Adhyaya 37

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षट्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान् गोवृषध्वजः / मोहयामास विप्रेन्द्रान् सूत वक्तुमिहार्हसि

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੂਤ! ਗੋਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾਰੂਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ? ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਮੋਹਿਤ-ਭ੍ਰਮਿਤ ਕੀਤਾ? ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਇੱਥੇ ਦੱਸੋ।

Verse 2

सूत उवाच पुरा दारुवन् रम्ये देवसिद्धनिषेविते / सपुत्रदारा मुनयस्तपश्चेरुः सहस्रशः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਸੁਹਾਵਣੇ ਦਾਰੂਵਨ ਵਿੱਚ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੁਨੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 3

प्रवृत्तं विविधं कर्म प्रकुर्वाणा यथाविधि / यजन्ति विविधैर्यज्ञैस्तपन्ति च महर्षयः

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਨੇਕ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 4

तेषां प्रवृत्तिविन्यस्तचेतसामथ शूलधृक् / ख्यापयन् स महादोषं ययौ दारुवनं हरः

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਹਾਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਰੂਵਨ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 5

कृत्वा विश्वगुरुं विष्णुं पार्श्वे देवो महेश्वरः / ययौ निवृत्तविज्ञानस्थापनार्थं च शङ्करः

ਵਿਸ਼ਵਗੁਰੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਚਲੇ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਹੋਏ।

Verse 6

आस्थाय विपुलं वेशमूनविंशतिवत्सरः / लीलालसो महाबाहुः पीनाङ्गश्चारुलोचनः

ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੀਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਾਂਗ ਦਿਸੇ—ਲੀਲਾ-ਰਸਿਕ, ਮਹਾਬਾਹੁ, ਪੀਨ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ।

Verse 7

चामीकरवपुः श्रीमान् पूर्णचन्द्रनिभाननः / मत्तमातङ्गगामनो दिग्वासा जगदीश्वरः

ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲਾ; ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ, ਦਿਗੰਬਰ—ਉਹ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 8

कुशेशयमयीं मालं सर्वरत्नैरलङ्कृताम् / दधानो भगवानीशः समागच्छति सस्मितः

ਕਮਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ, ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਏ।

Verse 9

यो ऽनन्तः पुरुषो योनिर्लोकानामव्ययो हरिः / स्त्रीवेषं विष्णुरास्थाय सो ऽनुगच्छति शूलिनम्

ਜੋ ਅਨੰਤ ਪੁਰਖ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਯੋਨੀ-ਕਾਰਣ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਇਸਤਰੀ ਵੇਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।

Verse 10

सम्पूर्णचन्द्रवदनं पीनोन्नतपयोधरम् / शुचिस्मितं सुप्रसन्नं रणन्नुपुरकद्वयम्

ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਛਾਤੀ ਭਰੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਸੀ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂਪੁਰ ਝੰਕਾਰਦੇ ਸਨ।

Verse 11

सुपीतवसनं दिव्यं श्यामलं चारुलोचनम् / उदारहंसचलनं विलासि सुमनोहरम्

ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਚਮਕਦਾਰ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ। ਉੱਚੇ ਹੰਸ ਵਰਗੀ ਚਾਲ, ਵਿਲਾਸ ਭਰੀ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 12

एवं स भगवानीशो देवदारुवने हरः / चचार हरिणा भिक्षां मायया मोहयन् जगत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼, ਹਰ, ਦੇਵਦਾਰੂ ਵਨ ਵਿੱਚ ਹਰਣ ਨਾਲ ਭਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 13

दृष्ट्वा चरन्तं विश्वेशं तत्र तत्र पिनाकिनम् / मायया मोहिता नार्यो देवदेवं समन्वयुः

ਇੱਥੇ ਉੱਥੇ ਵਿਚਰਦੇ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਈਆਂ।

Verse 14

विस्त्रस्तवस्त्राभरणास्त्यक्त्वा लज्जां पतिव्रताः / सहैव तेन कामार्ता विलासिन्यश्चरन्तिहि

ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਬਿਖਰ ਗਏ, ਲਾਜ ਛੱਡ ਕੇ—ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਉਹ ਵਿਲਾਸੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕਾਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫਿਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

Verse 15

ऋषीणां पुत्रका ये स्युर्युवानो जितमानसाः / अन्वगच्छन् हृषीकेशं सर्वे कामप्रपीडिताः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ; ਪਰ ਸਭ ਕਾਮ-ਵੇਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ।

Verse 16

गायन्ति नृत्यन्ति विलासबाह्या नारीगणा मायिनमेकमीशम् / दृष्ट्वा सपत्नीकमतीवकान्त- मिच्छन्त्यथालिङ्गनमाचरन्ति

ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਨੱਚਦੀਆਂ, ਲੀਲਾਮਈ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਉਸ ਇਕ ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਵੀ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਆਲਿੰਗਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਓਹੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 17

पदे निपेतुः स्मितमाचरन्ति गायन्ति गीतानि मुनीशपुत्राः / आलोक्य पद्मापतिमादिदेवं भ्रूभङ्गमन्ये विचरन्ति तेन

ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਕੋਈ ਭਗਤੀ-ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਮੁਸਕੁਰਾਏ; ਮੁਨੀਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਜਨ-ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਅਤੇ ਆਦਿ ਦੇਵ ਪਦਮਾਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਉਸ ਭਾਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਫਿਰਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 18

आसामथैषामपि वासुदेवो मायी मुरारिर्मनसि प्रविष्टः / करोति भोगान् मनसि प्रवृत्तिं मायानुभूयन्त इतिव सम्यक्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਸੁਦੇਵ—ਮੁਰਾਰੀ, ਮਾਇਆਧਾਰੀ—ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਬਾਹਰਵੱਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕਾਰਜ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 19

विभाति विश्वामरभूतभर्ता स माधवः स्त्रीगणमध्यविष्टः / अशेषशक्त्यासनसंनिविष्टो यथैकशक्त्या सह देवदेवः

ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਮਾਧਵ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਿੰਹਾਸਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਦੇਵ ਇਕ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਬਿਰਾਜਦਾ ਹੈ।

Verse 20

करोति नृत्यं परमप्रभावं तदा विरूढः पुनरेव भूयः / ययौ समारुह्य हरिः स्वभावं तदीशवृत्तामृतमादिदेवः

