Adhyaya 8
Īśvara-gītā: The Supreme Lord as Brahman, the Source of Creation, and the Inner Self
ਪਿਛਲੇ (ਸੱਤਵੇਂ) ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਸਾਰ-ਤਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ—ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿੱਤ, ਨਿਰਮਲ—ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਮਹਾਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ‘ਯੋਨੀ’ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਮਹਤ, ਭੂਤਾਦਿ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਮਹਾਭੂਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜੋਮਯ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਅਕਸ਼ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮ-ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ‘ਛੇ-ਵਿਧ’ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਗਲਤ ਵਿਨਿਯੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸੁਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਕ ਪਰਮ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵੀ ਤੇ ਅਨੇਕ ਵੀ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹੈ; ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਯੋਗ/ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) सप्तमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अन्यद् गुह्यतमं ज्ञानं वक्ष्ये ब्राह्मणपुङ्गवाः / येनासौ तरते जन्तुर्घोरं संसारसागरम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ (ਈਸ਼ਵਰਗੀਤਾ ਵਿੱਚ) ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਪਰਮ-ਗੁਹ੍ਯ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਇਸ ਘੋਰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
अहं ब्रह्ममयः शान्तः शाश्वतो निर्मलो ऽव्ययः / एकाकी भगवानुक्तः केवलः परमेश्वरः
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹਾਂ—ਸ਼ਾਂਤ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ। ਮੈਂ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਮੈਂ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਾਂ।
Verse 3
मम योनिर्महद् ब्रह्म तत्र गर्भं दधाम्यहम् / मूलं मायाभिधानं तु ततो जातमिदं जगत्
ਮੇਰੀ ਯੋਨੀ ਮਹਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬੀਜ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹੀ ਮੂਲ ‘ਮਾਇਆ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
प्रधानं पुरुषो ह्यत्मा महान् भूतादिरेव च / तन्मात्राणि महाभूतानीन्द्रियाणि च जज्ञिरे
ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪੁਰੁਸ਼, ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਮਹਾਭੂਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।
Verse 5
ततो ऽण्डमभवद्धैमं सूर्यकोटिसमप्रभम् / तस्मिन् जज्ञे महाब्रह्मा मच्छक्त्या चोपबृंहितः
ਫਿਰ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮੇ, ਮੇਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋਏ।
Verse 6
ये चान्ये बहवो जीवा मन्मयाः सर्व एव ते / न मां पश्यन्ति पितरं मायया मम मोहिताः
ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਜੀਵ ਵੀ—ਸਾਰੇ ਹੀ—ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹਨ; ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
Verse 7
याश्च योनिषु सर्वासु संभवन्ति हि मूर्तयः / तासां माया परा योनिर्मामेव पितरं विदुः
ਸਭ ਯੋਨੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਯੋਨੀ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਿਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 8
यो मामेवं विजानाति बीजिनं पितरं प्रभुम् / स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति
ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਜ-ਧਾਰਕ ਮੂਲ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਧੀਰ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 9
ईशानः सर्वविद्यानां भूतानां परमेश्वरः / ओङ्कारमूर्तिर्भगवानहं ब्रह्मा प्रजापतिः
ਮੈਂ ਹੀ ਈਸ਼ਾਨ ਹਾਂ—ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ। ਓੰਕਾਰ-ਮੂਰਤੀ ਭਗਵਾਨ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਾਂ।
Verse 10
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् / विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति
ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ—ਨਾਸਵੰਤਾਂ ਵਿਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ—ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 11
समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् / न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति पराङ्गतिम्
ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ; ਉਸ ਸਮ੍ਯਕ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਪਰਾਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम् / प्रधानविनियोगज्ञः परं ब्रह्माधिगच्छति
ਸੱਤ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਛਡੰਗ-ਯੁਕਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦੇ ਵਿਨਿਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः / अनन्तशक्तिश्च विभोर्विदित्वा षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य
ਵਿਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ, ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਅਨਾਦਿ ਬੋਧ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਨਿਤ੍ਯ ਅਲੁਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਛੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅੰਗ (ਲੱਛਣ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 14
तन्मात्राणि मन आत्मा च तानि सूक्ष्माण्याहुः सप्त तत्त्वात्मकानि / या सा हेतुः प्रकृतिः सा प्रधानं बन्धः प्रोक्तो विनियोगो ऽपि तेन
ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ—ਇਹ ਸਭ ਸੁਖਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਤੱਤ ਹਨ। ਜੋ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਉਹੀ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਕਹਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਯੋਗ ਵਿਨਿਯੋਗ (ਦੁਰੁਪਯੋਗ) ਹੀ ਬੰਧਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
या सा शक्तिः प्रकृतौ लीनरूपा वेदेषूक्ता कारणं ब्रह्मयोनिः / तस्या एकः परमेष्ठी परस्ता- न्महेश्वरः पुरुषः सत्यरूपः
ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਯੋਨੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਕੋ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਹੈ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਪਰਾਤਪਰ ਪੁਰਖ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਤਿ ਹੈ।
Verse 16
ब्रह्मा योगी परमात्मा महीयान् व्योमव्यापी वेदवेद्यः पुराणः / एको रुद्रो मृत्युरव्यक्तमेकं बीजं विश्वं देव एकः स एव
ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਯੋਗੀ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਮਹਾਨ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ। ਉਹੀ ਇਕ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੌਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਇਕ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਬੀਜ ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਕ ਦੇਵ—ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।
Verse 17
तमेवैकं प्राहुरन्ये ऽप्यनेकं त्वेकात्मानं केचिदन्यत्तथाहुः / अणोरणीयान् महतो ऽसौ महीयान् महादेवः प्रोच्यते वेदविद्भिः
ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸੇ ਨੂੰ ਇਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਫਿਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਇਕ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸੇ ਨੂੰ ਭਿੰਨ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਣੂ ਅਤੇ ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹਾਨ—ਵੇਦ-ਵਿਦ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਦੇਵ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
एवं हि यो वेद गुहाशयं परं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम् / हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान् बुद्धिमतीत्य तिष्ठति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ—ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਪੁਰਖ—ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਵਰਨਮਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੱਚਾ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਬੋਧ ਪਾ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It presents manifestation through Māyā: from Pradhāna and Puruṣa arise Mahat and bhūtādi, then tanmātras, mahābhūtas, and indriyas, followed by the golden cosmic Egg within which Brahmā is born—an emanation schema used to orient the seeker toward liberation rather than mere cosmography.
The Lord is declared the imperishable Brahman equally abiding in all beings; delusion arises from Māyā, but the wise who recognize the Supreme as the indwelling Self and the seed-bearing Father do not fall into error and attain transcendence.
The chapter enumerates six essential qualities: omniscience, perfect contentment, beginningless knowledge, absolute independence, unfailing power, and infinite potency—presented as defining attributes for understanding Maheśvara as the Supreme.
Bondage is framed as a distorted engagement of primordial Nature (Pradhāna/Prakṛti), whereby consciousness becomes entangled with its evolutes (mind, senses, elements); correct knowledge and yogic discernment reverse this misapplication and lead to realization of the Supreme Brahman.