Adhyaya 10
The True Liṅga as Formless Brahman — Self-Luminous Īśa and the Yoga of Liberation
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਈਸ਼ਵਰ-ਗੀਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ‘ਲਿੰਗ’ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਸ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਸਭ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ। ਇਹ ਆਮ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਵਿਕਲਪ-ਭੇਦ ਰਹਿਤ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸੁਖਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਧ ਯੋਗੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ—ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਾਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ—ਅੰਤਰਮੁਖ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਣ, ਬ੍ਰਹਮੈਕਤਾ, ਕੈਵਲ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮਸ਼ਿਵ/ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ-ਅੱਗ ਦੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਸ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੋਤ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦੇ ਕੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਅਵਿਛਿੰਨ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਉਪਾਯ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਭਕਤੀ-ਯੋਗ-ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਸਮਨ੍ਵਯ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਸਕਣ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) नवमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अलिङ्गमेकमव्यक्तं लिङ्गं ब्रह्मेति निश्चितम् / स्वयञ्ज्योतिः परं तत्त्वं परे व्योम्नि व्यवस्थितम्
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉਪਰਿ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਵਰਗੀਤਾ ਅੰਦਰ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕੋ ਨਿਰਲਿੰਗ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੱਤ ਹੀ ਸੱਚਾ ‘ਲਿੰਗ’ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉਹ ਸਵਯੰ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਪਰੈ ਵ੍ਯੋਮ (ਪਰਮ ਚਿਦਾਕਾਸ਼) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 2
अव्यक्तं कारणं यत्तदक्षरं परमं पदम् / निर्गुणं शुद्धविज्ञानं तद् वै पश्यन्ति सूरयः
ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਕਸ਼ਰ, ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ; ਜੋ ਗੁਣਾਤੀਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 3
तन्निष्ठाः शान्तसंकल्पा नित्यं तद्भावभाविताः / पश्यन्ति तत् परं ब्रह्म यत्तल्लिङ्गमिति श्रुतिः
ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਿੱਤ ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ‘ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ (ਸੱਚਾ) ਲਿੰਗ ਹੈ।’
Verse 4
अन्यथा नहि मां द्रष्टुं शक्यं वै मुनिपुङ्गवाः / नहि तद् विद्यते ज्ञानं यतस्तज्ज्ञायते परम्
ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਐਸਾ (ਸਧਾਰਣ) ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
Verse 5
एतत्तत्परमं ज्ञानं केवलं कवयो विदुः / अज्ञानमितरत् सर्वं यस्मान्मायामयं जगत्
ਇਹੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਕਵੀ (ਰਿਸ਼ੀ) ਇਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਭ ਕੁਝ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਮਾਇਆਮਯ ਹੈ।
Verse 6
यज्ज्ञानं निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यदव्ययम् / ममात्मासौ तदेवेमिति प्राहुर्विपश्चितः
ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਿਰਮਲ, ਸੁਖਮ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਇਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 7
ये ऽप्यनेकं प्रपश्यन्ति ते ऽपि पश्यन्ति तत्परम् / आश्रिताः परमां निष्ठां बुद्ध्वैकं तत्त्वमव्ययम्
ਜੋ ਬਹੁਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉੱਚੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
ये पुनः परमं तत्त्वमेकं वानेकमीश्वरम् / भक्त्या मां संप्रपश्यन्ति विज्ञेयास्ते तदात्मकाः
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ—ਉਹ ਤੱਤ-ਆਤਮਕ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣੋ।
Verse 9
साक्षादेव प्रपश्यन्ति स्वात्मानं परमेश्वरम् / नित्यानन्दं निर्विकल्पं सत्यरूपमिति स्थितिः
ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਸਦਾ-ਆਨੰਦ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ; ਇਹੀ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
Verse 10
भजन्ते परमानन्दं सर्वगं यत्तदात्मकम् / स्वात्मन्यवस्थिताः शान्ताः परे ऽव्यक्ते परस्य तु
ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੱਤ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਪਰਮ ਦੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਉੱਚਤਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
Verse 11
एषा विमुक्तिः परमा मम सायुज्यमुत्तमम् / निर्वाणं ब्रह्मणा चैक्यं कैवल्यं कवयो विदुः
ਇਹੀ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਾਯੁਜ੍ਯ। ਇਹੀ ਨਿਰਵਾਣ, ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਕੈਵਲ੍ਯ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 12
तस्मादनादिमध्यान्तं वस्त्वेकं परमं शिवम् / स ईश्वरो महादेवस्तं विज्ञाय विमुच्यते
ਇਸ ਲਈ ਆਦਿ-ਮੱਧ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਕੋ ਪਰਮ ਤੱਤ—ਪਰਮਸ਼ਿਵ—ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 13
न तत्र सूर्यः प्रविभातीह चन्द्रो न नक्षत्राणि तपनो नोत विद्युत् / तद्भासेदमखिलं भाति नित्यं तन्नित्यभासमचलं सद्विभाति
ਉੱਥੇ ਨਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਨਾ ਤਾਰੇ; ਨਾ ਬਿਜਲੀ, ਨਾ ਸੰਸਾਰਕ ਅੱਗ। ਉਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਸਦਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਚਲ, ਸਵੈ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਨਿਤ੍ਯ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।
Verse 14
नित्योदितं संविदा निर्विकल्पं शुद्धं बृहन्तं परमं यद्विभाति / अत्रान्तरं ब्रह्मविदो ऽथ नित्यं पश्यन्ति तत्त्वमचलं यत् स ईशः
ਜੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਿਤ੍ਯ ਉਜਿਆਰਾ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ, ਨਿਰਮਲ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ੍ਚ—ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦ ਇਸ ਅੰਤਰ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਅਚਲ ਸਤ੍ਯ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਈਸ਼ ਹੈ।
Verse 15
नित्यानन्दममृतं सत्यरूपं शुद्धं वदन्ति पुरुषं सर्ववेदाः / तदेवेदमिति प्रणवेनेशितारं धायायन्ति वेदार्थविनिश्चितार्थाः
ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ, ਅਮਰਤ, ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਉਹੀ ਇਹ ਸਭ ਹੈ’ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ, ਵੇਦਾਰਥ-ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਨ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਰਾਹੀਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
न भूमिरापो न मनो न वह्निः प्राणो ऽनिलो गगनं नोत बुद्धिः / न चेतनो ऽन्यत् परमाकाशमध्ये विभाति देवः शिव एव केवलः
ਉੱਥੇ ਨਾ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਲ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਅੱਗ; ਨਾ ਪ੍ਰਾਣ, ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਹੀ ਬੁੱਧੀ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੇਤਨ ਤੱਤ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਸਤਿ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ।
Verse 17
इत्येतदुक्तं परमं रहस्यं ज्ञानामृतं सर्ववेदेषु गूढम् / जानाति योगी विजने ऽथ देशे युञ्जीत योगं प्रयतो ह्यजस्रम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਰਮ ਭੇਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਸਦਾ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It defines the true liṅga as the formless, unmanifest Brahman—self-luminous Supreme Reality—rather than a merely external symbol; the ‘sign’ (liṅga) is the Śruti-indicated mark of the Absolute itself.
The chapter presents realization as directly beholding the Supreme Lord as one’s own Self (Ātman): liberation is abiding as that ever-blissful, construction-free Truth, expressed as oneness with Brahman (brahmaikatā) and kaivalya.
Yes. It affirms that devotees who behold the Supreme clearly—either as the one Lord or as the Lord in many forms—are established in the Supreme Truth, indicating a convergence of bhakti with the non-dual culmination.
It recommends disciplined, uninterrupted yoga—ideally in solitude—along with inward stabilization, contemplation of the Supreme, and meditation on the Lord through the pranava (Oṁ).