Adhyaya 14
Brahmacārin-Dharma: Guru-Sevā, Daily Vedic Study, Gāyatrī-Japa, and Anadhyāya Regulations
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ, ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਸਿੱਖਿਆ-ਪੱਧਤੀ ਵਜੋਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਵਾਣੀ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਨੇੜਤਾ/ਆਸਨ-ਗਮਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੇਦ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ—ਪਾਣੀ, ਕੁਸ਼, ਫੁੱਲ, ਸਮਿਧਾ ਲਿਆਉਣਾ, ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਭਿੱਖਿਆ-ਚੱਕਰ—ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਲਈ ਤਿਆਗ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੱਦਾਂ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਗੇ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਧੀ: ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਬੈਠਣਾ, ਆਚਾਰਯ ਕੋਲੋਂ ਵਿਧਿਵਤ ਅਨੁਮਤੀ ਮੰਗਣਾ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਣਵ-ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਜਪਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ‘ਭਾਰ’ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨਧਿਆਇ (ਪਾਠ-ਵਿਰਾਮ) ਲਈ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਛਿਦਰ’ ਸਮਝ ਕੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਵੇਦਾਂਗ, ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਛੂਟ ਹੈ। ਸੰਕੇਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਯੋਗ-ਵੇਦਾਂਤ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਮਰ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयोदशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं दण्डादिभिर्युक्तः शौचाचारसमन्वितः / आहूतो ऽध्ययनं कुर्याद् वीक्षमाणो गुरोर्मुखम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸ਼ਟਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੰਡ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ੌਚ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬੁਲਾਵੇ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦਿਆਂ ਅਧਿਐਨ ਆਰੰਭ ਕਰੇ।
Verse 2
नित्यमुद्यतपाणिः स्यात् साध्वाचारः सुसंयतः / आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः
ਉਹ ਸਦਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ (ਸੇਵਾ ਲਈ ਤਿਆਰ) ਰਹੇ, ਸਦਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ‘ਬੈਠੋ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ।
Verse 3
प्रतिश्रवणसंभाषे शयानो न समाचरेत् / नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः
ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵੇਲੇ ਲੇਟ ਕੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਨਾ ਬੈਠੇ ਬੈਠੇ, ਨਾ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਿੱਠ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ।
Verse 4
नीचं शय्यासनं चास्य सर्वदा गुरुसन्निधौ / गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत्
ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਸੈਜ ਅਤੇ ਆਸਨ ਨੀਵਾਂ ਰੱਖੋ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਰ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾਲ ਨਾ ਬੈਠੋ।
Verse 5
नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम् / न चैवास्यानुकुर्वोत गतिभाषणचेष्टितम्
ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਲਈ, ਪਰੋਖੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾ ਉਚਾਰੋ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ, ਬੋਲਚਾਲ ਜਾਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 6
गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा चापि प्रवर्तते / कर्णैं तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततो ऽन्यतः
ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੁਗਲੀ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਚੱਲੇ, ਉੱਥੇ ਕੰਨ ਢੱਕ ਲਵੋ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਚਲੇ ਜਾਓ।
Verse 7
दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः / न चैवास्योत्तरं ब्रूयात् स्थितो नासीत सन्निधौ
ਬਹੁਤ ਦੂਰੋਂ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਨਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਲਟ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿਓ; ਅਤੇ ਸਨਮੁਖ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਬੈਠੇ ਨਾ ਰਹੋ।
Verse 8
उदकुम्भं कुशान् पुष्पं समिधो ऽस्याहरेत् सदा / मार्जनं लेपनं नित्यमङ्गानां वै समाचरेत्
ਉਸ ਲਈ ਸਦਾ ਜਲ-ਕਲਸ਼, ਕੁਸ਼, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਸਮਿਧਾ ਲਿਆਓ। ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸਫ਼ਾਈ ਤੇ ਲੇਪਨ ਕਰਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰੋ।