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਉੱਠ ਕੇ ਆਦਿਦੇਵ ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਸਹਜ ਸ੍ਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਚਰਨ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਵਰਤਾਂਤ ਛੱਡ ਗਿਆ।

Verse 21

दृष्ट्वा नारीकुलं रुद्रं पुत्राणामपि केशवम् / मोहयन्तं मुनिश्रेष्ठाः कोपं संदधिरे भृशम्

ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਰਮਾਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 22

अतीव परुषं वाक्यं प्रोचुर्देवं कपर्दिनम् / शेषुश्च शापैर्विविधैर्मायया तस्य मोहिताः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਪર્દਿਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਹੇ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਪਾਂ ਨਾਲ (ਉਸ ਉੱਤੇ) ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 23

तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे / यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः

ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਈਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਤਾਰੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਫਿੱਕੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

ते भग्नतपसो विप्राः समेत्य वृषभध्वजम् / को भवानिति देवेशं पृच्छन्ति स्म विमोहिताः

ਤਪੱਸਿਆ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵేశ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ—“ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?”

Verse 25

सो ऽब्रवीद् भगवानीशस्तपश्चर्तुमिहागतः / इदानीं भार्यया देशे भवद्भिरिह सुव्रताः

ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਓ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਾਂਗਾ।'

Verse 26

तस्य ते वाक्यमाकर्ण्य भृग्वाद्या मुनिपुङ्गवाः / ऊचुर्गृहीत्वा वसनं त्यक्त्वा भार्यां तपश्चर

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਦਿ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਤਪੱਸਵੀ ਦੇ ਵਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰੋ, ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗੋ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੋ।'

Verse 27

अथोवाच विहस्येशः पिनाकी नीललोहितः / संप्रेक्ष्य जगतो योनिं पार्श्वस्थं च जनार्दनम्

ਤਦ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਨੇ ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ।

Verse 28

कथं भवद्भिरुदितं स्वभार्यापोषणोत्सुकैः / त्यक्तव्या मम भार्येति धर्मज्ञैः शान्तमानसैः

'ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਖੁਦ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹੋ, ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹੈ?'

Verse 29

ऋषय ऊचुः व्यभिचाररता नार्यः संत्याज्याः पतिनेरिताः / अस्माभिरेषा सुभगा तादृशी त्यागमर्हति

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਵਿਭਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁੰਦਰੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹੈ।'

Verse 30

महादेव उवाच न कदाचिदियं विप्रा मनसाप्यन्यमिच्छति / नाहमेनामपि तथा विमुञ्चामि कदाचन

ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦਾ।

Verse 31

ऋषय ऊचुः दृष्ट्वा व्यभिचरन्तीह ह्यस्माभिः पुरुषाधम / उक्तं ह्यसत्यं भवता गम्यतां क्षिप्रमेव हि

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪੁਰਖਾਧਮ, ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਕੁਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਜਾਣ ਲਿਆ; ਤੂੰ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਚਲਾ ਜਾ।

Verse 32

एवमुक्ते महादेवः सत्यमेव मयेरितम् / भवतां प्रतिभात्येषेत्युक्त्वासौ विचचार ह

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਵਚਨ ਸੱਚ ਹੀ ਹਨ; ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਏ।

Verse 33

सो ऽगच्छद्धरिणा सार्धं मुनिन्द्रस्य महात्मनः / वसिष्ठस्याश्रमं पुण्यं भिक्षार्थो परमेश्वरः

ਤਦ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਭਿੱਖਿਆ ਲਈ ਹਿਰਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਗਏ।

Verse 34

दृष्ट्वा समागतं देवं भिक्षमाणमरुन्धती / वसिष्ठस्य प्रिया भार्या प्रत्युद्गम्य ननाम नम्

ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 35

प्रक्षाल्य पादौ विमलं दत्त्वा चासनमुत्तमम् / संप्रेक्ष्य शिथिलं गात्रमभिघातहतं द्विजैः / संधयामास भैषज्यैर्विष्णा वदना सती

ਸਤੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਨਿਰਮਲ ਹੋਣ ਤੱਕ ਧੋ ਕੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਢਿੱਲੇ ਹੋਏ ਅੰਗ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਮ ਤੇਜਸਵੀ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਸਤੀ ਨੇ ਔਖਧੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ।

Verse 36

चकार महतीं पूजां प्रार्थयामास भार्यया / को भवान् कुत आयातः किमाचारो भवानिति / उवाच तां महादेवः सिद्धानां प्रवरो ऽस्म्यहम्

ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਨਿਮਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—“ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ? ਤੁਹਾਡਾ ਆਚਾਰ ਕੀ ਹੈ?” ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਸਿੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਾਂ।”

Verse 37

यदेतन्मण्डलं शुद्धं भाति ब्रह्ममयं सदा / एषैव देवता मह्यं धारयामि सदैव तत्

ਜੋ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਡਲ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਆਰਾਧ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 38

हत्युक्त्वा प्रययौ श्रीमाननुगृह्य पतिव्रताम् / ताडयाञ्चक्रिरे दण्डैर्लोष्टिभिर्मुष्टिभिद्विजाः

ਉਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਉੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਡੰਡਿਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 39

दृष्ट्वा चरन्तं गिरिशं नग्नं विकृतलक्षणम् / प्रोचुरेतद् भवांल्लिङ्गमुत्पाटयतु दुर्मते

ਗਿਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਅਤੇ ਵਿਗੜੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਫਿਰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਤਿ ਆਪਣਾ ਲਿੰਗ ਉਖਾੜ ਦੇਵੇ!”

