Adhyaya 12
Karma-yoga Discipline for the Twice-born: Upanayana, Upavīta Conduct, Guru-veneration, and Alms-regimen
ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਦੀ ਈਸ਼ਵਰ-ਗੀਤਾ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ, ਮਨੂ ਦੀ ਆਮਨਾਯ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਦੀ ‘ਨਿੱਤ ਸਿੱਖਿਆ’ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਉਪਨਯਨ ਦਾ ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਤੇ ਵਿਧੀ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਧਾਰਣ-ਢੰਗ (ਉਪਵੀਤ/ਨਿਵੀਤ/ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਵੀਤ), ਅਤੇ ਦੰਡ, ਮੇਖਲਾ, ਅਜਿਨ-ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਤಃ-ਸਾਇੰ ਸੰਧਿਆ, ਅਗਨਿਕਰਮ, ਸਨਾਨ, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ, ਅਭਿਵਾਦਨ ਅਤੇ ਸੰਬੋਧਨ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ-ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ (ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਆਚਾਰਯ, ਵੱਡੇ, ਰਾਜਾ, ਸਵਜਨ) ਦੱਸ ਕੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਰਮ ਗੁਰੂਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੈਖ੍ਯ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਭੋਜਨ-ਸੰਯਮ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਆਚਮਨ; ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਦਰ ਨੂੰ ਕਰਮਯੋਗ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) एकादशो ऽध्यायः व्यास उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् / कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਵਰਗੀਤਾ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ (ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਹੁਣ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣੋ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਕਰਮਯੋਗ, ਜੋ ਪਰਮ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।”
Verse 2
आम्नायसिद्धमखिलं ब्रिह्मणानुप्रदर्शितम् / ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः
ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ—ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਨੂ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਆਮਨਾਯ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
सर्वपापहरं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम् / समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम
ਇਹ ਪੁੰਨਮਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੇਵਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ।
Verse 4
कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमाः / गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः
ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਗਰਭ-ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੱਠਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ—ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯਸੂਤਰ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਮੁਤਾਬਕ।
Verse 5
दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः / भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्षमाणो गुरुर्मुखम्
ਡੰਡਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਮੇਖਲਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਓੜ੍ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ; ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖੇ।
Verse 6
कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा / ब्राह्मणानां त्रिवित् सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਪਵੀਤ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਪਾਹ ਬਣਾਈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਤ੍ਰਿਵਿਤ—ਤਿੰਨ ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਲਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਵਿਧਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਕੁਸ਼-ਤੰਤੂ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਪੜੇ ਦਾ ਵੀ।
Verse 7
सदोपवीती चैव स्यात् सदा बद्धशिखो द्विजः / अन्यथा यत् कृतं कर्म तद् भवत्ययथाकृतम्
ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ਿਖਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 8
वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् / तदेव परिधानीयं शुक्लमच्छिद्रमुत्तमम्
ਅਵਿਕ੍ਰਿਤ ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨੋ—ਸੂਤੀ ਜਾਂ ਹਲਕੇ ਕਸ਼ਾਯ-ਰੰਗਿਆ। ਉਹੀ ਪਹਿਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ: ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਟਾ, ਬਿਨਾ ਫਾਟ ਦੇ, ਉੱਤਮ।
Verse 9
उत्तरं तु समाख्यातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् / अभावे गव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते
ਉੱਪਰੀ ਵਸਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਭ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਜਿਨ (ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਗੋ-ਚਮੜਾ ਜਾਂ ਰੌਰਵ ਹਿਰਣ-ਚਮੜਾ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 10
उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्ये बाहौ समर्पितम् / उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जने
ਸੱਜਾ ਬਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਉਪਵੀਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਗਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਿਵੀਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः / प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्ये कर्मणि योजयेत्
ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਖੱਬਾ ਬਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਵੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
अग्न्यगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च / स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ
ਅਗਨੀ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਜਪ ਵਿੱਚ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ—ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ—ਸਦਾ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे / उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः
ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 14
मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्षणा कार्या विप्रस्य मेखला / मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਮੂੰਜ ਘਾਹ ਦੀ ਹੋਵੇ—ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਬਟੀ ਹੋਈ, ਸਮਾਨ ਤੇ ਮਲਾਇਮ। ਮੂੰਜ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਇੱਕ ਗੰਢ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਗੰਢਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 15
धारयेद् बैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तकौ द्विजः / यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च
ਦੁਇਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬੇਲ ਜਾਂ ਪਲਾਸ਼ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਡੰਡਾ ਧਾਰੇ, ਜੋ ਕੇਸ਼ਾਂਤ (ਸ਼ਿਖਾ ਤੱਕ) ਪਹੁੰਚੇ; ਜਾਂ ਯਜ੍ਞ-ਯੋਗ ਰੁੱਖ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ, ਸੁਭਾਵਕ ਤੇ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਡੰਡਾ ਵੀ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 16
सायं प्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः / कामाल्लोभाद् भयान्मोहात् त्यक्तेन पतितो भवेत्
ਦੁਇਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਾਮ, ਲੋਭ, ਡਰ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अग्निकार्यं ततः कुर्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः / स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा
ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਅਗਨੀ-ਕਾਰਜ ਕਰੇ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ।
Verse 18
देवताभ्यर्चनं कुर्यात् पुष्पैः पत्रेण वाम्बुभिः / अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः
ਫੁੱਲਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ—ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਹੇ।
Verse 19
असावहं भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् / आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिपरिवर्जितः
ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ‘ਅਸਾਵਹੰ ਭੋ—(ਅਮੁਕ) ਨਾਮ’ ਇਹ ਬਚਨ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਯੁ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗਤਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸੁਸਤਤਾ ਆਦਿ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ।
Verse 20
आयुष्णान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने / अकारश्चास्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः
ਅਭਿਵਾਦਨ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ‘ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਭਵ, ਸੌਮ੍ਯ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ‘ਅ’ ਜੋੜੀਏ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਪਲੁਤ (ਲੰਮਾ ਖਿੱਚ ਕੇ) ਸੁਰ ਨਾਲ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
न कुर्याद् यो ऽभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम् / नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः
ਜੋ ਦਵਿਜ ਅਭਿਵਾਦਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਅਭਿਵਾਦਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਨਾ ਕਰਨ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः / सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः
ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਅਭਿਵਾਦਨ ਲਈ ਜਾ ਕੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਸ ਕਰਕੇ ਉਪਸੰਗ੍ਰਹਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 23
लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा / आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्
ਲੌਕਿਕ ਵਿਦਿਆ ਹੋਵੇ, ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ—ਜਿਸ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 24
नोदकं धारयेद् भैक्षं पुष्पाणि समिधस्तथा / एवंविधानि चान्यानि न दैवाद्येषु कर्मसु
ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਭਿਖਿਆ-ਅੰਨ, ਫੁੱਲ, ਸਮਿਧਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ/ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣੀਆਂ।
Verse 25
ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् / वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ‘ਕੁਸ਼ਲ’ ਪੁੱਛੋ; ਖੱਤਰੀ ਨੂੰ ‘ਅਨਾਮਯ’ (ਕਲੇਸ਼-ਰਹਿਤ) ਪੁੱਛੋ; ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਖੇਮ’ (ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਪੁੱਛੋ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ‘ਆਰੋਗ੍ਯ’ ਹੀ ਪੁੱਛੋ।
Verse 26
उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः / मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ / वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसो ऽत्र गुरवः स्मृताः
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਪਾਧਿਆਇ, ਪਿਤਾ, ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾ—ਇਹ ਗੁਰੂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਮਾ, ਸਹੁਰਾ, ਰੱਖਿਆਕ, ਨਾਨਾ-ਦਾਦਾ, ਵਰਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਵ੍ਯ (ਚਾਚਾ)—ਇਹ ਵੀ ਪੁਰਖ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 27
माता मातामही गुर्वो पितुर्मातुश्च सोदराः / श्वश्रूः पितामहीज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः
ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਾਨੀ ਗੁਰੂ ਵਰਗੀਆਂ ਪੂਜਣਯ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀਆਂ ਸਗੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਵੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਸ, ਦਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੇਠੀ, ਅਤੇ ਧਾਤ੍ਰੀ (ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਧਾਈ)—ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 28
इत्युक्तो गुरुवर्गो ऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः / अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਮਾਤਾ-ਪੱਖ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਪੱਖ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਵੱਡੇ ਗੁਰੂਜਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੁਸਰਣਾ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 29
गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः / नैतैरुपविशेत् सार्धं विवदेन्नात्मकारणात्
ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ; ਐਸੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਵੱਡਿਆਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਨਾ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਲਈ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 30
जीवितार्थमपि द्वेषाद् गुरुभिर्नैव भाषणम् / उदितो ऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः
ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੀ, ਦ੍ਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕੇ ਵੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ-ਦ੍ਵੇਸ਼ੀ ਹੈ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
गुरूणामपि सर्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः / तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता
ਸਾਰੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 32
यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते / ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः
ਜੋ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ‘ਗੁਰੂ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 33
आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः / पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता
ਜੋ ਕਲਿਆਣ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉਨੱਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ—ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 34
यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ / तावत् सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात् तत्परायणः
ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਅਖੰਡ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 35
पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि / स पुत्रः सकलं धर्ममाप्नुयात् तेन कर्मणा
ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਸਮੂਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः / तयोः प्रत्युपकारो ऽपि न कथञ्चन विद्यते
ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਿਉ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 37
तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा / न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत्
ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਜਾਂ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ।
Verse 38
वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा / धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानन्तफलप्रदः
ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਨੰਤ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 39
सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया / शिष्यो विद्याफलं भुङ्क्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि
ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਕਤਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूर्खो ऽवमन्यते / तेन दोषेण स प्रेत्य निरयं घोरमृच्छति
ਜੋ ਮੂਰਖ ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
पुंसा वर्त्मनिविष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा / याति दातरि लोके ऽस्मिन् उपकाराद्धि गौरवम्
ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਪੁਰਖ ਲਈ ਘਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਪਤੀ ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦਾਤੇ ਨੂੰ ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਗੌਰਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਮਾਣ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ।
Verse 42
येनरा भर्तृपिण्डार्थं स्वान् प्राणान् संत्यजन्ति हि / तेषामथाक्षयांल्लोकान् प्रोवाच भगवान् मनुः
ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪਤੀ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਅਰਪਣ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਭਗਵਾਨ ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 43
मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून् / असावहमिति ब्रूयुः प्रत्युत्थाय यवीयसः
ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਮਾਤੁਲ, ਪਿਤ੍ਰਵ੍ਯ, ਸਹੁਰੇ, ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿਣ—“ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਾਂ।”
Verse 44
अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् / भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित्
ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਛੋਟਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਨਾ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਉਸ ਨੂੰ “ਭੋ”, “ਭਵਤ” ਆਦਿ ਆਦਰ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੇ।
Verse 45
अभिवाद्याश्च पूज्यश्च शिरसा वन्द्य एव च / ब्राह्मणः क्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੀ ਆਦਿ ਵਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਸੁਭਾਗ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ—ਸਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 46
नाभिवाद्यास्तु विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथञ्चन / ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः
ਖ਼ਤਰੀ ਆਦਿ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਿਆਨ, ਸਤਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਬਹੁ-ਸ਼੍ਰੁਤ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ।
Verse 47
ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति स्थितिः / सवर्णेषु सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम्
ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ‘ਸਵਸਤਿ’ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਵਰਣ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਕਰਤੱਬ ਹੈ।
Verse 48
गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः / पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः
ਦੁਵਿਜਾਂ ਲਈ ਅੱਗ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਪਤੀ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਆਇਆ ਮਹਿਮਾਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਮ ਮਾਨਯ ਹੈ।
Verse 49
विद्या कर्म वयो बन्धुर्वित्तं भवति पञ्चमम् / मान्यस्थानानि पञ्चाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात्
ਵਿਦਿਆ, ਕਰਮ (ਸਦਾਚਾਰ), ਉਮਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਅਤੇ ਧਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਮਾਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲਾ, ਅਗਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮਾਣਯ ਹੈ।
Verse 50
पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवन्ति च / यत्र स्युः सो ऽत्र मानार्हः शूद्रो ऽपि दशमीं गतः
ਤਿੰਨ ਉੱਚ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ ਵਧੇਰੇ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋਣ, ਉਹੀ ਉੱਥੇ ਮਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ—ਜੇ ਦਸਵੀਂ ਅਵਸਥਾ (ਉਤਕਰਸ਼) ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ—ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ।