Verse 9
नास्य निर्माल्यशयनं पादुकोपानहावपि / आक्रमेदासनं चास्य छायादीन् वा कदाचन
ਗੁਰੂਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਯਨ ਉੱਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ (ਉਤਾਰੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ) ਵੀ ਹੋਣ, ਕਦੇ ਪੈਰ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਦੁਕਾ-ਉਪਾਨਹ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਲੰਘੇ ਨਾ।
Verse 10
साधयेद् दन्तकाष्ठादीन् लब्धं चास्मै निवेदयेत् / अनापृच्छ्य न गन्तव्यं भवेत् प्रियहिते रतः
ਦੰਤਕਾਸ਼ਠ ਆਦਿ ਤਿਆਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲੇ ਉਹ ਸਭ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਬਿਨਾਂ ਆਗਿਆ ਪੁੱਛੇ ਕਿਤੇ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ ਰਹੇ।
Verse 11
न पादौ सारयेदस्य संनिधाने कदाचन / जृम्भितं हसितं चैव कण्ठप्रावरणं तथा / वर्जयेत् सन्निधौ नित्यमवस्फोचनमेव च
ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕਦੇ ਪੈਰ ਨਾ ਫੈਲਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਜੰਭਾਈ ਲੈਣਾ, ਉੱਚੀ ਹੱਸਣਾ, ਗਲਾ/ਕੰਠ ਢੱਕਣਾ, ਅਤੇ ਥੁੱਕਣਾ ਜਾਂ ਕਫ਼ ਕੱਢਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਸਦਾ ਤਿਆਗੇ।
Verse 12
यथाकालमधीयीत यावन्न विमना गुरुः / आसीताधो गुरोः कूर्चे फलके वा समाहितः
ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਣ। ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ—ਕੁਸ਼ ਆਸਨ ਜਾਂ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਫਲਕੇ ਉੱਤੇ—ਬੈਠ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਤ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਰੱਖੇ।
Verse 13
आसने शयने याने नैव तिष्ठेत् कदाचन / धावन्तमनुधावेत गच्छन्तमनुगच्छति
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਣ, ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਯਾਨ ਉੱਤੇ ਹੋਣ, ਤਦ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਕਦੇ ਖੜਾ ਨਾ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਦੌੜਣ ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੇ; ਗੁਰੂ ਚੱਲਣ ਤਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚੱਲੇ।
Verse 14
गो ऽश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च / आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च
ਗਾਂ, ਘੋੜੇ ਜਾਂ ਊਂਟ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਯਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਚਬੂਤਰਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਚਟਾਈ ਉੱਤੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਿਲ੍ਹੀ ਜਾਂ ਬੇੜੇ ਵਰਗੀ ਨੌਕਾ ਉੱਤੇ ਵੀ—ਜਿੱਥੇ ਬੈਠਣਾ ਹੋਵੇ, ਸੰਯਮਿਤ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 15
जितेन्द्रियः स्यात् सततं वश्यात्माक्रोधनः शुचिः / प्रयुञ्जीत सदा वाचं मधुरां हितभाषिणीम्
ਸਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਬੋਲੇ—ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੀ ਆਖੇ।
Verse 16
गन्धमाल्यं रसं कल्यां शुक्तं प्राणिविहिंसनम् / अभ्यङ्गं चाञ्चनोपानच्छत्रधारणमेव च
ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਸੁਆਦਲੇ ਰਸ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਬਿਨਾਂ ਬਣੀ ਖੱਟੀ ਤਿਆਰੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਲ ਮਲਿਸ਼, ਅੰਜਨ ਲਗਾਉਣਾ, ਜੁੱਤੀ/ਪਾਦੁਕਾ ਪਹਿਨਣਾ ਅਤੇ ਛਤਰੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਵੀ।
Verse 17
कामं लोभं भयं निद्रां गीतवादित्रनर्तनम् / आतर्जनं परीवादं स्त्रीप्रेक्षालम्भनं तथा / परोपघातं पैशुन्यं प्रयत्नेन विवर्जयेत्
ਕਾਮ, ਲੋਭ, ਡਰ, ਵਧੇਰੀ ਨੀਂਦ, ਗੀਤ-ਵਾਜੇ-ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਲੀਨਤਾ, ਧਮਕਾਉਣਾ, ਨਿੰਦਾ/ਚੁਗਲੀ, ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੱਲ ਤੱਕਣਾ ਅਤੇ ਛੇੜਛਾੜ ਵਿੱਚ ਫਸਣਾ; ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਚੁਗਲੀ—ਇਹ ਸਭ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकां कुशान् / आहरेद् यावदर्थानि भैक्ष्यं चाहरहश्चरेत्
ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ, ਫੁੱਲ, ਗੋਬਰ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ—ਜਿੰਨਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ ਉਤਨਾ ਹੀ—ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਭਿਖਿਆ-ਅੰਨ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਿਕਲੇ।
Verse 19
कृतं च लवणं सर्वं वर्ज्यं पर्युषितं च यत् / अनृत्यदर्शो सततं भवेद् गीतादिनिः स्पृहः
ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਨਮਕੀਨ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਾਸੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾਚ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਦਾ ਬਚੇ ਅਤੇ ਗੀਤ ਆਦਿ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ।
Verse 20