Verse 40

तानब्रवीन्महायोगी करिष्यामीति शङ्करः / युष्माकं मामके लिङ्गे यदि द्वेषो ऽभिजायते

ਮਹਾਯੋਗੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਇਹ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੇ ਮੇਰੇ ਲਿੰਗ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਘ੍ਰਿਣਾ ਉੱਠ ਪਏ…”

Verse 41

इत्युक्त्वोत्पाटयामास भगवान् भगनेत्रहा / नापश्यंस्तत्क्षणेनेशं केशवं लिङ्गमेव च

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਭਗਨੇਤ੍ਰਹਾ ਨੇ ਉਸੇ ਛਿਨ ਉਹਨੂੰ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਪਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ—ਕੇਵਲ ਲਿੰਗ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 42

तदोत्पाता बभूवुर्हि लोकानां भयशंसिनः / न राजते सहस्रांशुश्चचाल पृथिवी पुनः / निष्प्रभाश्च ग्रहाः सर्वे चुक्षुभे च महोदधिः

ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਉੱਠੇ। ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਨਾ ਚਮਕਿਆ; ਧਰਤੀ ਫਿਰ ਕੰਬੀ; ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਇਆ।

Verse 43

अपश्यच्चानुसूयात्रेः स्वप्नं भार्या पतिव्रता / कथयामास विप्राणां भयादाकुलितेक्षणा

ਅਤ੍ਰੀ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸਿਆ।

Verse 44

तेजसा भासयन् कृत्स्नं नारायणसहायवान् / भिक्षमाणः शिवो नूनं दृष्टो ऽस्माकं गृहेष्विति

“ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖੇ ਹਨ—ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ।”

Verse 45

तस्या वचनमाकर्ण्य शङ्कमाना महर्षयः / सर्वे जग्मुर्महायोगं ब्रह्माणं विश्वसंभवम्

ਉਸਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਯੋਗੀ, ਵਿਸ਼ਵ-ਸੰਭਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਏ।

Verse 46

उपास्यमानममलैर्योगिभिर्ब्रह्मवित्तमैः / चतुर्वेदैर्मूर्तिमद्भिः सावित्र्या सहितं प्रभुम्

ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਵਾਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਿਰਮਲ ਯੋਗੀ—ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਿਆਨੀ—ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 47

आसीनमासने रम्ये नानाश्चर्यसमन्विते / प्रभासहस्रकलिले ज्ञानैश्वर्यादिसंयुते

ਉਹ ਅਨੇਕ ਅਚੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੁਹਣਾ ਆਸਨ ਧਾਰ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇਜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 48

विभ्राजमानं वपुषा सस्तितं शुभ्रलोचनम् / चतुर्मुखं महाबाहुं छन्दोमयमजं परम्

ਉਹ ਦੇਹ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਸੁਸਥਿਰ ਤੇ ਸੁਸੰਸਥਿਤ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ; ਚਤੁਰਮੁਖ, ਮਹਾਬਾਹੁ—ਛੰਦੋਮਯ, ਅਜ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤਵ।

Verse 49

विलोक्य वेदपुरुषं प्रसन्नवदनं शुभम् / शिरोभिर्धरणीं गत्वा तोषयामासुरीश्वरम्

ਵੇਦ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 50

तान् प्रसन्नमना देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्मुखः / व्याजहार मुनिश्रेष्ठाः किमागमनकारणम्

ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ ਤੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਤੁਹਾਡੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 51

तस्य ते वृत्तमखिलं ब्रह्मणः परमात्मनः / ज्ञापयाञ्चक्रिरे सर्वे कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅੰਜਲੀ ਧਾਰ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਈ।

Verse 52

ऋषय ऊचुः कश्चिद् दारुवनं पुण्यं पुरुषो ऽतीवशोभनः / भार्यया चारुसर्वाङ्ग्या प्रविष्टो नग्न एव हि

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਪੁਰਖ, ਆਪਣੀ ਸਰਬਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਾਰੂਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਗਨ ਸੀ।”

Verse 53

मोहयामास वपुषा नारीणां कुलमीश्वरः / कन्यकानां प्रिया चास्य दूषयामास पुत्रकान्

ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਬਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 54

अस्माभिर्विविधाः शापाः प्रदत्ताश्च पराहताः / ताडितो ऽस्माभिरत्यर्थं लिङ्गन्तु विनिपातितम्

ਅਸੀਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰੇ ਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਡਾਹ ਕੇ ਡਿਗਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

अन्तर्हितश्च भगवान् सभार्यो लिङ्गमेव च / उत्पाताश्चाभवन् घोराः सर्वभूतभयङ्कराः

ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਸਹਧਰਮিণੀ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਉਹ ਲਿੰਗ ਵੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਘੋਰ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।

Verse 56

क एष पुरुषो देव भीताः स्म पुरुषोत्तम / भवन्तमेव शरणं प्रपन्ना वयमच्युत

ਹੇ ਦੇਵ! ਇਹ ਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੈ? ਹੇ ਪੁਰਖੋਤਮ! ਅਸੀਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਮੰਨ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਾਂ।

Verse 57

त्वं हि वेत्सि जगत्यस्मिन् यत्किञ्चिदपि चेष्टितम् / अनुग्रहेण विश्वेश तदस्माननुपालय

ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਤੇ ਕਰਤੂਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

Verse 58

विज्ञापितो मुनिगणैर्विश्वात्मा कमलोद्भवः / ध्यात्वा देवं त्रिशूलाङ्कं कृताञ्जलिरभाषत

ਮੁਨੀਗਣਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।

Verse 59

ब्रह्मोवाच हा कष्टं भवतामद्य जातं सर्वार्थनाशनम् / धिग्बलं धिक् तपश्चर्या मिथ्यैव भवतामिह

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਾਏ! ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਐਸੀ ਭਾਰੀ ਆਫ਼ਤ ਆ ਪਈ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਧਿਕ ਬਲ ਨੂੰ! ਧਿਕ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ! ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਥਕ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

Verse 60

संप्राप्य पुण्यसंस्कारान्निधीनां परमं निधिम् / उपेक्षितं वृथाचारैर्भवद्भिरिह मोहितैः

ਪੁੰਨ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਧੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਮ ਨਿਧਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵਿਅਰਥ ਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਆਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 61

काङ्क्षन्ते योगिनो नित्यं यतन्तो यतयो निधिम् / यमेव तं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम्

ਜਿਸ ਨਿਧਿ ਦੀ ਸਦਾ ਜਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਤੀ-ਯੋਗੀ ਨਿੱਤ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਾ ਕੇ ਵੀ—ਹਾਏ—ਉਸ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

Verse 62

यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्यत्प्राप्त्यैर्वेदवादिनः / महानिधिं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम्

ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵੇਦਵਾਦੀ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਮਹਾਨਿਧਿ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ—ਹਾਏ—ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