Verse 51
पन्था देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे ह्यचक्षुषे / वृद्धाय भारबुग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਸਤ੍ਰੀ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਹੋਏ, ਰੋਗੀ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 52
भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम् / निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् वाग्यतस्तदनुज्ञया
ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਭਿੱਖਿਆ ਲਿਆ ਕੇ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰੇ; ਬੋਲ ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 53
भवत्पूर्वं चरेद् भैक्ष्यमुपनीतो द्विजोत्तमः / भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्
ਉਪਨੀਤ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਖ਼ਤਰੀ ਮੱਧਾਹਨ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਪਰਾਹਨ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਜਨ।
Verse 54
मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् / भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत्
ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਂ ਕੋਲੋਂ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸਗੀ ਭੈਣ ਕੋਲੋਂ, ਜਾਂ ਮਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਕੋਲੋਂ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗੇ—ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 55
सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा / भैक्ष्यस्य चरणं प्रोक्तं पतितादिषु वर्जितम्
ਭਿੱਖਿਆ-ਚਰਣ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਾਤੀ-ਵਰਗ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਪਤਿਤ ਆਦਿ ਨਿੰਦਿਤਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਹੈ।
Verse 56
वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु / ब्रह्मचर्याहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम्
ਸੰਯਮੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਭਿੱਖਿਆ ਲਿਆਵੇ ਜੋ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਘਾਟੇ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹਨ।
Verse 57
गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु / अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्
ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਕੁਲ-ਬੰਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾ ਮੰਗੇ। ਜੇ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗਏ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਛੱਡਦਾ ਜਾਵੇ।
Verse 58
सर्वं वा विचरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे / नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन्
ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਉਪਾਅ ਨ ਮਿਲਣ, ਤਾਂ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਫਿਰੇ। ਬੋਲ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਨਾ ਤੱਕੇ।
Verse 59
समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदर्थममायया / भुञ्जीत प्रयतो नित्यं वाग्यतो ऽनन्यमानसः
ਉਹ ਭਿਖਿਆ-ਅੰਨ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਹੋ ਕੇ, ਜਿੰਨਾ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ। ਨਿੱਤ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰੇ—ਬੋਲ ਸੰਯਮਿਤ, ਮਨ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ।
Verse 60
भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती / भैक्ष्येण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता
ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਭਿਖਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਬਣੇ। ਵ੍ਰਤੀ ਲਈ ਭਿਖਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 61
पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् / दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः
ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਆਦਰ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਖਾਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧੰਨਵਾਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ।
Verse 62
अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् / अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत्परिवर्जयेत्
ਅਤਿ-ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਆਯੁ ਘਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਪੁੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 63
प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा / नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅੰਨ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ਕਦੇ ਨਾ ਖਾਏ—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 64
प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुञ्जानो द्विरुपस्पृशेत् / शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्
ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ। ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
It operationalizes karma-yoga as disciplined daily conduct: upanayana-based brahmacarya, constant upavīta observance, sandhyā rites, agni and offerings, humility through abhivādana, service to gurus/elders, regulated alms-living, and restraint in eating—actions performed as dharma with inner collectedness.
Upavīta (over the left shoulder) is prescribed for regular duties; nivīta (resting at the neck) is a named mode; prācīnāvīta (over the right shoulder) is specifically assigned for pitṛ-karmas, showing how bodily arrangement encodes ritual intention.
It expands ‘guru’ beyond the teacher to include father, mother (highest honor), elder brother, king, and a wide kinship network; it then crystallizes five especially revered gurus—nurturer, birth-giver (mother), giver of sacred knowledge, elder brother, and husband—linking social ethics to dharmic fruit.
It states that the ‘essence of dharma’ is nitya and naimittika karma and that these yield endless post-mortem results, presented as a pragmatic dharmic foundation even when the fruit of liberation is conceptually set aside—positioning disciplined action as the bedrock for higher realization.