ੍ਯਃ-ਸ਼ੌਚ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਪ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 70
अग्नौ मरुप्रपतने वीराध्वन्यप्यनाशके / ब्राह्मणार्थे च संन्यस्ते सद्यः शौचं विधीयते
ਜੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਵੇ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਜਾਣ, ਜਾਂ ਵੀਰ-ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਨਾ ਮਿਲੇ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਧੀਵਤ् ਸੰਨ੍ਯਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੌਚ (ਸ਼ੁੱਧੀ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 71
नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् / नाशौचं कीर्त्यते सद्भिः पतिते च तथा मृते
ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਵਨਵਾਸੀ, ਯਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੱਜਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਸ਼ੌਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਤਿਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਵੀ।
Verse 72
पतितानां न दाहः स्यान्नान्त्येष्टिर्नास्थिसंचयः / न चाश्रुपातपिण्डौ वा कार्यं श्राद्धादि कङ्क्वचित्
ਪਤਿਤਾਂ ਲਈ ਨਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ, ਨਾ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ। ਨਾ ਅਸ਼ਰੂ-ਤર્પਣ ਤੇ ਨਾ ਪਿੰਡਦਾਨ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 73
व्यापादयेत् तथात्मानं स्वयं यो ऽग्निविषादिभिः / विहितं तस्य नाशौचं नाग्निर्नाप्युदकादिकम्
ਜੋ ਅੱਗ, ਵਿਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਆਸ਼ੌਚ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਅੱਗ, ਜਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 74
अथ कश्चित् प्रमादेन म्रियते ऽग्निविषादिभिः / तस्याशौचं विधातव्यं कार्यं चैवोदकादिकम्
ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਅੱਗ, ਵਿਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਆਸ਼ੌਚ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਲ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਰਿਵਾਜੀ ਕਰਮ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 75
जाते कुमारे तदहः कामं कुर्यात् प्रतिग्रहम् / हिरण्यधान्यगोवासस्तिलान्नगुडसर्पिषाम्
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਦਿਨ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੋਨਾ, ਅਨਾਜ, ਗਾਂ, ਕੱਪੜੇ, ਤਿਲ, ਪਕਿਆ ਅੰਨ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਘੀ ਦਾ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 76
फलानि पुष्पं शाकं च लवणं काष्ठमेव च / तोयं दधि घृतं तैलमौषधं क्षीरमेव च / आशौचिनां गृहाद् ग्राह्यं शुष्कान्नं चैव नित्यशः
ਫਲ, ਫੁੱਲ, ਸਾਗ, ਨਮਕ ਅਤੇ ਲੱਕੜ; ਪਾਣੀ, ਦਹੀਂ, ਘੀ, ਤੇਲ, ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਆਸ਼ੌਚ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕਾ ਅੰਨ ਵੀ ਸਦਾ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 77
आहिताग्निर्यथान्यायं दग्धव्यस्त्रिभिरग्निभिः / अनाहिताग्निर्गृह्येण लौकिकेनेतरो जनः
ਜਿਸ ਨੇ ਆਹਿਤਾਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਦਾ ਦਾਹ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਦਾਹ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਜਾਂ ਲੌਕਿਕ ਅੱਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ।
Verse 78
देहाभावात् पलाशैस्तु कृत्वा प्रतिकृतिं पुनः / दाहः कार्यो यथान्यायं सपिण्डैः श्रद्धयान्वितैः
ਜੇ ਦੇਹ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਲਾਸ਼ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਰਧਾ-ਯੁਕਤ ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 79
सकृत्प्रसिञ्चन्त्युदकं नामगोत्रेण वाग्यताः / दशाहं बान्धवैः सार्धं सर्वे चैवार्द्रवाससः
ਬੋਲ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਭੇ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 80
पिण्डं प्रतिदिनं दद्युः सायं प्रातर्यथाविधि / प्रेताय च गृहद्वारि चतुर्थे भोजयेद् द्विजान्
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਮ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 81
द्वितीये ऽहनि कर्तव्यं क्षुरकर्म सबान्धवैः / चतुर्थे बान्धवैः सर्वैरस्थनां संचयनं भवेत् / पूर्वं तु भोजयेद् विप्रानयुग्मान् श्रद्धया शुचीन्
ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਖ਼ਸੌਰਕਰਮ (ਮੁੰਡਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਬੰਧੂ ਮਿਲ ਕੇ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਸੰਚਯ ਕਰਨ। ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਬੇਜੋੜ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 82
पञ्चमे नवमे चैव तथैवैकादशे ऽहनि / अयुग्मान् भोजयेद् विप्रान् नवश्राद्धं तु तद्विदुः
ਪੰਜਵੇਂ, ਨੌਵੇਂ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਦਿਨ ਬੇਜੋੜ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ; ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵ-ਸ਼ਰਾਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 83
एकादशे ऽह्नि कुर्वोत प्रेतमुद्दिश्य भावतः / द्वादशे वाथ कर्तव्यमनिन्द्ये त्वथवाहनि / एकं पवित्रमेकोर्ऽघः पिण्डपात्रं तथैव च