नादित्यं वै समीक्षेत न चरेद् दन्तधावनम् / एकान्तमशुचिस्त्रीभिः शूद्रान्त्यैरभिभाषणम्
ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਟਕਟਕੀ ਲਾ ਕੇ ਨਾ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਸਮੇਂ/ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਨਾ ਕਰੇ। ਅਸ਼ੁੱਧ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਤੇ ਅੰਤਯਜ ਮੰਨੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਇਕਾਂਤ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਚੇ।
Verse 21
गुरूच्छिष्टं भेषजार्थं प्रयुञ्जीत न कामतः / कलापकर्षणस्नानं नाचरेद्धि कदाचन
ਗੁਰੂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਕੇਵਲ ਦਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤੇ, ਇੱਛਾ ਵੱਸ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ‘ਕਲਾ’ (ਜੀਵਨ-ਸਾਰ) ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਸਨਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 22
न कुर्यान्मानसं विप्रो गुरोस्त्यागे कदाचन / मोहाद्वा यदि वा लोभात् त्यक्तेन पतितो भवेत्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੋਹ ਜਾਂ ਲੋਭ ਨਾਲ ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव च / आददीत यतो ज्ञानं न तं द्रुह्येत् कदाचन
ਲੌਕਿਕ, ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ—ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੀ ਗਿਆਨ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਗਿਆਨਦਾਤਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਦ੍ਰੋਹ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 24
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः / उत्पथप्रतिपन्नस्य मनुस्त्यागं समब्रवीत्
ਜੇ ਗੁਰੂ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਕਰਤੱਬ-ਅਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੂ ਨੇ ਐਸੇ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 25
गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद् भक्तिमाचरेत् / न चातिसृष्टो गुरुणा स्वान् गुरूनबिवादयेत्
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਾਂਗ ਭਗਤੀ ਤੇ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਛੂਟ ਦੇ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਹੋਰ ਪੂਜਣਯ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 26
विद्यागुरुष्वेतदेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु / प्रतिषेधत्सु चाधर्माद्धितं चोपदिशत्स्वपि
ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ-ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਇਹੀ ਨਿੱਤ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
श्रेयःसु गुरुवद् वृत्तिं नित्यमेव समाचरेत् / गुरुपुत्रेषु दारेषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु
ਭਲਾਈ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰੇ—ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਰੀ ਮਰਯਾਦਾ ਰੱਖੇ।
Verse 28
बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि / अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति
ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਸਮ ਉਮਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਹਿ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਯੱਗ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਮਾਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।
Verse 29
उत्सादनं वै गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने / न कुर्याद् गुरुपुत्रस्य पादयोः शौचमेव च
ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਦੇਹ-ਮਲਿਸ਼, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 30
गुरुवत् परिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः / असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः
ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜੇ ਸਮ ਵਰਣ ਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ; ਜੇ ਭਿੰਨ ਵਰਣ ਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਯੋਗ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनमेव च / गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्
ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਲਈ ਤੇਲ ਮਲਣਾ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਅੰਗ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਵਾਲ ਸਵਾਰਨਾ—ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ।
Verse 32
गुरुपत्नी तु युवती नाभिवाद्येह पादयोः / कुर्वोत वन्दनं भूम्यामसावहमिति ब्रुवन्
ਜੇ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਜਵਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾ ਕਰੇ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਹੋ ਕੇ ‘ਅਸਾਵਹਮ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵੰਦਨਾ ਕਰੇ।
Verse 33
विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् / गुरुदारेषु कुर्वोत सतां धर्ममनुस्मरन्
ਪਰਦੇਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰੇ; ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਯਮਿਤ ਵਰਤਾਓ ਰੱਖੇ।
Verse 34
मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूश्चाथ पितृष्वसा / संपूज्या गुरुपत्नीव समास्ता गुरुभार्यया
ਮਾਸੀ, ਮਾਮੇ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸੱਸ ਅਤੇ ਭੂਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ-ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਆਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਭਾਰਿਆ ਸਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਨੋ।
Verse 35
भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि / विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोषितः
ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਵਰਨ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਤਾਂ ਕੀ—ਕਦੇ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪਰ ਜੇ ਭਰਾ ਪਰਦੇਸ/ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ (ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 36
पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि / मातृवद् वृत्तिमातिष्ठेन्मात् ताभ्यो गरीयसी
ਪਿਉ ਦੀ ਭੈਣ, ਮਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਭੈਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 37
एवमाचारसंपन्नमात्मवन्तमदाम्भिकम् / वेदमध्यापयेद् धर्मं पुराणाङ्गानि नित्यशः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾਚਾਰ-ਸੰਪੰਨ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਦੰਭ-ਰਹਿਤ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਨਿੱਤ ਵੇਦ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੰਗ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 38
संवत्सरोषिते शिष्ये गुरुर्ज्ञानमनिर्दिशन् / हरते दुष्कृतं तस्य शिष्यस्य वसतो गुरुः
ਜੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਇੱਕ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਵੱਸੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਹਾਲੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਔਪਚਾਰਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਤੱਥਾਪਿ ਗੁਰੂ-ਵਾਸ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਉਸ ਦੇ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ/ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः / शक्तो ऽन्नदोर्ऽथो स्वःसाधुरध्याप्या दश धर्मतः
ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਸੇਵਾ-ਪਰਾਇਣ, ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ; ਸਮਰੱਥ, ਅੰਨਦਾਤਾ, ਸਾਧਨ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ—ਇਹ ਦਸ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 40
कृतज्ञश्च तथाद्रोही मेधावी शुभकृन्नरः / आप्तः प्रियो ऽथ विधिवत् षडध्याप्या द्विजातयः / एतेषु ब्रह्मणो दानमन्यत्र तु यथोदितान्
ਕ੍ਰਿਤੱਗ, ਅਦ੍ਰੋਹੀ, ਮੇਧਾਵੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਨੁੱਖ; ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ; ਅਤੇ ਜੋ ਦਵਿਜ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਛਡੰਗ (ਵੇਦਾਂਗ) ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਦਾਨ (ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਾਨ) ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 41
आचम्य संयतो नित्यमधीयीत उदङ्मुखः / उपसंगृह्य तत्पादौ वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् / अधीष्व भो इति ब्रूयाद् विरामो ऽस्त्विति चारमेत्
ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕਹੇ—“ਭੋ ਭਗਵਨ, ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਓ।” ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਹੇ—“ਵਿਰਾਮ ਹੋਵੇ”—ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 42
प्राक्कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः / प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओङ्कारमर्हति
ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ—ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦੇ ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 43
ब्राह्मणः प्रणवं कुर्यादन्ते च विधिवद् द्विजः / कुर्यादध्ययनं नित्यं स ब्रह्माञ्जलिपूर्वतः
ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਅਰਥਾਤ ਕੋਈ ਵੀ ਦਵਿਜ—ਪਾਠ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅੰਜਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਰੰਭ ਕਰੇ।
Verse 44
सर्वेषामेव भूतानां वेदश्चक्षुः सनातनम् / अधीयीताप्ययं नित्यं ब्राह्मण्याच्च्यवते ऽन्यथा
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੇਦ ਸਨਾਤਨ ਨੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ (ਸੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਧਰਮ) ਤੋਂ ਪਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