Verse 63

यं समासाद्य देवानैमैश्वर्यमखिलं जगत् / तमासाद्याक्षयनिधिं हा भवद्भिरुपेक्षितम्

ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਜ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਅਖੰਡ/ਅਖਯ ਨਿਧਿ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ—ਹਾਏ—ਤੁਸੀਂ ਉਪੇਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

Verse 64

यत्समापत्तिजनितं विश्वेशत्वमिदं मम / तदेवोपेक्षितं दृष्ट्वा निधानं भाग्यवर्जितैः

ਸਮਾਪੱਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੇਰਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਤਵ—ਉਹੀ ਨਿਧਿ ਨੂੰ ਭਾਗ੍ਹ-ਹੀਣ ਲੋਕ ਉਪੇਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ (ਮਨ ਖਿੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।

Verse 65

यस्मिन् समाहितं दिव्यमैश्वर्यं यत् तदव्ययम् / तमासाद्य निधिं ब्राह्म हा भवद्भिर्वृथाकृतम्

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ—ਉਸ ਨਿਧਿ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਾਇ! ਤੁਸੀਂ ਵਿਅਰਥ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

Verse 66

एष देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः / न तस्य परमं किञ्चित् पदं समधिगम्यते

ਇਹੀ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਇਉਂ ਜਾਣੋ। ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਪਰਮ ਪਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 67

देवतानामृषीणां च पितॄणां चापि शाश्वतः / सहस्रयुगपर्यन्ते प्रलये सर्वदेहिनाम् / संहरत्येष भगवान् कालो भूत्वा महेश्वरः

ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ—ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਲਯ ਸਮੇਂ—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 68

एष चैव प्रजाः सर्वाः सृजत्येकः स्वतेजसा / एष चक्री च वज्री च श्रीवत्सकृतलक्षणः

ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਵਤੇਜ ਨਾਲ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਤੇ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।

Verse 69

योगी कृतयुगे देवस्त्रेतायां यज्ञ उच्यते / द्वापरे भगवान् कालो धर्मकेतुः कलौ युगे

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ‘ਯੋਗੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਯਜ੍ਞ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ‘ਕਾਲ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਧਰਮਕੇਤੁ’—ਧਰਮ ਦਾ ਝੰਡਾ—ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 70

रुद्रस्य मूर्तयस्तिस्त्रो याभिर्विश्वमिदं ततम् / तमो ह्यग्नी रजो ब्रह्मा सत्त्वं विष्णुरिति प्रभुः

ਰੁਦ੍ਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਿਆ ਹੈ। ਤਮੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਰਜੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਤੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 71

मूर्तिरन्या स्मृता चास्य दिग्वासा वै शिवा ध्रुवा / यत्र तिष्ठति तद् ब्रह्म योगेन तु समन्वितम्

ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਦਿਗਵਾਸਾ, ਧ੍ਰੂਵ, ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼ਿਵ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸੰਯੁਕਤ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 72

या चास्य पार्श्वगा भार्या भवद्भिरभिवीक्षिता / सा हि नारायणो देवः परमात्मा सनातनः

ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸ ਖੜੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਵੇਖਿਆ—ਉਹੀ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।

Verse 73

तस्मात् सर्वमिदं जातं तत्रैव च लयं व्रजेत् / स एव मोहयेत् कृत्स्नं स एव परमा गतिः

ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਜਨਮਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ—ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਰਨ—ਹੈ।

Verse 74

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् / एकशृङ्गो महानात्मा पुराणो ऽष्टाक्षरो हरिः

ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸਹਸ੍ਰ-ਸ਼ੀਰਸ਼, ਸਹਸ੍ਰ-ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰ-ਪਾਦ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਏਕਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਰੀ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ-ਸਰੂਪ।

Verse 75

चतुर्वेदश्चतुर्मूर्तिस्त्रिमूर्तिस्त्रिगुणः परः / एकमूर्तिरमेयात्मा नारायण इति श्रुतिः

ਉਹ ਚਾਰਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਇਕ ਹੀ ਹੈ—ਅਮੇਯ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—‘ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ।’

Verse 76

ऋतस्य गर्भो भगवानापो मायातनुः प्रभुः / स्तूयते विविधैर्मन्त्रैर्ब्राह्मणैर्धर्ममोक्षिभिः

ਭਗਵਾਨ ਰਿਤ ਦਾ ਗਰਭ ਹੈ; ਉਹੀ ਆਪਹ (ਦਿਵ੍ਯ ਜਲ) ਹੈ; ਮਾਇਆ-ਤਨੂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 77

संहृत्य सकलं विश्वं कल्पान्ते पुरुषोत्तमः / शेते योगामृतं पीत्वा यत् तद् विष्णोः परं पदम्

ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਯੋਗਾਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ, ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ।

Verse 78

न जायते न म्रियते वर्धते न च विश्वसृक् / मूलप्रकृतिरव्यक्ता गीयते वैदिकैरजः

ਉਹ ਨਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਜ’ ਅਤੇ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ ਮੂਲਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 79

ततो निशायां वृत्तायां सिसृक्षुरखिलञ्जगत् / अजस्य नाभौ तद् बीजं क्षिपत्येष महेश्वरः

ਫਿਰ ਰਾਤ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉਹ ਬੀਜ ਅਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਨિક્ષੇਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 80

तं मां वित्त महात्मानं ब्रह्माणं विश्वतो मुखम् / महान्तं पुरुषं विश्वमपां गर्भमनुत्तमम्

ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੋ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਤੋਮੁਖ (ਸਰਬਮੁਖ) ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਜੋ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਅਪਾਂ ਗਰਭ’—ਜਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁੱਤਮ ਗਰਭ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਰਮ ਸਰੋਤ ਹੈ।

Verse 81

न तं विदाथ जनकं मोहितास्तस्य मायया / देवदेवं महादेवं भूतानामीश्वरं हरम्

ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਜਨਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ—ਉਸ ਹਰ ਨੂੰ; ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ, ਮਹਾਦੇਵ, ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ-ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 82

एष देवो महादेवो ह्यनादिर्भगवान् हरः / विष्णुना सह संयुक्तः करोति विकरोति च

ਇਹੀ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ—ਅਨਾਦਿ ਭਗਵਾਨ ਹਰ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ/ਲਯ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 83

न तस्य विद्यते कार्यं न तस्माद् विद्यते परम् / स वेदान् प्रददौ पूर्वं योगमायातनुर्मम

ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਤੱਬ-ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਵੇਦ ਬਖ਼ਸ਼ੇ—ਉਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਹ ਮੇਰੀ ਯੋਗਮਾਇਆ (ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਟ-ਸ਼ਕਤੀ) ਹੈ।

Verse 84

स मायी मायया सर्वं करोति विकरोति च / तमेव मुक्तये ज्ञात्वा व्रजेत शरणं भवम्

ਉਹ ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਪਾਯ ਜਾਣ ਕੇ, ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 85

इतीरिता भगवता मरीचिप्रमुखा विभुम् / प्रणम्य देवं ब्रह्माणं पृच्छन्ति स्म सुदुः खिताः

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਰੀਚਿ ਆਦਿ ਮੁਨੀ ਉਸ ਵਿਭੂ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।

Verse 86

मुनय ऊचुः कथं पश्येम तं देवं पुनरेव पिनाकिनम् / ब्रूहि विश्वामरेशान त्राता त्वं शरणैषिणाम्

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੀਏ? ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼, ਦੱਸੋ; ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਹੋ।

Verse 87

पितामह उवाच यद् दृष्टं भवता तस्य लिङ्गं भुवि निपातितम् / तल्लिङ्गानुकृतीशस्य कृत्वा लिङ्गमनुत्तमम्

ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਜੋ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਲਿੰਗ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਇਕ ਅਤਿ-ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਬਣਾਓ…

Verse 88

पूजयध्वं सपत्नीकाः सादरं पुत्रसंयुताः / वैदिकैरेव नियमैर्विविधैर्ब्रह्मचारिणः

ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਦਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਵਰਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਆਚਰਨ ਕਰਨ।

Verse 89

संस्थाप्य शाङ्करैर्मन्त्रैरृग्यजुः सामसंभवैः / तपः परं समास्थाय गृणन्तः शतरुद्रियम्

਋ਗ-ਯਜੁਹ-ਸਾਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਾਂਕਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਤਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਤੁਤੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਤਰੁਦਰੀਯ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ।

Verse 90

समाहिताः पूजयध्वं सपुत्राः सह बन्धुभिः / सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा शूलपाणिं प्रपद्यथ

ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੋ।

Verse 91

ततो द्रक्ष्यथ देवेशं दुर्दर्शमकृतात्मभिः / यं दृष्ट्वा सर्वमज्ञानमधर्मश्च प्रणश्यति

ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋਗੇ, ਜੋ ਅਸੰਯਤ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਅਧਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

ततः प्रणम्य वरदं ब्रह्माणममितौजसम् / जग्मुः संहृष्टमनसो देवदारुवनं पुनः

ਫਿਰ ਵਰਦਾਤਾ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਮੁੜ ਦੇਵਦਾਰੂ ਵਨ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 93

आराधयितुमारब्धा ब्रह्मणा कथितं यथा / अजानन्तः परं देवं वीतरागा विमत्सराः

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰਾਧਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹਾਲੇ ਪਰਮ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਵਿਰਾਗੀ ਅਤੇ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਸਨ।

Verse 94

स्थण्डिलेषु विचित्रेषु पर्वतानां गुहासु च / नदीनां च विविक्तेषु पुलिनेषु शुभेषु च

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਕਾਂਤ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੁੰਨੇ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ ਉੱਤੇ (ਵੱਸ ਕੇ ਧਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ)।

Verse 95

शैवालभोजनाः केचित् केचिदन्तर्जलेशयाः / केचिदभ्रावकाशास्तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठिताः

ਕੁਝ ਤਪਸਵੀ ਸ਼ੈਵਾਲ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੇਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 96

दन्तो ऽलूखलिनस्त्वन्ये ह्यश्मकुट्टास्तथा परे / शाकपर्णाशिनः केचित् संप्रक्षाला मरीचिपाः

ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਬਾ ਕੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਓਖਲੀ ਵਿੱਚ ਕੂਟ ਕੇ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ। ਕੁਝ ਸਾਗ-ਪੱਤੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਨ ਕਰ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 97

वृक्षमूलनिकेताश्च शिलाशय्यास्तथा परे / कालं नयन्ति तपसा पूजयन्तो महेश्वरम्

ਕੁਝ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੰਗੀ ਚੱਟਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੇਜ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 98

ततस्तेषां प्रसादार्थं प्रपन्नार्तिहरो हरः / चका भगवान् बुद्धिं प्रबोधाय वृषध्वजः

ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਦੀ ਪੀੜ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 99

देवः कृतयुगे ह्यस्मिन् शृङ्गे हिमवतः शुभे / देवदारुवनं प्राप्तः प्रसन्नः परमेश्वरः

ਇਸ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 100

भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गो नग्नो विकृतलक्षणः / उल्मुकव्यग्रहस्तश्च रक्तपिङ्गललोचनः

ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਖ-ਵਰਣ ਹੋ ਗਏ ਸਨ; ਉਹ ਨਗਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਲੱਛਣ ਅਜੀਬ ਤਪਸਵੀ-ਰੂਪ ਦੇ ਸਨ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਲਮੁਕ (ਅੱਗ ਦੀ ਲੱਕੜੀ) ਫੜੇ, ਰਕਤ-ਪਿੰਗਲ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਉਗਰ ਵੈਰਾਗੀ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 101

क्वचिच्च हसते रौद्रं क्वचिद् गायति विस्मितः / क्वचिन्नृत्यति शृङ्गारी क्वचिद्रौति मुहुर्मुहुः

ਕਦੇ ਉਹ ਰੌਦ੍ਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵਿਸਮਯ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 102

आश्रमे ऽभ्यागतो भिक्षां याचते च पुनः पुनः / मायां कृत्वात्मनो रूपं देवस्तद् वनमागतः

ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

Verse 103

कृत्वा गिरिसुतां गौरीं पार्श्वेदेवः पिनाकधृक् / सा च पूर्ववद् देवेशी देवदारुवनं गता

ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ—ਜੋ ਉੱਥੇ ਪਾਰਸ਼ਵਦੇਵ ਕਹਲਾਏ—ਨੇ ਗਿਰਿਸੁਤਾ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵੇਸ਼ੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦੇਵਦਾਰੂ ਵਨ ਨੂੰ ਗਈ।

