Adhyaya 27
Vānaprastha-Dharma: Forest Discipline, Vaikhānasa Austerities, and Śiva-Āśrama as the Liberative Refuge
ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਉੱਤਰਾਰਧ ਤੋਂ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਤੇ ਵਨਵਾਸੀ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਅਤਿਥੀ ਸਤਕਾਰ, ਸਨਾਨ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਸਵਾਧਿਆਇ, ਮਿਤਭਾਸ਼ਣ। ਵੈਦਿਕ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚੰਦਰ/ਰਿਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਠੋਰ ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ—ਵਨਜ ਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉੱਗਿਆ ਜਾਂ ਹਲ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਅੰਨ ਤੇ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਿਧ ਪਦਾਰਥ ਤਿਆਗਣੇ। ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ (ਰਿਤੂ-ਤਪ, ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਆਦਿ), ਯਮ-ਨਿਯਮ, ਰੁਦ੍ਰ-ਜਪ ਸਮੇਤ ਯੋਗ, ਅਥਰਵਸ਼ਿਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਲੀਨ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਧਿਆਨ-ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਮੋੜ ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾਰਪਣ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ, ਅਨਸ਼ਨ ਜਾਂ ਅਗਨਿ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਅੰਤਿਮ ਤਿਆਗ-ਵਿਕਲਪ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਿਸਕਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਸੰਜਿਤ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਮੈਸ਼ਵਰ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸੰਨਿਆਸ-ਮੋਖਸ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 2
निक्षिप्य भार्यां पुत्रेषु गच्छेद् वनमथापि वा / दृष्ट्वापत्यस्य चापत्यं जर्जरीकृतविग्रहः
ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਜਰਜਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਤਦ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰੇ।
Verse 3
शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने प्रशस्ते चोत्तरायणे / गत्वारण्यं नियमवांस्तपः कुर्यात् समाहितः
ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਵਾਹਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੌਰਾਨ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
फलमूलानि पूतानि नित्यमाहारमाहरेत् / यताहारो भवेत् तेन पूजयेत् पितृदेवताः
ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਫਲ ਅਤੇ ਮੂਲ ਨਿੱਤ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 5
पूजयित्वातिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्चयेत् सुरान् / गृहादाहृत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान् समाहितः
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਅੰਨ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੱਠ ਗ੍ਰਾਸ ਖਾਏ।
Verse 6
जटाश्च बिभृयान्नित्यं नखरोमाणि नोत्सृजेत् / स्वाध्यायं सर्वदा कुर्यान्नियच्छेद् वाचमन्यतः
ਉਹ ਸਦਾ ਜਟਾ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਨਖਾਂ ਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਨਾ ਕਰੇ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕੇ।
Verse 7
अग्निहोत्रं च जुहुयात् पञ्चयज्ञान् समाचरेत् / मुन्यन्नैंर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा
ਉਹ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਪੰਚ ਮਹਾਯਜਨਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਨ, ਜਾਂ ਸਾਗ, ਮੂਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ।
Verse 8
चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात् त्रिषवणं शुचिः / सर्वभूतानुकम्पी स्यात् प्रतिग्रहविवर्जितः
ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਦੇ ਚੀਰ/ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਬਚੇ।
Verse 9
दर्शेन पौर्णमासेन यजेत् नियतं द्विजः / ऋक्षेष्वाग्रयणे चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् / उत्तरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च
ਨਿਯਮਵਾਨ ਦਵਿਜ ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਪੌਰਨਮਾਸ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਯੋਗ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਗ੍ਰਯਣ ਕਰਮ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਯਾਗ ਵੀ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਰਾਯਣ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਨਿਭਾਏ।
Verse 10
वासन्तैः शारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः / पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत् पृथक्
ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਯੱਗ-ਯੋਗ ਮੁਨੀ-ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਅਤੇ ਚਰੂ ਦੀ ਨਿਵਾਪਨਾ (ਅਰਪਣ-ਤਿਆਰੀ) ਕਰੇ।
Verse 11
देवताभ्यश्च तद् हुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः / शेषं समुपभुञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्
ਉਹ ਹਵਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ-ਜਨਮਿਆ ਹੋਰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਵਿ ਨੂੰ ਯੱਗ-ਭੋਜਨ ਮੰਨੇ; ਫਿਰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਲੂਣ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕਰੇ।
Verse 12
वर्जयेन्मधुमांसानि भौमानि कवकानि च / भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेष्मातकफलानि च
ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ-ਜਨਮੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਕਵਕ (ਮਸ਼ਰੂਮ/ਫੰਗਸ) ਆਦਿ—ਵੀ ਤਿਆਗੇ। ਭੂਸਤ੍ਰਿਣ, ਸ਼ਿਗ੍ਰੁ (ਸਹਿਜਨ) ਅਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਤਕ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਵਰਜਿਤ ਹਨ।
Verse 13
न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित् / न ग्रामजातान्यार्तो ऽपि पुष्पाणि च फलानि च
ਹਲ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਹੋਇਆ (ਖੇਤੀ-ਜਨਮਿਆ) ਅਨਾਜ ਨਾ ਖਾਏ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਾ ਲਵੇ। ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਿੰਡ-ਜਨਮੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਲਏ।
Verse 14
श्रावणेनैव विधिना वह्निं परिचरेत् सदा / न द्रुह्येत् सर्वभूतानि निर्द्वन्द्वो निर्भयो भवेत्
ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਉਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ। ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਨਾ ਕਰੇ; ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਭੈ ਬਣੇ।
Verse 15
न नक्तं किञ्चिदश्नीयाद् रात्रौ ध्यानपरो भवेत् / जितेन्द्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिन्तकः / ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत्
ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਖਾਏ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਕੇ ਤੱਤ੍ਵ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ। ਉਹ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦਾ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲਵੇ।
Verse 16
यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत् / तद् व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः
ਪਰ ਜੋ ਦ੍ਵਿਜ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕਾਮਵਸ਼ ਮੈਥੁਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਵਰਤ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो द्विजातिभिः / न हि वेदे ऽधिकारो ऽस्य तद्वंशेप्येवमेव हि
ਉੱਥੇ ਉਪਜੇ ਗਰਭਜ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ ਛੂਹਣ ਨਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ—ਅਤੇ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੈ।
Verse 18
अधः शयीत सततं सावित्रीजाप्यतत्परः / शरण्यः सर्वभूतानां संविभागपरः सदा
ਉਹ ਸਦਾ ਨੀਵੀਂ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਸੌਵੇ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਜਪ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹੇ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਨ ਬਣੇ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਵੰਡ ਤੇ ਸਾਂਝ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ।
Verse 19
परिवादं मृषावादं निद्रालस्यं विवर्जयेत् / एकाग्निरनिकेतः स्यात् प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत्
ਉਹ ਪਰਿਵਾਦ (ਨਿੰਦਾ), ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ, ਵੱਧ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਆਲਸ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਇਕ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਰੱਖੇ, ਅਨਿਕੇਤ (ਥਿਰ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਰਹੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਿਤ (ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀ) ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ।
Verse 20
मृगैः सह चरेद् वासं तैः सहैव च संवसेत् / शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः
ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਫਿਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੱਸੇ। ਪੂਰੀ ਸਮਾਧਾਨਤਾ ਨਾਲ ਚੱਟਾਨ ਜਾਂ ਕੰਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੌਵੇ।
Verse 21
सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिको ऽपि वा / षण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव वा
ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਸੰਚੈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਜਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ, ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਸੰਚੈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 22
त्यजेदाश्वयुजे मासि संपन्नं पूर्वसंचितम् / जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च
ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਭੰਡਾਰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ; ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਵੀ, ਅਤੇ ਸਾਗ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਲ ਵੀ ਪਰਿਤਿਆਗ ਕਰੇ।
Verse 23
दन्तोलूखलिको वास्यात् कापोतीं वृत्तिमाश्रयेत् / अश्मकुट्टो भवेद् वापि कालपक्वभुगेव वा
ਉਹ ‘ਦੰਤੋਲੂਖਲਿਕ’ (ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ‘ਕਾਪੋਤੀ’ ਜੀਵਿਕਾ ਅਪਣਾਵੇ; ਜਾਂ ‘ਅਸ਼ਮਕੁੱਟ’ ਬਣੇ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪੱਕਿਆ ਹੀ ਭੋਗੇ।
Verse 24
नक्तं चान्न समश्नीयाद् दिवा चाहृत्य शक्तितः / चतुर्थकालिको वा स्यात् स्याद्वाप्यष्टमकालिकः
ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੰਨ ਨਾ ਖਾਏ; ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹਾਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਦਿਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਹਰ ਖਾਏ, ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਪਹਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 25
चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्तयेत् / पक्षे पक्षे समश्नीयाद् यवागूं क्वथितां सकृत्
ਜਾਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਵਰਤੇ; ਅਤੇ ਹਰ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਸਮ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਪਕੀ ਹੋਈ ਜੌ ਦੀ ਯਵਾਗੂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।
Verse 26
पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत् सदा / स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः
ਵੈਖਾਨਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰੇ—ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਝੜੇ ਹੋਣ।
Verse 27
भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद् वा प्रपदैर्दिनम् / स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद् धैर्यमुत्सृजेत्
ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੁੜਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਖੜਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਖੜ੍ਹੇ‑ਬੈਠੇ ਬਦਲ ਬਦਲ ਕੇ ਸਮਾਂ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਨਾ ਛੱਡੇ।
Verse 28
ग्रीष्मे पञ्चतपाश्च स्याद् वर्षास्वभ्रावकाशकः / आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः
ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਚਤਪ ਕਰੇ; ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਹੇਠ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਪ ਵਧਾਉਂਦਾ ਜਾਵੇ।
Verse 29
उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत् / एकपादेन तिष्ठेत मरीचीन् वा पिबेत् तदा
ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਸਵਣ (ਤਿੰਨ ਸੰਧਿਆ ਕਰਮ) ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਵਜੋਂ ਇਕ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜਾ ਰਹੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ‘ਪਾਨ’ ਕਰੇ।
Verse 30
पञ्चाग्निर्धूमपो वा स्यादुष्मपः सोमपो ऽपि वा / पयः पिबेच्छुक्लपक्षे कृष्णापक्षे तु गोमयम् / शीर्णपर्णाशनो वा स्यात् कृच्छ्रैर् वा वर्तयेत् सदा
ਕੋਈ ਪੰਚਾਗਨੀ ਤਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਧੂੰਆ ਪੀ ਕੇ, ਜਾਂ ਗਰਮ ਭਾਪ ਪੀ ਕੇ, ਜਾਂ ਸੋਮ ਪਾਨ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਪੀਵੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਗੋਮਯ (ਗੋਬਰ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਝੜੇ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਖਾ ਕੇ ਰਹੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਕਠੋਰ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਧਾਰੇ।
Verse 31
योगाभ्यासरतश्च स्याद् रुद्राध्यायी भवेत् सदा / अथर्वशिरसो ऽध्येता वेदान्ताभ्यासतत्परः
ਉਹ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਜਪ-ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ। ਉਹ ਅਥਰਵਸ਼ਿਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹੇ।
Verse 32
यमान् सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतन्द्रितः / कृष्णाजिनी सोत्तरीयः शुक्लयज्ञोपवीतवान्
ਉਹ ਯਮਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਭਾਏ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰੀਯ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਪਹਿਨੇ।
Verse 33
अथ चाग्नीन् समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः / अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मोक्षपरो भवेत्
ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰ ਕੇ ਆਤਮ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਤਪਰ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ; ਐਸਾ ਮੁਨੀ ਮੋਖਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् / गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु
ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀ ਰਾਹਗੀਰ ਭਿਖਿਆ ਕੇਵਲ ਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਏ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਵਿਜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਨਵਾਸੀ।
Verse 35
ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् / प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਭਿੱਖਿਆ ਲਿਆ ਕੇ ਕੇਵਲ ਅੱਠ ਗ੍ਰਾਸ ਹੀ ਖਾਏ। ਉਹ ਭੋਜਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਓਂਜਲੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ (ਚਮਚੇ ਵਾਂਗ) ਨਾਲ ਹੀ ਲਵੇ।
Verse 36
विविधाश्चोपनिषद आत्मसंसिद्धये जपेत् / विद्याविशेषान् सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च
ਆਤਮ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼—ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਧਿਆਇ—ਦਾ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 37
महाप्रास्थानिकं चासौ कुर्यादनशनं तु वा / अग्निप्रवेशमन्यद् वा ब्रर्ह्मार्पणविधौ स्थितः
ਬ੍ਰਹਮਾਰਪਣ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਨਸ਼ਨ (ਪ੍ਰਾਣ-ਤਿਆਗ ਉਪਵਾਸ) ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਆਦਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕਰੇ—ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਰਪਣ-ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
Verse 38
यस्तु सम्यगिममाश्रमं शिवं संश्रयेदशिवपुञ्जनाशनम् / तापसः स परमैश्वरं पदं याति यत्र जगतो ऽस्य संस्थितिः
ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸ਼ਿਵ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਸ਼ੁਭ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮੈਸ਼ਵਰ ਪਦ, ਪਰਮੈਸ਼ਵਰ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਟਿਕੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The shift is defined by a ritually timed forest-departure, adoption of regulated austerity and forest-born diet, continued Vedic obligations (fire-rites and seasonal/lunar sacrifices), and increasing restraint that culminates in yogic meditation and internalization of the sacred fires.
It begins with meticulous śrauta-smārta observances and purity disciplines, then progressively intensifies tapas and ethical restraints, finally directing the practitioner to Rudra-upāsanā, Upaniṣadic recitation, Vedānta discipline, and the inward installation of fires—signaling a movement from external rite to internal realization.
Śiva-āśrama is presented as the refuge that destroys accumulated inauspiciousness and stabilizes the seeker in the liberative goal; it frames the culmination of disciplined Varnāśrama as a Śaiva-Vedāntic attainment of the Paramaiśvara state.