Adhyaya 15
Snātaka and Gṛhastha-Dharma: Conduct, Marriage Norms, Daily Rites, and Liberating Virtues
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਸ ਸਨਾਤਕ-ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾਵਰਤਨ ਯੋਗ ਸਨਾਤਕ ਦੰਡ, ਵਸਤ੍ਰ, ਯਜ્ઞੋਪਵੀਤ, ਕਮੰਡਲੁ, ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਲਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ੇਧਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ: ਧਰਮ-ਸੀਮਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਵਿਆਹ (ਮਾਤ੍ਰੀ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ-ਸਾਮ੍ਯ ਤੋਂ ਬਚਾਵ), ਨਿਸ਼ਿਧ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸੰਯਮ, ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਜਾਤਵੇਦਸ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ ਆਹੁਤੀਆਂ। ਵੇਦਕਰਮ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਨਾਲ ਨਰਕਗਤੀ, ਪਰ ਸੰਧਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਜਪ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਦਇਆਮਈ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਖ਼ਮਾ, ਦਇਆ, ਸਤ੍ਯ, ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ, ਦਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਕਹਿ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਪਾਠ/ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ—ਬਾਹਰੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਯੋਗ-ਵੇਦਾਂਤ ਦੀ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ, ਆਤਮਾ-ਈਸ਼ਵਰ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਪਰਿਪਾਕ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः व्यास उवाच वेदं वेदौ तथा वेदान् वेदान् वा चतुरो द्विजाः / अधीत्य चाधिगम्यार्थं ततः स्नायाद् द्विजोत्तमः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੁਇਜੋਤਮ ਇੱਕ ਵੇਦ ਜਾਂ ਦੋ, ਜਾਂ ਵੇਦਾਂ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਚਾਰੇ—ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਅਰਥ ਸਮਝ ਲਵੇ; ਫਿਰ ਸਮਾਵਰਤਨ-ਸਨਾਨ ਕਰੇ।
Verse 2
गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया / चीर्णव्रतो ऽथ युक्तात्मा सशक्तः स्नातुमर्हति
ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਰਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਸੰਯਤ ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਾਲ, ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਪਨ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 3
वैणवीं धारयेद् यष्टिमन्तर्वासस्तथोत्तरम् / यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम्
ਉਹ ਵੇਣੂ (ਬਾਂਸ) ਦੀ ਲਾਠੀ ਧਾਰੇ, ਅੰਦਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਪਰਲਾ ਚੋਗਾ ਪਹਿਨੇ, ਦੋ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਮੰਡਲੂ ਵੀ ਨਾਲ ਰੱਖੇ।
Verse 4
छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ / रौक्मे च कुण्डले वेदं कृत्तकेशनखः शुचिः
ਛਤਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਉਸ਼ਣੀਸ਼ (ਪੱਗ) ਨਾਲ, ਪਾਦੁਕਾ ਅਤੇ ਉਪਾਨਹੌ (ਚੱਪਲ-ਜੁੱਤੇ) ਪਹਿਨੇ; ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ; ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਕੇਸ-ਨਖ ਕਟੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹੇ।
Verse 5
स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् बहिर्माल्यं न धारयेत् / अन्यत्रकाञ्चनाद् विप्रोनरक्तां बिभृयात् स्त्रजम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਬਾਹਰੋਂ ਮਾਲਾ ਨਾ ਪਹਿਨੇ; ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਲਾਲ ਮਾਲਾ ਵੀ ਨਾ ਧਾਰੇ।
Verse 6
शुक्लाम्बरधरो नित्यं सुगन्धः प्रियदर्शनः / न जीर्णमलवद्वासा भवेद् वै विभवे सति
ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਫ਼ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਹਾਵਣਾ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਂ ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਕਦੇ ਨਾ ਪਹਿਨੇ।
Verse 7
न रक्तमुल्बणं चान्यधृतं वासो न कुण्डिकाम् / नोपानहौ स्त्रजं चाथ पादुके च प्रयोजयेत्
ਚਮਕਦਾਰ ਲਾਲ ਕੱਪੜਾ ਨਾ ਪਹਿਨੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜਾ ਧਾਰੇ; ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੂ, ਜੁੱਤੀ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਪਾਦੁਕਾ ਦਾ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 8
उपवीतमलङ्कारं दर्भान् कृष्णाजिनानि च / नापसव्यं परीदध्याद् वासो न विकृतं वसेत्
ਉਹ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਭ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣਾਜਿਨ ਆਦਿ ਉਪਕਰਣ ਧਾਰੇ। ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਨੂੰ ਅਪਸਵ੍ਯ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਵਿਗੜੇ/ਬੇਤਰਤੀਬ ਕੱਪੜੇ ਨਾ ਪਹਿਨੇ।
Verse 9
आहरेद् विधिवद् दारान् सदृशानात्मनः शुभान् / रूपलक्षणसंयुक्तान् योनिदोषविवर्जितान्
ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪਤਨੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ—ਜੋ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 10
अमातृगोत्रप्रभवामसमानर्षिगोत्रजाम् / आहरेद् ब्राह्मणो भार्यां शीलशौचसमन्विताम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਐਸੀ ਪਤਨੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗੋਤ੍ਰ ਤੋਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਰਿਸ਼ੀ-ਗੋਤ੍ਰ ਦੀ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੀਲ ਤੇ ਸ਼ੌਚ (ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
Verse 11
ऋतुकालाभिगामी स्याद् यावत् पुत्रो ऽभिजायते / वर्जयेत् प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਰਿਤੁਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਨਾ ਲਵੇ, ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਨ ਮਨਾਹੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