Verse 104

दृष्ट्वा समागतं देवं देव्या सह कपर्दिनम् / प्रणेमुः शिरसा भूमौ तोषयामासुरीश्वरम्

ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਕਪਰਦਿਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇਵ ਨੂੰ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਟੇਕ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 105

वैदिकैर्विविधैर्मन्त्रैः सूक्तैर्माहेश्वरैः शुभैः / अथर्वशिरसा चान्ये रुद्राद्यैर्ब्रह्मभिर्भवम्

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਅਥਰਵਸ਼ਿਰਸ ਸਮੇਤ ਰੁਦ੍ਰਾਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੂਕਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 106

नमो देवादिदेवाय महादेवाय ते नमः / त्र्यम्बकाय नमस्तुभ्यं त्रिशूलवरधारिणे

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 107

नमो दिग्वाससे तुभ्यं विकृताय पिनाकिने / सर्वप्रणतदेहाय स्वयमप्रणतात्मने

ਹੇ ਦਿਗਵਾਸ (ਆਕਾਸ਼-ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ), ਹੇ ਅਦਭੁਤ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜਿਸ ਦੇ ਦੇਹ ਅੱਗੇ ਸਭ ਨਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 108

अन्तकान्तकृते तुभ्यं सर्वसंहरणाय च / नमो ऽस्तु नृत्यशीलाय नमो भैरवरूपिणे

ਹੇ ਅੰਤਕਾਂਤਕ (ਮੌਤ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ) ਅਤੇ ਸਰਵ-ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਨ੍ਰਿਤ੍ਯਸ਼ੀਲ ਨੂੰ ਨਮੋ, ਭੈਰਵ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮੋ।

Verse 109

नरनारीशरीराय योगिनां गुरवे नमः / नमो दान्ताय शान्ताय तापसाय हराय च

ਨਰ-ਨਾਰੀ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਦਾਂਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤਪਸਵੀ ਹਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 110

विभीषणाय रुद्राय नमस्ते कृत्तिवाससे / नमस्ते लेलिहानाय शितिकण्ठाय ते नमः

ਭਿਆਨਕ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸ (ਚਮੜੇ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ) ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਹੇ ਅਗਨਿ ਵਾਂਗ ਦਹਕਣ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਨੀਲਕੰਠ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਤੈਨੂੰ ਨਮਹ।

Verse 111

अघोरघोररूपाय वामदेवाय वै नमः / नमः कनकमालाय देव्याः प्रियकराय च

ਅਘੋਰ ਅਤੇ ਘੋਰ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਤੇ ਕਨਕਮਾਲਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 112

गङ्गासलिलधाराय शम्भवे परमेष्ठिने / नमो योगाधिपतये ब्रह्माधिपतये नमः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਦੀ ਧਾਰਾ ਉਤਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਯੋਗ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 113

प्राणाय च नमस्तुभ्यं नमो भस्माङ्गरागिने / नमस्ते घनवाहाय दंष्ट्रिणे वह्निरेतसे

ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਭਸਮ ਨਾਲ ਅੰਗ ਰੰਗਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਘਨਵਾਹਨ (ਬੱਦਲ-ਵਾਹਨ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਦੰਸ਼ਟ੍ਰੀਧਾਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਬੀਜ ਅਗਨਿ-ਤੇਜ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 114

ब्रह्मणश्च शिरो हर्त्रे नमस्ते कालरूपिणे / आगतिं ते न जनीमो गतिं नैव च नैव च / विश्वेश्वर महादेव यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਿਰ ਹਰਨ ਵਾਲੇ, ਕਾਲ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਆਉਣ ਦੀ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਤੇਰੀ ਜਾਣ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਤੂੰ ਜੋ ਹੈਂ ਸੋ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਹ ਹੋਵੇ।

Verse 115

नमः प्रमथनाथाय दात्रे च शुभसंपदाम् / कपालपाणये तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय ते / नमः कनकलिङ्गाय वारिलिङ्गाय ते नमः

ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਸ਼ੁਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਪਾਲ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ; ਹੇ ਪਰਮ ਵਰਦ, ਕਿਰਪਾਲੂ! ਕਨਕ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਨਮਹ; ਜਲ-ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਹ।

Verse 116

नमो वह्न्यर्कलिङ्गाय ज्ञानलिङ्गाय ते नमः / नमो भुजङ्गहाराय कर्णिकारप्रियाय च / किरीटिने कुण्डलिने कालकालाय ते नमः

ਅੱਗ-ਸੂਰਜ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਹ; ਗਿਆਨ-ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਹ। ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮਕੁਟਧਾਰੀ, ਕੁੰਡਲਧਾਰੀ—ਕਾਲ ਦਾ ਵੀ ਕਾਲ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਹ।

Verse 117

वामदेव महेशान देवदेव त्रिलोचन / क्षम्यतां यत्कृतं मोहात् त्वमेव शरणं हि नः

ਹੇ ਵਾਮਦੇਵ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ! ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮਾਫ਼ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡਾ ਸ਼ਰਨ ਹੈਂ।

Verse 118

चरितानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च / ब्रह्मादीनां च सर्वेषां दुर्विज्ञेयो ऽसि शङ्कर

ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਤੇਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਦਭੁਤ, ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀਆਂ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਤੂੰ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ।

Verse 119

अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानाद् यत्किञ्चित्कुरुते नरः / तत्सर्वं भगवानेन कुरुते योगमायया

ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ—ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 120

एवं स्तुत्वा महादेवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना / ऊचुः प्रणम्य गिरिशं पश्यामस्त्वां यथा पुरा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਗਿਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਓ।”

Verse 121

तेषां संस्तवमाकर्ण्य सोमः मोमविभूषणः / स्वमेव परमं रूपं दर्शयामास शङ्करः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਚੰਦਰਕਲਾ ਨੂੰ ਮਸਤਕ-ਭੂਸ਼ਣ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ।

Verse 122

तं ते दृष्ट्वाथ गिरिशं देव्या सह पिनाकिनम् / यथा पूर्वं स्थिता विप्राः प्रणेमुर्हृष्टमानसाः

ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਗਿਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੜੇ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਹರ್ಷਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 123

ततस्ते मुनयः सर्वे संस्तूय च महेश्वरम् / भृग्वङ्गिरोवसिष्ठास्तु विश्वामित्रस्तथैव च

ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਭ੍ਰਿਗੂ, ਅੰਗਿਰਸ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੀ।

Verse 124

गौतमो ऽत्रिः सुकेशश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / मरीचिः कश्यपश्चापि संवर्तश्च महातपाः / प्रणम्य देवदेवेशमिदं वचनमब्रुवन्

ਗੌਤਮ, ਅਤ੍ਰੀ, ਸੁਕੇਸ਼, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਰੀਚੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਸੰਵਰਤ—ਇਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 125

कथं त्वां देवदेवेश कर्मयोगेन वा प्रभो / ज्ञानेन वाथ योगेन पूजयामः सदैव हि

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਕਿਵੇਂ ਪੂਜੀਏ—ਕਰਮਯੋਗ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਯੋਗ ਨਾਲ?