यो ऽधीयीत ऋचो नित्यं क्षीराहुत्या स देवताः / प्रीणाति तर्पयन्त्येनं कामैस्तृप्ताः सदैव हि
ਜੋ ਨਿੱਤ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਵ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 46
यजूंष्यधीते नियतं दध्ना प्रीणाति देवताः / सामान्यधीते प्रीणाति घृताहुतिभिरन्वहम्
ਜੋ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਹੀਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਮਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘੀ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
अथर्वाङ्गिरसो नित्यं मध्वा प्रीणाति देवताः / धर्माङ्गानि पुराणानि मांसैस्तर्पयते सुरान्
ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਰੂਪ ਪੁਰਾਣ ਮਾਸ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 48
अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिमाश्रितः / गायत्रीमप्यधीयीत गत्वारण्यं समाहितः
ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਿਯਮਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਹਿਤ ਕਰ ਕੇ ਜੰਗਲ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਵੀ ਜਪ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 49
सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् / गायत्रीं वै जपेन्नित्यं जपयज्ञः प्रकीर्तितः
ਜਿਸ ਦੇਵੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਪਰਮ ਮਾਪ ਹਜ਼ਾਰ, ਮੱਧ ਮਾਪ ਸੌ ਅਤੇ ਅਵਰ ਮਾਪ ਦਸ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਜਪ-ਯਜ੍ਞ (ਅੰਤਰ ਯਾਗ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 50
गायत्रीं चैव वेदांश्च तुलयातोलयत् प्रभुः / एकतश्चतुरो वेदान् गायत्रीं च तथैकतः
ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤਰਾਜੂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਤੋਲਿਆ; ਇੱਕ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਰੱਖੀ—ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਭਾਰ ਦੇ ਨਿਕਲੇ।
Verse 51
ओङ्कारमादितः कृत्वा व्याहृतीस्तदनन्तरम् / ततो ऽधीयीत सावित्रीमेकाग्रः श्रद्धयान्वितः
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਓੰਕਾਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਭੂಃ, ਭੁਵಃ, ਸ੍ਵಃ) ਕਹੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਕਰਕੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ।
Verse 52
पुराकल्पे समुत्पन्ना भूर्भुवःस्वः सनातनाः / महाव्याहृतयस्तिस्त्रः सर्वाशुभनिबर्हणाः
ਪੁਰਾਤਨ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਭੂಃ, ਭੁਵಃ, ਸ੍ਵಃ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਨਾਤਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹਾਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।
Verse 53
प्रधानं पुरुषः कालो विष्णुर्ब्रह्मा महेश्वरः / सत्त्वं रजस्तमस्तिस्त्रः क्रमाद् व्याहृतयः स्मृताः
ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪੁਰੁਸ਼, ਕਾਲ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਅਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ—ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 54
ओङ्कारस्तत् परं ब्रह्म सावित्री स्यात् तदक्षरम् / एष मन्त्रो महायोगः सारात् सार उदाहृतः
ਓਂਕਾਰ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਉਸੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅੱਖਰ-ਰੂਪ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਹੀ ਮਹਾਯੋਗ ਹੈ—ਸਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਰ ਘੋਸ਼ਿਤ।
Verse 55
यो ऽधीते ऽहन्यहन्येतां गायत्रीं वेदमातरम् / विज्ञायार्थं ब्रह्मचारी स याति परमां गतिम्
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ ਵੇਦਮਾਤਾ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
गायत्री वेदजननी गायत्री लोकपावनी / न गायत्र्याः परं जप्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते
ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਜਪ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 57
श्रावणस्य तु मासस्य पौर्णमास्यां द्विजोत्तमाः / आषाढ्यां प्रोष्ठपद्यां वा वेदोपाकरणं स्मृतम्
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ! ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਦੋਪਾਕਰਣ (ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਰੰਭ/ਨਵੀਨੀਕਰਨ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਾਂ ਆਸ਼ਾਢ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਸ਼ਠਪਦਾ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਵਿਧੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 58
उत्सृज्य ग्रामनगरं मासान् विप्रोर्ऽद्धपञ्चमान् / अधीयीत शुचौ देशे ब्रह्मचारी समाहितः