षष्ठ्यष्टमीं पञ्चदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम् / ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि
ਛੱਠੀ, ਅੱਠਮੀ, ਪੰਦਰਵੀਂ, ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ (ਸੰਯਮ) ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 13
आदधीतावसथ्याग्निं जुहुयाज्जातवेदसम् / व्रतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पालयेत्
ਘਰੇਲੂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਜਾਤਵੇਦਸ (ਅਗਨੀ) ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਨਾਤਕ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਪਾਵਨ ਵਰਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਪਾਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 14
वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः / अकुर्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान्
ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿੱਤ ਬਿਨਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 15
अब्यसेत् प्रयतो वेदं महायज्ञान् न हापयेत् / कुर्याद् गृह्याणि कर्माणि संध्योपासनमेव च
ਸੰਯਮ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਵੇਦ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ, ਮਹਾਯੱਗ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡੇ। ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਕਰਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੇ।
Verse 16
सख्यं समाधैकैः कुर्यादुपेयादीश्वरं सदा / दैवतान्यपि गच्छेत कुर्याद् भार्याभिपोषणम्
ਸਮਾਧੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਧੂਆਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਵੇ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦਾ ਯੋਗ ਭਰਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰੇ।
Verse 17
न धर्मं ख्यापयेद् विद्वान् न पापं गूहयेदपि / कुर्वोतात्महितं नित्यं सर्वभूतानिकम्पकः
ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਡੰਕਾ ਨਾ ਪਿਟੇ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਲੁਕਾਏ। ਉਹ ਸਦਾ ਆਤਮ-ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਰਹੇ।
Verse 18
वयसः कर्मणोर्ऽथस्य श्रुतस्याभिजनस्य च / वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेत् सदा
ਉਮਰ, ਕਰਤੱਬ-ਕਰਮ, ਸਮਰੱਥਾ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਰਾਵੇ, ਬੋਲਚਾਲ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਸੰਗਤ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਦਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰੇ।
Verse 19
श्रुतिस्मृत्युदितः सम्यक् साधुभिर्यश्च सेवितः / तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित्
ਜੋ ਆਚਾਰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਮੰਨੇ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਹੋਰ ਰਾਹ ਨਾ ਲਏ।
Verse 20
येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः / तेन यायात् सतां मार्गं तेन गच्छन् न रिष्यति
ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਰ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਚਲੇ, ਉਸੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਉਹ ਚਲੇ; ਉਸ ਮਾਰਗ ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 21
नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान् / सत्यवादी जितक्रोधो ब्रह्मभूयाय कल्पते
ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਸਦਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰੇ; ਸੱਚ ਬੋਲੇ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜਿੱਤੇ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 22
संध्यास्नानपरो नित्यं ब्रह्मयज्ञुपरायणः / अनसूयी मृदुर्दान्तो गृहस्थः प्रेत्य वर्धते
ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨਿੱਤ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਤੇ ਸਨਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਯਜ੍ਞ (ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ-ਸਵਾਧਿਆਇ) ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਤੇ ਦਾਂਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 23
वीतरागभयक्रोधो लोभमोहविवर्जितः / सावित्रीजाप्यनिरतः श्राद्धकृन्मुच्यते गृही
ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਰਾਗ, ਡਰ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡੇ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਜਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ—ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
मातापित्रोर्हिते युक्तो गोब्राह्मणहिते रतः / दान्तो यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते
ਜੋ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ, ਦਾਂਤ, ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਭਗਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
त्रिवर्गसेवी सततं देवतानां च पूजनम् / कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत् प्रयतः सुरान्
ਜੋ ਤ੍ਰਿਵਰਗ (ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ) ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਿੱਤ, ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 26
विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयालुकः / गृहस्थस्तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्
ਜੋ ਸਦਾ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ, ਖ਼ਿਮਾਸ਼ੀਲ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਘਰ ਦਾ ਆਸਕਤ ‘ਗ੍ਰਿਹੀ’ ਨਾ ਬਣੇ।
Verse 27
क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः / अध्यात्मनिरतं ज्ञानमेतद् ब्राह्मणलक्षणम्
ਖ਼ਿਮਾ, ਦਇਆ, ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ, ਸੱਚ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ—ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 28
एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः / यथाशक्तिं चरन् कर्म निन्दितानि विवर्जयेत्