Verse 126

केन वा देवमार्गेण संपूज्यो भगवानिह / किं तत् सेव्यमसेव्यं वा सर्वमेतद् ब्रवीहि नः

ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕਿਹੜੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਕਰੀਏ? ਕੀ ਸੇਵਣਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਤਿਆਗਯੋਗ—ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 127

देवदेव उवाच एतद् वः संप्रवक्ष्यामि गूढं गहनमुत्तमम् / ब्रह्मणे कथितं पूर्वमादावेव महर्षयः

ਦੇਵਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ਿਓ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 128

सांख्ययोगो द्विधा ज्ञेयः पुरुषाणां हि साधनम् / योगेन सहितं सांख्यं पुरुषाणां विमुक्तिदम्

ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ—ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ; ਪਰ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਾਂਖ੍ਯ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 129

न केवलेन योगेन दृश्यते पुरुषः परः / ज्ञानं तु केवलं सम्यगपवर्गफलप्रदम्

ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਸਮ੍ਯਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਹੀ ਅਪਵਰਗ-ਰੂਪ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 130

भवन्तः केवलं योगं समाश्रित्य विमुक्तये / विहाय सांख्यं विमलमकुर्वन्त परिश्रमम्

ਮੋਖ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲਿਆ; ਨਿਰਮਲ ਨਿਰੰਜਨ ਸਾਂਖ੍ਯ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਹੀ ਕੀਤਾ।

Verse 131

एतस्मात् कारणाद् विप्रानृणां केवलधर्मिणाम् / आगतो ऽहमिमं देशं ज्ञापयन् मोहसंभवम्

ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ—ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਲੋਕੋ—ਮੋਹ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 132

तस्माद् भवद्भिर्विमलं ज्ञानं कैवल्यसाधनम् / ज्ञातव्यं हि प्रयत्नेन श्रोतव्यं दृश्यमेव च

ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ—ਕੈਵਲ੍ਯ ਦਾ ਸਾਧਨ—ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਵੀ।

Verse 133

एकः सर्वत्रगो ह्यात्मा केवलश्चितिमात्रकः / आनन्दो निर्मलो नित्यं स्यादेतत् सांख्यदर्शनम्

ਆਤਮਾ ਇਕ ਹੈ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ—ਕੇਵਲ ਚੇਤਨ੍ਯਮਾਤ੍ਰ; ਉਹ ਆਨੰਦਸਰੂਪ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।

Verse 134

एतदेव परं ज्ञानमेष मोक्षो ऽत्र गीयते / एतत् कैवल्यममलं ब्रह्मभावश्च वर्णितः

ਇਹੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਮੋਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਿਰਮਲ ਕੈਵਲ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਵੀ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 135

आश्रित्य चैतत् परमं तन्निष्ठास्तत्परायणाः / पश्यन्ति मां महात्मानो यतयो विश्वमीश्वरम्

ਇਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪਰਾਯਣ ਮਹਾਤਮਾ ਯਤੀ ਮੈਨੂੰ—ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵਿਆਪਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ—ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 136

एतत् तत् परमं ज्ञानं केवलं सन्निरञ्जनम् / अहं हि वेद्यो भगवान् मम मूर्तिरियं शिवा

ਇਹੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਕੇਵਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ। ਜਾਣਨਯੋਗ ਭਗਵਾਨ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਿਵਾ ਮੇਰੀ ਹੀ ਮੂਰਤੀ (ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ) ਹੈ।

Verse 137

बहूनि साधनानीह सिद्धये कथितानि तु / तेषामभ्यधिकं ज्ञानं मामकं द्विजपुङ्गवाः

ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਧਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਹੇ ਦ್ವਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੇਰਾ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ।

Verse 138

ज्ञानयोगरताः शान्ता मामेव शरणं गताः / ये हि मां भस्मनिरता ध्यायन्ति सततं हृदि

ਜੋ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ—ਜੋ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 139

मद्भक्तिपरमा नित्यं यतयः क्षीणकल्मषाः / नाशयाम्यचिरात् तेषां घोरं संसारसागरम्

ਜੋ ਯਤੀ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲਮਸ਼ ਘਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 140

प्रशान्तः संयतमना भस्मोद्धूलितविग्रहः / ब्रह्मचर्यरतो नग्नो व्रतं पाशुपतं चरेत्

ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੰਯਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਲਗਾਏ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਨਗਨ—ਅਰਥਾਤ ਆਸਕਤੀ ਰਹਿਤ—ਹੋ ਕੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 141

निर्मितं हि मया पूर्वं व्रतं पाशुपतं परम् / गुह्याद् गुह्यतमं सूक्ष्मं वेदसारं विमुक्तये

ਇਹ ਪਰਮ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਮੈਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿਗੁਪਤ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ, ਵੇਦ ਦਾ ਸਾਰ, ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ।

Verse 142

यद् वा कौपीनवसनः स्याद् वैकवसनो मुनिः / वेदाभ्यासरतो विद्वान् ध्यायेत् पशुपतिं शिवम्

ਜਾਂ ਕੌਪੀਨ ਧਾਰੇ, ਜਾਂ ਇਕ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਹੋਵੇ; ਵੇਦ-ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰਤ ਵਿਦਵਾਨ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 143

एष पाशुपतो योगः सेवनीयो मुमुक्षुभिः / भस्मच्छन्नैर्हि सततं निष्कामैरिति विश्रुतिः

ਇਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮਧਾਰੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸਾਧਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਅਪਣਾਉਣ।

Verse 144

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः / बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः

ਰਾਗ, ਡਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਨਮਯ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ—ਅਨੇਕਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰਾ ਭਾਵ, ਅਰਥਾਤ ਮੇਰਾ ਸਰੂਪ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 145

