Adhyaya 43
Naimittika-pralaya and the Theology of Kāla: Seven Suns, Saṃvartaka Fire, Flood, and Varāha Kalpa
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਵੰਸ਼‑ਮਨਵੰਤਰ ਆਦਿ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕੂਰਮ‑ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ (ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਨਿਤ੍ਯ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ (ਕਲਪਾਂਤ), ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਮਹਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਲਯ) ਅਤੇ ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ (ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖਸ਼); ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲਯ ਵੀ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੈਮਿੱਤਿਕ‑ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਦੁਰਭਿਖ, ਸੱਤ ਸੂਰਜਾਂ ਦਾ ਉਦੇ, ਰੁਦ੍ਰ‑ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਮਹਰਲੋਕ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਾਹ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇਕੋ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵ ਜਲਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁਗ ਨੂੰ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਵਰਾਹ‑ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੀ/ਹਰ/ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ‑ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ, ਯਜ੍ਞ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਕਾਲ ਰੂਪ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ੈਵ‑ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਮਨ੍ਵਯ ਤੇ ਯੋਗਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ ਵਰਣਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम् / कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਇਹ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕੂਰਮ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
मुनय ऊचुः कथिता भवता धर्मा मोक्षज्ञानं सविस्तरम् / लोकानां सर्गविस्तारं वंशमन्वन्तराणि च
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਗਿਆਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 3
प्रतिसर्गमिदानीं नो वक्तुमर्हसी माधव / भूतानां भूतभव्येश यथा पूर्वं त्वयोदितम्
ਹੇ ਮਾਧਵ! ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ—ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੋ। ਹੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
Verse 4
सूत उवाच श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूर्मरूपधृक् / व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसंचरम्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੂਰਮ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ, ਮਹਾਯੋਗੀ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸੰਚਾਰ—ਲਯ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ—ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ।
Verse 5
कूर्म उवाच नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा / चतुर्धायं पुराणे ऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः
ਭਗਵਾਨ ਕੂਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸੰਚਾਰ (ਪ੍ਰਲਯ) ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਨਿਤ੍ਯ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ।
Verse 6
यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह / नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः
ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਦਿਸਦਾ ਨਾਸ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੁਨੀ ਨਿੱਤ ਕਹਿ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਤਿਸੰਚਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਲਯ ਵਿੱਚ ਪਰਤਣਾ।
Verse 7
ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति / त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः
ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ‘ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ’—ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ—ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 8
महादाद्यां विशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् / प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः
ਜਦੋਂ ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂਤ ਤੱਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਕਾਲ-ਚਿੰਤਕ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 9
ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि / प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः
ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗੀ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਪ੍ਰਲਯ ਅਤੇ (ਉਸ ਦੇ) ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਾਲ-ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 10
आत्यन्तिकश्च कथितः प्रलयो ऽत्र ससाधनः / नैमित्तिकमिदानीं वः कथयिष्ये समासतः
ਇੱਥੇ ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਉਸ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 11
चतुर्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते प्रतिसंचरे / स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः
ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸੰਹਾਰ ਦਾ ਮਹਾਕਾਲ ਆਇਆ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ।
Verse 12
ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी / भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयङ्करी
ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ—ਅਤਿ ਤੀਖੀ, ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ—ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਘੋਰ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 13
ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले / तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च
