Adhyaya 25

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्विशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच एष वो ऽभिहितः कृत्स्नो गृहस्थाश्रमवासिनः / द्विजातेः परमो धर्मो वर्तनानि निबोधत

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸ਼ਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉਪਰਿਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪੂਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝੋ।

Verse 2

द्विविधस्तु गृही ज्ञेयः साधकश्चाप्यसाधकः / अध्यापनं याजनं च पूर्वस्याहुः प्रतिग्रहम् / कुसीदकृषिवाणिज्यं प्रकुर्वोतास्वयङ्कृतम्

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਜਾਣੋ—ਸਾਧਕ ਅਤੇ ਅਸਾਧਕ। ਸਾਧਕ ਲਈ ਅਧਿਆਪਨ, ਯਾਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਸੂਦ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

कृषेरभावाद् वाणिज्यं तदभावात् कुसीदकम् / आपत्कल्पो ह्यं ज्ञेयः पूर्वोक्तो मुख्य इष्यते

ਜੇ ਖੇਤੀ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰੋ; ਜੇ ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੂਦ ਉੱਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਤਕਾਲ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਮੁੱਖ ਧਰਮ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

स्वयं वा कर्षणं कुर्याद् वाणिज्यं वा कुसीदकम् / कष्टा पापीयसी वृत्तिः कुसीदं तद् विवर्जयेत्

ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਖੇਤੀ ਕਰੇ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰੇ; ਪਰ ਸੂਦ ਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣਾ (ਕੁਸੀਦ) ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪਾਪਮਈ ਜੀਵਿਕਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 5

क्षात्रवृत्तिं परां प्रहुर्न स्वयं कर्षणं द्विजैः / तस्मात् क्षात्रेण वर्तेत वर्तनेनापदि द्विजः

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਆਪ ਹਲ ਚਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਦਵਿਜ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵੇ; ਪਰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਲਵੇ।

Verse 6

तेन चावाप्यजीवंस्तु वैश्यवृत्तिं कृषिं व्रजेत् / न कथञ्चन कुर्वोत ब्राह्मणः कर्म कर्षणम्

ਜੇ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੀ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਰਥਾਤ ਖੇਤੀ ਅਪਣਾ ਲਵੇ। ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 7

लब्धलाभः पितॄन् देवान् ब्राह्मणांश्चापि पूजयेत् / ते तृप्तास्तस्य तं दोषं शमयन्ति न संशयः

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 8

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्याद् भागं तु विंशकम् / त्रिंशद्भागं ब्राह्मणानां कृषिं कुर्वन् न दुष्यति

ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਤੀਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਖੇਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 9

वणिक् प्रदद्याद् द्विगुणं कुसीदी त्रिगुणं पुनः / कृषीवलो न दोषेण युज्यते नात्र संशयः

ਵਪਾਰੀ ਦੋਗੁਣਾ ਦੇ ਕੇ ਚੁਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਦਖੋਰ ਫਿਰ ਤਿਗੁਣਾ; ਪਰ ਕਿਸਾਨ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

Verse 10

शिलोञ्छं वाप्याददीत गृहस्थः साधकः पुनः / विद्याशिल्पादयस्त्वन्ये बहवो वृत्तिहेतवः

ਸਾਧਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ‘ਸ਼ਿਲੋਞ੍ਛ’ ਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਅਨਾਜ ਚੁਗਣਾ) ਵੀ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਦਿਆ, ਸ਼ਿਲਪ ਆਦਿ ਕਈ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।

Verse 11

असाधकस्तु यः प्रोक्तो गृहस्थाश्रमसंस्थितः / शिलोञ्छे तस्य कथिते द्वे वृत्ती परमर्षिभिः

ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ‘ਅਸਾਧਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਿਲੋਞ੍ਛ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ।

Verse 12

अमृतेनाथवा जीवेन्मृतेनाप्यथवा यदि / अयाचितं स्यादमृतं मृतं भेक्षं तु याचितम्

ਉਹ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ’ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ, ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ‘ਮ੍ਰਿਤ’ ਨਾਲ ਵੀ। ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਮਿਲੇ ਉਹ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੰਗ ਕੇ ਮਿਲੀ ਭਿੱਖ ‘ਮ੍ਰਿਤ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 13

कुशूलधान्यको वा स्यात् कुम्भीधान्यक एव वा / त्र्यहैहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव च

ਉਹ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ; ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਰਸਦ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਲਈ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 14

चतुर्णामपि चैतेषां द्विजानां गृहमेधिनाम् / श्रेयान् परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦ੍ਵਿਜ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਅਗਲਾ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੋਕ-ਜੈ (ਉੱਚ ਪੁੰਨ-ਫਲ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

षट्कर्मैको भवत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते / द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति

ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਤਿੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਦੋ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਤ੍ਰ (ਲੰਮਾ ਵੈਦਿਕ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ) ਕਰਵਾ ਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

वर्तयंस्तु शिलोञ्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः / इष्टीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत् सदा

ਸ਼ਿਲੋਞ੍ਛ ਅਤੇ ਉਞ੍ਛ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦਾ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਪਾਰਵਾਯਣ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਲਈ ਵਿਧਿਤ ਸਾਦੀਆਂ ਇਸ਼ਟੀ ਯਜ੍ਞ-ਆਹੁਤੀਆਂ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 17

न लोकवृतिं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथञ्चन / अजिह्मामशठां शुद्धां जीवेद् ब्राह्मणजीविकाम्

ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਨਾ ਅਪਣਾਵੇ। ਸਗੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ—ਸਿੱਧੀ, ਛਲ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ—ਉਸੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਏ।

Verse 18

याचित्वा वापि सद्भ्यो ऽन्नं पितॄन्देवांस्तु तोषयेत् / याचयेद् वा शुचिं दान्तं न तृप्येत स्वयं ततः

ਸੱਜਣਾਂ ਕੋਲੋਂ ਭਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਦਾਂਤ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗੇ, ਪਰ ਉਸ ਅੰਨ ਨਾਲ ਆਪ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 19

यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा गृहस्थस्तोषयेन्न तु / देवान् पितृंश्च विधिना शुनां योनिं व्रजत्यसौ

ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

धर्मश्चार्थश्च कामश्च श्रेयो मोक्षश्चतुष्टयम् / धर्माविरुद्धः कामः स्याद् ब्राह्मणानां तु नेतरः

ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਮੋਖਸ਼—ਇਹ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਕਾਮ ਉਹੀ ਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 21

योर्ऽथो धर्माय नात्मार्थः सोर्ऽथो ऽनर्थस्तथेतरः / तस्मादर्थं समासाद्य दद्याद् वै जुहुयाद् यजेत्

ਜੋ ਧਨ ਧਰਮ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਨਹੀਂ—ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਧਨ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਮਾਇਆ ਧਨ ਅਨਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਧਨ ਮਿਲਣ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰੋ, ਹੋਮ ਕਰੋ ਅਤੇ ਯਜਨ-ਪੂਜਾ ਕਰੋ।