ਗਿਆਰਵੇਂ ਦਿਨ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਵੀ—ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਉਸੇ ਦਿਨ—ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ (ਕੁਸ਼-ਵਲਯ), ਇੱਕ ਹੀ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਪਿੰਡ-ਪਾਤਰ ਵਰਤੇ।
Verse 84
एवं मृताह्नि कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् / सपिण्डीकरणं प्रोक्तं पूर्णे संवत्सरे पुनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮ੍ਰਿਤਾਹਨੀ (ਮੌਤ ਦੀ ਤਿਥੀ) ਨੂੰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਫਿਰ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 85
कुर्याच्चत्वारि पात्राणि प्रेतादीनां द्विजोत्तमाः / प्रेतार्थं पितृपात्रेषु पात्रमासेचयेत् ततः
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਚਾਰ ਪਾਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੇਤ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਉਹ ਅਰਪਣ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡੇਲ ਦੇ।
Verse 86
ये समाना इति द्वाभ्यां पिण्डानप्येवमेव हि / सपिण्डीकरणं श्राद्धं देवपूर्वं विधीयते
“ਯੇ ਸਮਾਨਾ…” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਕੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 87
पितॄनावाहयेत् तत्र पुनः प्रेतं च निर्दिशेत् / ये सपिण्डीकृताः प्रेतान तेषां स्यात् पृथक्क्रियाः / यस्तु कुर्यात् पृथक् पिण्डं पितृहा सो ऽभिजायते
ਉੱਥੇ ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਵੀ ਅਰਪਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰੇ। ਜੋ ਪ੍ਰੇਤ ਸਪਿੰਡੀਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਹੰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 88
मृते पितरि वै पुत्रः पिण्डमब्दं समाचरेत् / दद्याच्चान्नं सोदकुम्भं प्रत्यहं प्रेतधर्मतः
ਜਦ ਪਿਤਾ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਪੁੱਤਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਲ-ਘੜੇ ਸਮੇਤ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 89
पार्वणेन विधानेन संवत्सरिकमिष्यते / प्रतिसंवत्सरं कार्यं विधिरेष सनातनः
ਸੰਵਤਸਰਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਾਰਵਣ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਕਰਨਾ ਕਰਤਵ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਧੀ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।
Verse 90
मातापित्रोः सुतैः कार्यं पिण्डदानादिकं च यत् / पत्नी कुर्यात् सुताभावे पत्न्य भावे सहोदहः
ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਿੰਡਦਾਨ ਆਦਿ ਜੋ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਗਾ ਭਰਾ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 91
अनेनैव विधाने जीवन् वा श्राद्धमाचरेत् / कृत्वा दानादिकं सर्वं श्रद्धायुक्तः समाहितः
ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਤ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਆਦਿ ਸਭ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ, ਸੰਯਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਰਹੇ।
Verse 92
एष वः कथितः सम्यग् गृहस्थानां क्रियाविधिः / स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्य इहेष्यते
ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਨਹੀਂ।
Verse 93
स्वधर्मपरमो नित्यमीश्विरार्पितमानसः / प्राप्नोति तत् परं स्थानं यदुक्तं वेदवादिभिः
ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
One continues obligatory daily duties while avoiding kāmya (desire-motivated) rites, maintains restraint in social exchange (no accepting/taking and restricted touch), and sustains svādhyāya even mentally; limited offerings and carefully regulated brāhmaṇa hospitality are permitted under purity constraints.
Sapinda status is said to end with the seventh person (seven-generation scope), while water-libation relations (samānodaka/ekodaka) apply beyond or where lineage identifiers are uncertain; these categories determine whether impurity is immediate, one night, three nights, ten nights, or otherwise.
It is granted in contexts where dharma’s public or sacrificial demands override extended impurity—e.g., during sacrifices, marriages, deity worship, famine/calamity, certain violent or extraordinary deaths (battle, lightning, snakes), and for renunciant/ascetic life-stages where āśauca is not observed.
It prescribes ten-day observances with daily piṇḍa offerings (including a doorway offering for the preta), shaving and bone-collection on specified days, brāhmaṇa feedings (nava-śrāddha pattern), monthly rites for a year, and then the sapiṇḍīkaraṇa that ritually joins the preta to the pitṛ line, followed by the annual śrāddha.
The chapter frames gṛhastha rites as svadharma offered to Īśvara: faithful performance, inner steadiness, and surrender transform social-ritual obligations into a path aligned with the Veda’s declared supreme abode.