अन्यानि चैव शास्त्राणि लोके ऽस्मिन् मोहनानितु / वेदवादविरुद्धानि मयैव कथितानि तु

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 146

वामं पाशुपतं सोमं लाकुलं चैव भैरवम् / असेव्यमेतत् कथितं वेदवाह्यं तथेतरम्

ਵਾਮ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ, ਸੌਮ, ਲਾਕੁਲ ਅਤੇ ਭੈਰਵ—ਇਹ ਮਾਰਗ ਵੇਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵੈਦਿਕ ਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਨੁਸਰਨ-ਅਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 147

वेदमुर्तिरहं विप्रा नान्यशास्त्रार्थवेदिभिः / ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदं सनातनम्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੈਂ ਵੇਦ-ਮੂਰਤੀ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੇਵਲ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ; ਸਨਾਤਨ ਵੇਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 148

स्थापयध्वमिदं मार्गं पूजयध्वं महेश्वरम् / अचिरादैश्वरं ज्ञानमुत्पत्स्यति न संशयः

ਇਸ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ-ਪ੍ਰਦੱਤ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 149

मयि भक्तिश्च विपुला भवतामस्तु सत्तमाः / ध्यातमात्रो हि सान्निध्यं दास्यामि मुनिसत्तमाः

ਹੇ ਸੱਤਮੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ।

Verse 150

इत्युक्त्वा भगवान् सोमस्तत्रैवान्तरधीयत / तो ऽपि दारुवने तस्मिन् पूजयन्ति स्म शङ्करम् / ब्रह्मचर्यरताः शान्ता ज्ञानयोगपरायणाः

ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸੋਮ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦਾਰੂ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ—ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਤਤਪਰ।

Verse 151

समेत्य ते महात्मानो मुनयो ब्रह्मवादिनः / वितेनिरे बहून् वादान्नध्यात्मज्ञानसंश्रयान्

ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ—ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ—ਅਧਿਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 152

किमस्य जगतो मूलमात्मा चास्माकमेव हि / को ऽपि स्यात् सर्वभावानां हेतुरीश्वर एव च

ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਮੂਲ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਆਤਮਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡੀ ਹੀ ਹੈ? ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਈਸ਼ਵਰ ਹੀ ਹੈ।

Verse 153

इत्येवं मन्यमानानां ध्यानमार्गावलम्बिनाम् / आविरासीन्महादेवी देवी गिरिवरात्मजा

ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਮਹਾਦੇਵੀ—ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 154

कोटिसूर्यप्रतीकाशा ज्वालामालासमावृता / स्वभाभिर्विमलाभिस्तु पूरयन्ती नभस्तलम्

ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ, ਜਵਾਲਾ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰੀ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਲ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 155

तामन्वपश्यन् गिरिजाममेयां ज्वालासहस्रान्तरसन्निविष्टाम् / प्रणेमुरेकामखिलेशपत्नीं जानन्ति ते तत् परमस्य बीजम्

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੀ ਉਸ ਅਪਾਰ ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਖਿਲੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਬੀਜ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 156

असमाकमेषा परमेशपत्नी गतिस्तथात्मा गगनाभिधाना / पश्यन्त्यथात्मानमिदं च कृत्स्नं तस्यामथैते मुनयश्च विप्राः

ਉਹੀ ਸਾਡੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪਤਨੀ—‘ਗਗਨਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

Verse 157

निरीक्षितास्ते परमेशपत्न्या तदन्तरे देवमशेषहेतुम् / पश्यन्ति शंभुं कविमीशितारं रुद्रं बृहन्तं पुरुषं पुराणम्

ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਹੇਠ ਹੀ, ਉਸ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਸ਼ੰਭੂ, ਕਵੀ-ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਧੀਸ਼; ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼, ਪੁਰਾਤਨ।

Verse 158

आलोक्य देवीमथ देवमीशं प्रणेमुरानन्दमवापुरग्र्यम् / ज्ञानं तदैशं भगवत्प्रसादा- दाविर्बभौ जन्मविनाशहेतु

ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਜੋ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 159

इयं हि सा जगतो योनिरेका सर्वात्मिका सर्वनियामिका च / माहेश्वरीशक्तिरनादिसिद्धा व्योमाभिधाना दिवि राजतीव

ਉਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਯੋਨੀ ਹੈ—ਸਰਵਾਤਮਾ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਨਿਯਾਮਕ। ਇਹ ਅਨਾਦਿ-ਸਿੱਧ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਵ੍ਯੋਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਿੰਹਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

Verse 160

अस्या महत्परमेष्ठी परस्ता- न्महेश्वरः शिव एको ऽथ रुद्रः / चकार विश्वं परशक्तिनिष्ठां मायामथारुह्य स देवदेवः

ਇਸ ਮਹਤ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਇਕੋ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਸ਼ਿਵ, ਉਹੀ ਰੁਦ੍ਰ—ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਮਾਇਆ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇਵਦੇਵ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ।

Verse 161

एको देवः सर्वभूतेषु गूढो मायी रुद्रः सकलो निष्कलश्च / स एव देवी न च तद्विभिन्न- मेतज्ज्ञात्वा ह्यमृतत्वं व्रजन्ति

ਇਕੋ ਦੇਵ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਹੈ—ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਸਗੁਣ ਵੀ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ। ਉਹੀ ਦੇਵੀ (ਸ਼ਕਤੀ) ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਲੋਕ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 162

अन्तर्हितो ऽभूद् भगवानथेशो देव्या भर्गः सह देवादिदेवः / आराधयन्ति स्म तमेव देवं वनौकसस्ते पुनरेव रुद्रम्

ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼—ਤੇਜਸਵੀ ਭਰਗ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਦੇਵ—ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਅੰਤਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਲੋਕ ਮੁੜ ਉਸੇ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 163

एतद् वः कथितं सर्वं देवदेवविचेष्टितम् / देवदारुवने पूर्वं पुराणे यन्मया श्रुतम्

ਦੇਵਦੇਵ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾਵਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਦੇਵਦਾਰੂ-ਵਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀਆਂ ਸਨ।

Verse 164

यः पठेच्छृणुयान्नित्यं मुच्यते सर्वपातकैः / श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् स याति परमां गतिम्

ਜੋ ਨਿੱਤ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।