Adhyaya 1

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकपञ्चाशो ऽध्यायः उपरिविभागः ऋषय ऊचुः भवता कथितः सम्यक् सर्गः स्वायंभुवस्ततः / ब्रह्माण्डस्यास्य विस्तारो मन्वन्तरविनिश्चयः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਹੁਣ ਉਪਰਿ-ਭਾਗ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ (ਮਨੂ) ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਰਣਨ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 2

तत्रेश्वरेश्वरो देवो वर्णिभिर्धर्मतत्परैः / ज्ञानयोगरतैर्नित्यमाराध्यः कथितस्त्वया

ਉੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦੀ ਨਿੱਤ ਆਰਾਧਨਾ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਾਧਕ ਕਰਨ।

Verse 3

तद्वदाशेषसंसारदुः खनाशमनुत्तमम् / ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं येन पश्येम तत्परम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਗਿਆਨ ਵੀ ਦੱਸੋ ਜੋ ਸਮੂਹ ਸੰਸਾਰ-ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਇਕੋ ਵਿਸ਼ਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਸਾਖ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕੀਏ।

Verse 4

त्वं हि नारायणात्साक्षात् कृष्णद्वैपायनात् प्रभो / अवाप्ताखिलविज्ञानस्तत्त्वां पृच्छामहे पुनः

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਤੋਂ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਮੂਹ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਪਰਮ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ।

Verse 5

श्रुत्वा मुनीनां तद् वाक्यं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / सूतः पौराणिकः स्मृत्वा भाषितुं ह्युपचक्रमे

ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸੂਤ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 6

अथास्मिन्नन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / आजगाम मुनिश्रेष्ठा यत्र सत्रं समासते

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਆਪ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਤ੍ਰ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ ਸਨ।

Verse 7

तं दृष्ट्वा वेदविद्वांसं कालमेघसमद्युतिम् / व्यासं कमलपत्राक्षं प्रणेमुर्द्विजपुङ्गवाः

ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਕਾਲੇ ਮੀਂਹ-ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 8

पपात दण्डवद् भूमौ दृष्ट्वासौ रोमहर्षणः / प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं प्राञ्जलिः पार्श्वगो ऽभवत्

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜੀ ਪਾਸੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 9

पृष्टास्ते ऽनामयं विप्राः शौनकाद्या महामुनिम् / समाश्वास्यासनं तस्मै तद्योग्यं समकल्पयन्

ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।

Verse 10

अथैतानब्रवीद् वाक्यं पराशरसुतः प्रभुः / कच्चिन्न तपसो हानिः स्वाध्यायस्य श्रुतस्य च

ਤਦੋਂ ਪਰਾਸ਼ਰ-ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਆਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਿਆ—“ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਵੇਦ-ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਈ?”

Verse 11

ततः स सूतः स्वगुरुं प्रणम्याह महामुनिम् / ज्ञानं तद् ब्रह्मविषयं मुनीनां वक्तुमर्हसि

ਫਿਰ ਸੂਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮੁਨੀਵਰ! ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਉਹ ਗਿਆਨ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਯੋਗ ਹੋ।”

Verse 12

इमे हि मुनयः शान्तास्तापसा धर्मतत्पराः / शुश्रूषा जायते चैषां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁਨੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਲਾਲਸਾ ਜਾਗੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ੋ।

Verse 13

ज्ञानं विमुक्तिदं दिव्यं यन्मे साक्षात् त्वयोदितम् / मुनीनां व्याहृतं पूर्वं विष्णुना कूर्मरूपिणा

ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ, ਮੁਕਤੀ-ਦਾਤਾ ਗਿਆਨ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕੂਰਮ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 14

श्रुत्वा सूतस्य वचनं मुनिः सत्यवतीसुतः / प्रणम्य शिरसा रुद्रं वचः प्राह सुखावहम्

ਸੂਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਮੁਨੀ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੁਖ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 15

व्यास उवाच वक्ष्ये देवो महादेवः पृष्टो योगीश्वरैः पुरा / सनत्कुमारप्रमुखैः स्वयं यत्समभाषत

ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਜੋ ਆਪ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 16

सनत्कुमारः सनकस्तथैव च सनन्दनः / अङ्गिरा रुद्रसहितो भृगुः परमधर्मवित्

ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਸਨਕ ਅਤੇ ਸਨੰਦਨ; ਰੁਦਰ ਸਮੇਤ ਅੰਗਿਰਾ; ਅਤੇ ਪਰਮ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਭ੍ਰਿਗੂ—(ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ)।

Verse 17

कणादः कपिलो योगी वामदेवो महामुनिः / शुक्रो वसिष्ठो भगवान् सर्वे संयतमानसाः

ਕਣਾਦ, ਯੋਗੀ ਕਪਿਲ, ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਾਮਦੇਵ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਸੰਯਮੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ।