ਇਸ ਲਈ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲਾਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤੱਬ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਤ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ।
Verse 29
विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम् / गृहस्थो मुच्यते बन्धात् नात्र कार्या विचारणा
ਮੋਹ ਦੀ ਚਿਕੜ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵੀ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 30
विगर्हातिक्रमाक्षेपहिंसाबन्धवधात्मनाम् / अन्यमन्युसमुत्थानां दोषाणां मर्षणं क्षमा
ਨਿੰਦਾ, ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ, ਅਪਮਾਨ, ਹਿੰਸਾ, ਕੈਦ ਅਤੇ ਵਧ-ਪ੍ਰਯਾਸ ਵਰਗੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਬਦਲਾ ਲਏ ਸਹਿਣਾ ਹੀ ਖ਼ਮਾ ਹੈ।
Verse 31
स्वदुः खेष्विव कारुण्यं परदुः खेषु सौहृदात् / दयेति मुनयः प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य साधनम्
ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ, ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਜੋ ਕਰੁਣਾ ਉੱਠੇ, ਮੁਨੀ ਉਸਨੂੰ ‘ਦਇਆ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 32
चतुर्दशानां विद्यानां धारणं हि यतार्थतः / विज्ञानमिति तद् विद्याद् येन धर्मो विवर्धते
ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਪਲਦਾ ਤੇ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ’ (ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਗਿਆਨ) ਜਾਣੋ।
Verse 33
अधीत्य विधिवद् विद्यामर्थं चैवोपलभ्य तु / धर्मकार्यान्निवृत्तश्चेन्न तद् विज्ञानमिष्यते
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਿਆ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਰਥ ਵੀ ਸਮਝ ਲਏ, ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਧਰਮ-ਕਰਤਵਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ’ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 34
सत्येन लोकाञ्जयति सत्यं तत्परमं पदम् / यथाभूतप्रवाद् तु सत्यमाहुर्मनीषिणः
ਸੱਚ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ। ਮਨੀਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ‘ਸੱਚ’ ਹੈ।
Verse 35
दमः शरीरोपरमः शमः प्रज्ञाप्रिसादजः / अध्यात्ममक्षरं विद्याद् यत्र गत्वा न शोचति
ਦਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵੇਗ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੋਂ ਸ਼ਮ—ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਅਖੰਡ ਅਧਿਆਤਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 36
यया स देवो भगवान् विद्यया वेद्यते परः / साक्षाद् देवो महादेवस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम्
ਜਿਸ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਪਰਾਤਪਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਗਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਹੈ।
Verse 37
तन्निष्ठस्तत्परो विद्वान्नित्यमक्रोधनः शुचिः / महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम्
ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਉਸੇ ਦਾ ਪਰਾਇਣ, ਸਦਾ ਅਕ੍ਰੋਧੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ—ਮਹਾਯੱਗ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ—ਉਹ ਉਸ ਅਨੁੱਤਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
धर्मस्यायतनं यत्नाच्छरीरं परिपालयेत् / न हि देहं विना रुद्रः पुरुषैर्विद्यते परः
ਦੇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ-ਆਲਯ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪਰਾਤਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।
Verse 39
नित्यधर्मार्थकामेषु युज्येत नियतो द्विजः / न धर्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत्
ਨਿਯਮਵਾਨ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਾਮ ਜਾਂ ਅਰਥ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਸੋਚੇ।
Verse 40
सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्मं समाचरेत् / धर्मो हि भगवान् देवो गतिः सर्वेषु जन्तुषु
ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲੇ, ਅਧਰਮ ਨਾ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਹੈ।
Verse 41
भूतानां प्रियकारी स्यात् न परद्रोहकर्मधीः / न वेददेवतानिन्दां कुर्यात् तैश्च न संवसेत्
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਣੋ, ਪਰਦ੍ਰੋਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾ ਲਗਾਓ। ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਨਿੰਦਕਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਵਸੋ ਵੀ ਨਾ।
Verse 42
यस्त्विमं नियतं विप्रो धर्माध्यायं पठेच्छुचिः / अध्यापयेत् श्रावयेद् वा ब्रह्मलोके महीयते
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਯਮਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਧਰਮ-ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਿੱਤ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Completion of Vedic study with grasp of meaning, offering dakṣiṇā to the guru, receiving permission, and maintaining mental discipline and physical capability—signaling readiness to enter regulated social life with dharmic restraint.
Vijñāna is not merely learned comprehension; it is truthful assimilation of disciplines that nourish Dharma, and it is invalidated if one turns away from dharmic duties even after understanding the teachings.
It explicitly affirms that even a gṛhastha can be released from bondage by shaking off delusion and attaining unsurpassed yoga—supported by daily sandhyā, purity, brahma-yajña, Sāvitrī-japa, śrāddha, and ethical virtues.
It identifies Dharma as the Lord and refuge, and describes jñāna as that by which the transcendent Īśvara is known—naming Mahādeva/Rudra as the Supreme—while still grounding the path in Vedic duties and household rites.