ਤਦ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਅਲਪਸਾਰ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਕੇ ‘ਭੂਮੀ’ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः / असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः
ਤਦ ਦਿਵਾਕਰ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਰਥ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਗਦਾ ਹੈ; ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਅਸਹਿਣਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे / तेनाहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत
ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦਹਕ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 16
ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशम् / चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तथा
ਤਦ ਉਹ ਕਿਰਣਾਂ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਚੌਹੀਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋਈਆਂ; ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਸਾਰੇ ਚਤੁਰਲੋਕ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 17
व्याप्नुवन्तश्च ते विप्रास्तूर्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः / दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਉਹ ਸੱਤ ਭਾਸਕਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸਭ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪ ਗਏ; ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਦਾਹਕ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਦਹਕ ਉਠੇ।
Verse 18
ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्त्ररश्मयः / खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्
ਉਹ ਸੂਰਜ ਜਲ ਦੀ ਨਮੀ ਨਾਲ ਦਿੱਪਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੇਕਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 19
ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा / साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निस्नेहा समपद्यत
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ—ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਸਮੇਤ—ਸਾਰੀ ਨਮੀ ਗਵਾ ਕੇ ਨਿਰਾ ਸੁੱਕਾਪਣ ਬਣ ਗਈ।
Verse 20
दीप्ताभिः संतताभिश्च रश्मिभिर्वै समन्ततः / अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक् चैव समावृतम्
ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਅਟੁੱਟ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਗਿਆ—ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਉੱਪਰ ਚੰਬੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਤਿਰਛੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲ ਕੇ।
Verse 21
सूर्याग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम् / एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत
ਸੂਰਜ-ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਪਦਾਰਥ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਜ੍ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वा सुकुण्डली / चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा
ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਬਣ ਕੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਪਟਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਇਸ ਚਤੁਰਲੋਕੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
ततः प्रलीने सर्वस्मिञ् जङ्गमे स्थावरे तथा / निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਘਾਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਧਰਤੀ ਕੂਰਮ ਦੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 24
अम्बरीषमिवाभाति सर्वमापूरितं जगत् / सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः
ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਰ ਕੇ ਧਧਕਦੀ ਭੱਠੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च / ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च
ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਤਦੋਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਕੇ ਭੂਮਿਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
द्वीपांश्च पर्वतांश्चैव वर्षाण्यथ महोदधीन् / तान् सर्वान् भस्मसात् कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः
ਦੀਪਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਕੇ, ਸੱਤ-ਸਰੂਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪਾਵਕ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः / पिबन्नपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਕੇ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀ ਸਮਿੱਧ ਅੱਗ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ।
Verse 28
ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा / लोकान् दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजॄम्भितः
ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਪਤ-ਸਰੂਪੀ ਸੰਵਰਤਕ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਲੰਘ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलमशोषयत् / अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्ध्वं दहिष्यति
ਉਹ ਦੇਵ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਦਿਵ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜੇਗਾ।
Verse 30
योजनानां शतानीह सहस्राण्ययुतानि च / उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु
ਇੱਥੇ ਉਸ ਸੰਵਰਤਕ ਵਹਿਨ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਯੋਜਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਯੁਤ (ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ) ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 31
गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च सयक्षोरगराक्षसान् / तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः
ਤਦੋਂ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਅਗਨੀ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਪਿਸਾਚਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਉਰਗਾਂ (ਨਾਗਾਂ) ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 32
भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च तथा महः / दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम्
ਭੂਲੋਕ, ਭੁਵਰਲੋਕ, ਸਵਰਲੋਕ ਅਤੇ ਮਹਰਲੋਕ—ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲ ਆਪ ਕਾਲਾਗਨੀ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਬਚਤ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
व्याप्तेष्वेतेषु लोकेषु तिर्यगूर्ध्वमथाग्निना / तत् तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः / अयोगुडनिभं सर्वं तदा चैकं प्रकाशते
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਿਰਛੇ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਫੈਲ ਕੇ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਤেজ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤਪੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਕੋ ਅਖੰਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 34
ततो गजकुलोन्नादास्तडिद्भिः समलङ्कृताः / उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः
ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਸੰਵਰਤਕ ਬੱਦਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ—ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ।
Verse 35
केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः / धूम्रवर्णास्तथा केचित् केचित् पीताः पयोधराः
ਕੁਝ (ਬੱਦਲ) ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਆਮ ਸਨ, ਕੁਝ ਕੁਮੁਦ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਧਵਲੇ; ਕੁਝ ਧੂੰਏਂ ਰੰਗ ਦੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੇ ਮੇਘ-ਸਤਨ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੀਲੇ ਸਨ।
Verse 36
केचिद् रासभवर्णास्तु लाक्षारसनिभास्तथा / शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभाः परे
ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਗਧੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਲਾਖ ਦੇ ਰਸ ਵਰਗੇ। ਕੁਝ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਜਾਤੀ-ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਅੰਜਨ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ ਜਿਹਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੰਗ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 37
मनः शिलाभास्त्वन्ये च कपोतसदृशाः परे / इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा / इन्द्रचापनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि
ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਮਨਹ-ਸ਼ਿਲਾ ਵਾਂਗ ਕਾਲੇ, ਕੁਝ ਕਬੂਤਰ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਲਾਲ, ਕੁਝ ਹਰਿਤਾਲ ਵਾਂਗ ਪੀਲੇ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਘਣ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਇੰਦਰ-ਧਨੁਸ਼ (ਇੰਦਰ ਦਾ ਧਨੁ) ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
Verse 38
केचित् पर्वतसंकाशाः केचिद् गजकुलोपमाः / कूटाङ्गारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः / बहूरूपा घोरूपा घोरस्वरनिनादिनः
ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਸੜਦੇ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਜਿਹੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਜਿਹੇ। ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਗੱਜ ਨਾਲ ਨਿਨਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 39
तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभः स्थलम् / ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करात्मजाः / सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत
ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜਲਧਰ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ, ਸੂਰਜ-ਜਨਮੇ ਜਲਦ ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 40
ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्तीह महौघवत् / सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम्
ਫਿਰ ਉਹ ਜਲਦ ਇੱਥੇ ਮਹਾਂ-ਹੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ, ਅਮੰਗਲ ਧਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
प्रवृष्टे च तदात्यर्थमम्भसा पूर्यते जगत् / अद्भिस्तेजोभिभूतत्वात् तदाग्निः प्रविशत्यपः
ਜਦੋਂ ਮਹਾਵਰਖਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਤੇਜ-ਤੱਤ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨੀ-ਤੱਤ ਉਸੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥
Verse 42
नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदाः क्षयसंभवाः / प्लावयन्तो ऽथ भुवनं महाजलपरिस्त्रवैः
ਅਗਨੀ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਬੱਦਲ ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮਹਾਂ ਜਲ-ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਲਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਗਤ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦੇਂਦੇ ਹਨ॥
Verse 43
धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयंभुवा / अत्यन्तसलिलौघैश्च वेला इव महोदधिः
ਸਵਯੰਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਜਲ-ਉਫਾਨ ਨਾਲ ਇਹ ਐਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਆਪਣੀ ਤਟ-ਰੇਖਾ ਲੰਘ ਜਾਵੇ॥
Verse 44
साद्रिद्वीपा तथा पृथ्वी जलैः संच्छाद्यते शनैः / आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति / पुनः पतति तद् भूमौ पूर्यन्ते तेन चार्णवाः
ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਜਲ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥
Verse 45
ततः समुद्राः स्वां वेलामतिक्रान्तास्तु कृत्स्नशः / पर्वताश्च विलीयन्ते मही चाप्सु निमज्जति
ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤਟ-ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਾੜ ਘੁਲ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ॥
Verse 46
तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे / योगनिन्द्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः
ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਇਕ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਥਿਰ ਤੇ ਚਲ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਦੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਧਾਰ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕੀਤਾ।