Verse 18

परस्परं विचार्यैते संशयाविष्टचेतसः / तप्तवन्तस्तपो घोरं पुण्ये बदरिकाश्रमे

ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨਾਂ ਨਾਲ, ਪੁੰਨ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 19

अपश्यंस्ते महायोगमृषिं धर्मसुतं शुचिम् / नारायणमनाद्यन्तं नरेण सहितं तदा

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਯੋਗੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਪਵਿੱਤਰ—ਆਦਿ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ, ਨਰ ਸਮੇਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 20

संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः सर्वे वेदसमुद्भवैः / प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनो योगवित्तमम्

ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਨੇਕ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਭ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਯੋਗ ਦੇ ਪਰਮ ਜਾਨਣਹਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 21

विज्ञाय वाञ्छितं तेषां भगवानपि सर्ववित् / प्राह गम्भीरया वाचा किमर्थं तप्यते तपः

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ?”

Verse 22

अब्रुवन् हृष्टमनसो विश्वात्मानं सनातनम् / साक्षान्नारायणं देवमागतं सिद्धिसूचकम्

ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ, ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਣ ਕੇ ਆਏ ਸਨ।

Verse 23

वयं संशयमापन्नाः सर्वे वै ब्रह्मवादिनः / भवन्तमेकं शरणं प्रपन्नाः पुरुषोत्तमम्

ਅਸੀਂ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।

Verse 24

त्वं हि तद् वेत्थ परमं सर्वज्ञो भगवानृषिः / नारायणः स्वयं साक्षात् पुराणो ऽव्यक्तपूरुषः

ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਰਵਜ੍ਞ ਭਗਵਦ੍ਰਿਸ਼ੀ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਆਪ ਨਾਰਾਇਣ ਹੋ—ਆਦਿ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਪੁਰੁਸ਼।

Verse 25

नह्यन्यो विद्यते वेत्ता त्वामृते परमेश्वर / शुश्रूषास्माकमखिलं संशयं छेत्तुमर्हसि

ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ (ਇਸ ਤੱਤ ਦਾ) ਸੱਚਾ ਜਾਣਨਹਾਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰੋ।

Verse 26

किं कारणमिदं कृत्स्नं को ऽनुसंसरते सदा / कश्चिदात्मा च का मुक्तिः संसारः किंनिमित्तकः

ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਕੌਣ ਸਦਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਤਮਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਸੰਸਾਰ ਕਿਹੜੇ ਨਿਮਿੱਤ ਨਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ?

Verse 27

कः संसारयतीशानः को वा सर्वं प्रपश्यति / किं तत् परतरं ब्रह्म सर्वं नो वक्तुमर्हसि

ਜੋ ਈਸ਼ਾਨ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਉਹ ਪਰਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 28

एवमुक्ते तु मुनयः प्रापश्यन् पुरुषोत्तमम् / विहाय तापसं रूपं संस्थितं स्वेन तेजसा

ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਵੇਸ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।

Verse 29

विभ्राजमानं विमलं प्रभामण्डलमण्डितम् / श्रीवत्सवक्षसं देवं तप्तजाम्बूनदप्रभम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਦੀਪਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ—ਪ੍ਰਭਾ-ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਤਪਤ ਜਾਮਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ।

Verse 30

शङ्खचक्रगदापाणिं शार्ङ्गहस्तं श्रियावृतम् / न दृष्टस्तत्क्षणादेव नरस्तस्यैव तेजसा

ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇਖ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਹੀ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 31

तदन्तरे महादेवः शशाङ्काङ्कितशेखरः / प्रसादाभिमुखो रुद्रः प्रादुरासीन्महेश्वरः

ਉਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਦ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸ਼ਿਖਰ ਵਾਲੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਰੁਦ੍ਰ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਕਿਰਪਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 32

निरीक्ष्य ते जगन्नाथं त्रिनेत्रं चन्द्रभूषणम् / तुष्टुवुर्हृष्टमनसो भक्त्या तं परमेश्वरम्

ਜਗੰਨਾਥ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਭੂਸ਼ਣ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਭਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 33

जयेश्वर महादेव जय भूतपते शिव / जयाशेषमुनीशान तपसाभिप्रपूजित

ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ! ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਭੂਤਪਤੀ! ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਈਸ਼ਾਨ—ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ!

Verse 34

सहस्रमूर्ते विश्वात्मन् जगद्यन्त्रप्रवर्तक / जयानन्त जगज्जन्मत्राणसंहारकारण

ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਸਹਸ੍ਰਮੂਰਤੀ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਜਗਤ ਦੇ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ! ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਅਨੰਤ—ਜਗਤ ਦੇ ਜਨਮ, ਰੱਖਿਆ-ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਣ!