ਪਿੰਡ-ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੰਗ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ, ਸਮਾਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 59
पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद् बहिरुत्सर्जनं द्विजः / माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्ने प्रथमे ऽहनि
ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦਾ ‘ਬਹਿਰੁਤਸਰਜਨ’ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਆਉਣ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਪੂਰਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਕਰੇ।
Verse 60
छन्दांस्यूर्ध्वमथोभ्यस्येच्छुक्लपक्षेषु वै द्विजः / वेदाङ्गानि पुराणानि कृष्णपक्षे च मानवम्
ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਵੇਦ ਦੇ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂਗ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ।
Verse 61
इमान् नित्यमनध्यायानदीयानो विवर्जयेत् / अध्यापनं च कुर्वाणो ह्यभ्यस्यन्नपि यत्नतः
ਜੋ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਅਨਧਿਆਇ ਕਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਬਚੇ; ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ਵੀ ਜਾਂ ਜਤਨ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਠ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 62
कर्णश्रवे ऽनिले रात्रौ दिवा पांशुसमूहने / विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संप्लवे / आकालिकमनध्यायमेतेष्वाह प्रजापतिः
ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਕਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਜੇ, ਦਿਨ ਨੂੰ ਧੂੜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਢੇਰ ਉੱਠੇ; ਬਿਜਲੀ, ਗਰਜ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਉਲਕਾਵਾਂ ਦਾ ਹੰਗਾਮਾ ਹੋਵੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ (ਆਕਾਲਿਕ) ਅਨਧਿਆਇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 63
एतानभ्युदितान् विद्याद् यदा प्रादुष्कृताग्निषु / तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चाभ्रदर्शने
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਯਜ੍ਞ ਅੱਗੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ, ਤਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਜਿਆ ਜਾਣ ਕੇ ਅਨਧਿਆਇ ਸਮਝੋ; ਅਤੇ ਰਿਤੂ-ਵਿਪਰਯਾਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅਕਾਲ ਬੱਦਲ ਦਿੱਸਣ ਤੇ ਵੀ ਅਨਧਿਆਇ ਮੰਨੋ।
Verse 64
निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने / एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायानृतावपि
ਭਿਆਨਕ ਗੜਗੜਾਹਟ, ਭੂਚਾਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਵਿਗਾੜ ਵੇਲੇ—ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਰੁੱਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਅਕਾਲ ‘ਅਨਧਿਆਇ’ ਜਾਣੋ।
Verse 65
प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिस्वने / सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषरात्रौ यथा दिवा
ਜੇ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉੱਠੇ, ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੇ ਤੇ ਗੱਜਣ ਦੀ ਧੁਨ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਅਨਧਿਆਇ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਾਤ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 66
नित्यानध्याय एव स्याद् ग्रामेषु नगरेषु च / धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च नित्यशः
ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਹੀ ਅਨਧਿਆਇ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਦਬੂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਸਦਾ ਅਨਧਿਆਇ ਰੱਖਣ।
Verse 67
अन्तः शवगते ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ / अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च
ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲਾਸ਼ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ (ਅਪਵਿੱਤਰ ਮਨੁੱਖ) ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਵਿੱਚ—ਜਦੋਂ ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ—ਤਾਂ ਅਨਧਿਆਇ ਹੈ।
Verse 68
उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रे च विसर्जने / उच्छिष्टः श्राद्धबुक् चैव मनसापि न चिन्तयेत्
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵੇਲੇ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗਦੇ ਸਮੇਂ, ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ-ਭੋਜਨ ਕਰਦਿਆਂ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਅਸ਼ੁੱਧ ਗੱਲਾਂ) ਨਾ ਸੋਚੇ।
Verse 69
प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोदिष्टस्य केतनम् / त्र्यहं न कीर्तयेद् ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके
ਏਕੋਦਿੱਸ਼ਟ ਕਰਮ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਘਰ-ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਵਿਜ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਵੇਦ/ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ; ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸੂਤਕ ਅਤੇ ਰਾਹੂ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਅਸ਼ੌਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ।
Verse 70
यावदेको ऽनुदिष्टस्य स्नेहो गन्धश्च तिष्ठति / विप्रस्य विदुषो देहे तावद् ब्रह्म न कीर्तयेत्
ਜਦ ਤੱਕ ਅਨੁਦਿੱਸ਼ਟ (ਅਸ਼ੁੱਧ) ਲਗਾਵ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੰਧ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਰਤਨ/ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 71
शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् / नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च
ਲੈਟ ਕੇ, ਪੈਰ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਜਾਂ ਟੰਗਾਂ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਮਾਸ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਸੂਤਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਨ ਖਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 72
नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोरुभयोरपि / अमावास्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यष्टमीषु च
ਘਣੀ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ, ਤੀਰ ਦੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਧੁਨੀ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ (ਵੇਦ-ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ/ਵਿਰਾਮ ਰੱਖੇ)।
Verse 73
उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् / अष्टकासु त्वहोरात्रं ऋत्वन्त्यासु च रात्रिषु
ਉਪਾਕਰਮ ਅਤੇ ਉਤਸਰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਖ਼ਸ਼ਪਣ (ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵ੍ਰਤ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਸ਼ਟਕਾ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪੂਰਾ, ਅਤੇ ਰਿਤੂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਪਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 74
मार्गशीर्षे तथा पौषे माघमासे तथैव च / तिस्त्रो ऽष्टकाः समाख्याता कृष्णपक्षेतु सूरिभिः
ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼, ਪੌਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਘ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਯੋਗ ਤਿੰਨ ‘ਅਸ਼ਟਕਾ’ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੱਸੇ ਹਨ।
Verse 75
श्लेष्मातकस्य छायायां शाल्मलेर्मधुकस्य च / कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः
ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਤਕ, ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਅਤੇ ਮਧੂਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਵੇਦ ਪਾਠ/ਅਧਿਐਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਤੇ ਕਪਿੱਥ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 76
समानविद्ये च मृते तथा सब्रह्मचारिणि / आचार्ये संस्थिते वापि त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम्
ਜੇ ਇਕੋ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸਹਪਾਠੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਸਹ-ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਆਚਾਰਯ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ (ਖ਼ਸ਼ਪਣ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 77
छिद्राण्येतानि विप्राणांये ऽनध्यायः प्रकीर्तिताः / हिंसन्ति राक्षसास्तेषु तस्मादेतान् विवर्जयेत्
ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੇ ਇਹੀ ‘ਛਿਦ੍ਰ’ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨਧਿਆਇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਬਾਧਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਮੇਂ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 78
नैत्यके नास्त्यनध्यायः संध्योपासन एव च / उपाकर्मणि कर्मान्ते होममन्त्रेषु चैव हि
ਨਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਧਿਆਇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੰਧਿਆ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਕਰਮ, ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਪਾਠ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ)।
Verse 79
एकामृचमथैकं वा यजुः सामाथवा पुनः / अष्टकाद्यास्वधीयीत मारुते चातिवायति
ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਵੱਗੇ, ਤਦ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਰਿਗ-ਮੰਤ੍ਰ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਯਜੁਸ ਮੰਤ੍ਰ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਮ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ; ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਠ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰੱਖੇ।
Verse 80
अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः / न धर्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेत्
ਅਨਧਿਆਇ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਪਰਵ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 81
एष धर्मः समासेन कीर्तितो ब्रह्मचारिणाम् / ब्रह्मणाभिहितः पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 82
यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नमनधीत्य श्रुतिं द्विजः / स संमूढो न संभाष्यो वेदबाह्यो द्विजातिभिः
ਜੋ ਦਵਿਜ ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ) ਪੜ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਵੇਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜਾਤੀ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਨ।
Verse 83
न वेदपाठमात्रेण संतुष्टो वै भवेद् द्विजः / पाठमात्रावसन्नस्तु पङ्के गौरिव सीदति
ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਜੋ ‘ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠ’ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੇਠਾਂ ਧਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 84
यो ऽधीत्य विधिवद् वेदं वेदार्थं न विचारयेत् / ससान्वयः शूद्रकल्पः पात्रतां न प्रपद्यते
ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹੇ ਪਰ ਵੇਦਾਰਥ ਦਾ ਵਿਚਾਰ-ਮਨਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੰਸ਼ ਸਮੇਤ ਵੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਸਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੇਦ-ਫਲ ਦੀ ਪਾਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 85
यदि त्वात्यन्तिकं वासं कर्तुमिच्छति वै गुरौ / युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात्
ਜੇ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਗ ਸਦਾ ਲਈ ਵਸਣਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ।
Verse 86
गत्वा वनं वा विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम् / अधीयीत सदा नित्यं ब्रह्मनिष्ठः समाहितः
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਤਵੇਦਸ (ਅਗਨੀ) ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਨਿੱਤ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰੇ।
Verse 87
सावित्रीं शतरुद्रीयं वेदान्तांश्च विशेषतः / अभ्यसेत् सततं युक्ते भस्मस्नानपरायणः
ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ), ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 88
एतद् विधानं परमं पुराणं वेदागमे सम्यगिहेरितं वः / पुरा महर्षिप्रवराभिपृष्टः स्वायंभुवो यन्मनुराह देवः
ਵੇਦ ਅਤੇ ਆਗਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਤ ਇਹ ਪਰਮ ਪੁਰਾਣਿਕ ਵਿਧਾਨ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਦੇਵਸਰੂਪ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 89
एवमीश्वरसमर्पितान्तरो यो ऽनुतिष्ठति विधिं विधानवित् / मोहजालमपहाय सो ऽमृतो याति तत् पदमनामयं शिवम्
ਜੋ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਧਾਨ ਜਾਣ ਕੇ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹ-ਜਾਲ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਿਰਾਮਯ, ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਵ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Reverent bodily etiquette (lower seat/bed, controlled speech, no imitation), constant readiness to serve, offering whatever is obtained, not departing without permission, and protecting the guru’s honor by leaving places of slander—along with daily study only in ways that do not displease the teacher.
Gāyatrī is proclaimed the Mother of the Vedas and the supreme japa; its recitation is a sacrifice (japa-yajña), and it is said to be ‘weighed’ as equal to the four Vedas, leading the disciplined student toward the supreme state.
Anadhyāya is the mandatory suspension of Vedic recitation during impure conditions, social disruptions, death-pollution contexts, and ominous natural phenomena (thunder, meteors, earthquakes, abnormal seasons). These times are called ‘breaches’ for brāhmaṇas, when harmful forces may afflict them, hence strict avoidance is prescribed.
Yes. The chapter states anadhyāya does not apply to Vedāṅgas, Itihāsas, Purāṇas, and other Dharma-śāstras; these may be studied even on parvan (festival) days.
Conduct is presented as the prerequisite for effective transmission and realization: mere recitation without living discipline is condemned, and study without inquiry into meaning is said to fail in producing true eligibility and fruit.