Verse 47
चतुर्युगसहस्रान्तं कल्पमाहुर्महर्षयः / वाराहो वर्तते कल्पो यस्य विस्तार ईरितः
ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਕ ਕਲਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਲਪ ਹੁਣ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਰਾਹ-ਕਲਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 48
असंख्यातास्तथा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः / कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ। ਕਾਲ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 49
सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः / तामसेषु हरस्योक्तं राजसेषु प्रजापतेः
ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧੇਰੇ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਤਾਮਸ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ; ਅਤੇ ਰਾਜਸ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ।
Verse 50
यो ऽयं प्रवर्तते कल्पो वाराहः सात्त्विको मतः / अन्ये च सात्त्विकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः
ਜੋ ਕਲਪ ਹੁਣ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਰਾਹ-ਕਲਪ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਕਲਪ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਨਾਤਾ ਹੈ।
Verse 51
ध्यानं तपस्तथा ज्ञानं लब्ध्वा तेष्वेव योगिनः / आराध्य गिरिशं मां च यान्ति तत् परमं पदम्
ਧਿਆਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ—ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਵੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ—ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 52
सो ऽहं सत्त्वं समास्थाय मायी मायामयीं स्वयम् / एकार्णवे जगत्यस्मिन् योगनिद्रां व्रजामि तु
ਮੈਂ—ਸਤ੍ਤਵ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ—ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਮਾਯਾਮਯ ਹੋ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਇਕ ਹੀ ਮਹਾਸਾਗਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 53
मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्तं कालं महर्षयः / जनलोके वर्तमानास्तपसा योगचक्षुषा
ਮਹਾਤਮਾ ਮਹਰਿਸ਼ੀ (ਸਧਾਰਣ ਜੀਵਾਂ ਦੇ) ਨੀਂਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਤਪ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਚੱਖੂ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 54
अहं पुराणपुरुषो भूर्भुवः प्रभवो विभुः / सहस्रचरणः श्रीमान् सहस्रांशुः सहस्रदृक्
ਮੈਂ ਪੁਰਾਣ ਪੁਰਖ ਹਾਂ—ਭੂ ਅਤੇ ਭੁਵਹ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿਕਾਰਕ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ; ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।
Verse 55
मन्त्रो ऽग्निर्ब्राह्मिणा गावः कुशाश्च समिधो ह्यहम् / प्रोक्षणी च श्रुवश्चैव सोमो घृतमथास्म्यहम्
ਮੈਂ ਹੀ ਮੰਤਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਅੱਗ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਹੀ ਗਾਂਵਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਕੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮਿਧਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਪ੍ਰੋਛਣੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਵ; ਮੈਂ ਹੀ ਸੋਮ ਅਤੇ ਘਿਉ ਵੀ ਹਾਂ।
Verse 56
संवर्तको महानात्मा पवित्रं परमं यशः / वेदो वेद्यं प्रभुर्गोप्ता गोपतिर्ब्रह्मणो मुखम्
ਉਹ ਸੰਵਰਤਕ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ—ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪਰਮ ਯਸ਼ ਹੈ। ਉਹੀ ਵੇਦ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦਾ ਜ਼ਾਣਯੋਗ ਅਰਥ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਰੱਖਿਆਕ, ਗੋਪਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮੁਖ ਹੈ।
Verse 57
अनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः / हंसः प्राणो ऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः
ਤੁਸੀਂ ਅਨੰਤ, ਤਾਰਕ, ਯੋਗੀ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਆਸਰਾ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੰਸ—ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ; ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੁਸੀਂ ਕਪਿਲ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਮੂਰਤੀ, ਸਨਾਤਨ ਹੋ।
Verse 58
क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः कालो जगद्बीजमथामृतम् / माता पिता महादेवो मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते
ਮੈਂ ਖੇਤਰਜ੍ਞ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਕਾਲ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਜਗਤ ਦਾ ਬੀਜ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਮਹਾਦੇਵ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 59
आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः / मां पश्यन्ति यतयो योगनिष्ठा ज्ञात्वात्मानममृतत्वं व्रजन्ति
ਮੈਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ, ਭੁਵਨਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ, ਨਾਰਾਇਣ—ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਯੋਗਮੂਰਤੀ ਹਾਂ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਯਤੀ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਅਮਰਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Pratisarga is framed as the re-manifestation that follows naimittika-pralaya at the end of a kalpa; the Lord first classifies pralaya types and then narrates the occasional dissolution whose aftermath necessitates secondary creation.
Ātyantika-pralaya is taught as the yogin’s final dissolution into the Supreme Self through liberating knowledge, implying that mokṣa culminates in realization of the Self as grounded in (and non-separate from) the Supreme reality.
The text uses guṇa-based cosmology—sāttvika, tāmasa, rājasa—to explain varying devotional prominence while maintaining a unified theological horizon, supporting the Kurma Purana’s samanvaya rather than sectarian exclusion.