Verse 35

सहस्रचरणेशान शंभो योगीन्द्रवन्दित / जयाम्बिकापते देव नमस्ते परमेश्वर

ਹੇ ਸਹਸ੍ਰਚਰਨ ਈਸ਼ਾਨ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਯੋਗੀੰਦਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ; ਹੇ ਜਯਾਂਬਿਕਾ-ਪਤੀ ਦੇਵ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 36

संस्तुतो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः / समालिङ्ग्य हृषीकेशं प्राह गम्भीरया गिरा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਭਕਤਵਤਸਲ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਨੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

Verse 37

किमर्थं पुण्डरीकाक्ष मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः / इमं समागता देशं किं वा कार्यं मयाच्युत

ਹੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਇਹ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ? ਅਤੇ ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ?

Verse 38

आकर्ण्य भगवद्वाक्यं देवदेवो जनार्दनः / प्राह देवो महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम्

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 39

इमे हि मुनयो देव तापसाः क्षीणकल्मषाः / अभ्यागता मां शरणं सम्यग्दर्शनकाङ्क्षिणः

ਹੇ ਦੇਵ, ਇਹ ਮੁਨੀ ਤਪਸਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲਮਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਸਮ੍ਯਗ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ।

Verse 40

यदि प्रसन्नो भगवान् मुनीनां भावितात्मनाम् / सन्निधौ मम तज्ज्ञानं दिव्यं वक्तुमिहार्हसि

ਜੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਕਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।

Verse 41

त्वं हि वेत्थ स्वमात्मानं न ह्यन्यो विद्यते शिव / ततस्त्वमात्मनात्मानं मुनीन्द्रेभ्यः प्रदर्शय

ਹੇ ਸ਼ਿਵ! ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕੋਈ (ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ) ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਬਲ ਨਾਲ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ।

Verse 42

एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रोवाच मुनिपुङ्गवान् / प्रदर्शयन् योगसिद्धिं निरीक्ष्य वृषभध्वजम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕਰਕੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।

Verse 43

संदर्शनान्महेशस्य शङ्करस्याथ शूलिनः / कृतार्थं स्वयमात्मानं ज्ञातुमर्हथ तत्त्वतः

ਮਹੇਸ਼—ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ—ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਤੱਤਵਤಃ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ।

Verse 44

प्रष्टुमर्हथ विश्वेशं प्रत्यक्षं पुरतः स्थितम् / ममैव सन्निधावेष यथावद् वक्तुमीश्वरः

ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਖੜੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਦੇ ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ ਹੋ। ਮੇਰੀ ਹੀ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਈਸ਼ਵਰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਿਣ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।

Verse 45

निशम्य विष्णुवचनं प्रणम्य वृषभध्वजम् / सनत्कुमारप्रमुखाः पृच्छन्ति स्म महेश्वरम्

ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 46

अथास्मिन्नन्तरे दिव्यमासनं विमलं शिवम् / किमप्यचिन्त्यं गगनादीश्वरार्हं समुद्बभौ

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਆਸਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ਿਵਮਯ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ; ਉਹ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਸੀ, ਗਗਨਾਧੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਯੋਗ੍ਯ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ।

Verse 47

तत्राससाद योगात्मा विष्णुना सह विश्वकृत् / तेजसा पूरयन् विश्वं भाति देवो महेश्वरः

ਉੱਥੇ ਯੋਗਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਤਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਏ।

Verse 48

तं ते देवादिदेवेशं शङ्करं ब्रह्मवादिनः / विभ्राजमानं विमले तस्मिन् ददृशुरासने

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵੈਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ, ਉਸ ਨਿਰਮਲ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਿਭ੍ਰਾਜਮਾਨ ਵੇਖਿਆ।

Verse 49

यं प्रपश्यन्तियोगस्थाः स्वात्मन्यात्मानमीश्वरमा / अनन्यतेजसं शान्तं शिवं ददृशिरे किल

ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਅਦੁੱਤੀ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸ਼ਿਵਸਰੂਪ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜਾਣਿਆ।

Verse 50

यतः प्रसूतिर्भूतानां यत्रैतत् प्रविलीयते / तमासनस्थं भूतानामीशं ददृशिरे किल

ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਯੋਗ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਵੇਖਿਆ।

Verse 51

यदन्तरा सर्वमेतद् यतो ऽभिन्नमिदं जगत् / स वासुदेवमासीनं तमीशं ददृशुः किल

ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਆਸਨ-ਸਥ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਉਸੇ ਈਸ਼ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਵੇਖਿਆ।

Verse 52

प्रोवाच पृष्टो भगवान् मुनीनां परमेश्वरः / निरीक्ष्य पुण्डरीकाक्षं स्वात्मयोगमनुत्तमम्

ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਸਵ-ਆਤਮ ਯੋਗ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ।

Verse 53

तच्छृणुध्वं यथान्यायमुच्यमानं मयानघाः / प्रशान्तमानसाः सर्वे ज्ञानमीश्वरभाषितम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪੋ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਈਸ਼ਵਰ-ਭਾਸ਼ਿਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰੋ।