Adhyaya 38
Narmadā-māhātmya: Amarakāṇṭaka, Jāleśvara, Kapilā–Viśalyakaraṇī, and the Supreme Purifying Power of Darśana
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਤ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ, ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਲਈ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਵੱਲੋਂ ਨਰਮਦਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ—ਗੰਗਾ ਕਨਖਲ ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਵਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਰਮਦਾ ਹਰ ਥਾਂ; ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ-ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਸਮੇਂ-ਬੱਧ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਅਮਰਕੰਟਕ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਧੀ-ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਵੰਸ਼-ਉੱਧਾਰਕ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਉਪਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਅਹਿੰਸਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਸਵਰਗ-ਫਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮੀ ਜਨਮ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਾਲੇਸ਼ਵਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਪਿਲਾ ਨਦੀ, ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਕਰਣੀ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ—ਕਲੇਸ਼ ਨਿਵਾਰਣ, ਤਟ-ਵਾਸ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ, ਗ੍ਰਹਣ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਵਾਧਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਤੁਲ ਫਲ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਮਰਕੰਟਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ-ਇੰਦਰ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਹ-ਸੰਨਿਧੀ ਦਿਖਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਵਰਣਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एषा पुण्यतमा देवी देवगन्धर्वसेविता / नर्मदा लोकविख्याता तीर्थानामुत्तमा नदी
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਦੇਵੀ-ਨਦੀ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਹੈ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ; ਲੋਕ-ਵਿਖਿਆਤ ਨਰਮਦਾ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਨਦੀ ਹੈ।
Verse 2
तस्याः शृणुध्वं माहात्म्यं मार्कण्डेयेन भाषितम् / युधिष्ठिराय तु शुभं सर्वपापप्रणाशनम्
ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨਮਈ ਮਹਾਤਮ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਲਈ ਕਿਹਾ ਇਹ ਵਰਣਨ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 3
युधिष्ठिर उवाच श्रुतास्तु विविधा धर्मास्त्वत्प्रसादान्महामुने / माहात्म्यं च प्रयागस्य तीर्थानि विविधानि च
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਧਰਮ ਸੁਣੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵੀ।
Verse 4
नर्मदा सर्वतीर्थानां मुख्या हि भवतेरिता / तस्यास्त्विदानीं माहात्म्यं वक्तुमर्हसि सत्तम
ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੱਤਮ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਕਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।
Verse 5
मार्कण्डेय उवाच नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद् विनिः सृता / तारयेत् सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਰਮਦਾ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਚਰ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 6
नर्मदायास्तु माहात्म्यं पुराणे यन्मया श्रुतम् / इदानीं तत्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः शुभम्
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜੋ ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 7
पुण्या कनखले गङ्गा कुरुक्षेत्रे सरस्वती / ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा
ਕਨਖਲ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਪਰ ਪਿੰਡ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ, ਨਰਮਦਾ ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।
Verse 8
त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् / सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम्
ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਜਲ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਜਲ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗੰਗਾ ਦਾ ਜਲ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
कलिङ्गदेशपश्चार्धे पर्वते ऽमरकण्टके / पुण्या च त्रिषु लोकेषु रमणीया मनोरमा
ਕਲਿੰਗ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਮਰਕੰਟਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਰਮਣੀਯ, ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਹੈ।
Verse 10
सदेवासुरगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः / तपस्तप्त्वा तु राजेन्द्र सिद्धिं तु परमां गताः
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ! ਤਪ-ਧਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਤਪ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 11
तत्र स्नात्वा नरो राजन् नियमस्थो जितेन्द्रियः / उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਸੌ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा / विस्तारेण तु राजेन्द्र योजनद्वयमायता
ਹੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਹ ਉੱਤਮ ਨਦੀ ਸੌ ਯੋਜਨਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਲੰਬੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਯੋਜਨ ਹੈ।
Verse 13
षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च / पर्वतस्य समन्तात् तु तिष्ठन्त्यमरकण्टके
ਅਮਰਕੰਟਕ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਵੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।
Verse 14
ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा जितक्रोधो जितेन्द्रियः / सर्वहिंसानिवृत्तस्तु सर्वभूतहिते रतः
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ।
Verse 15
एवं सर्वसमाचारो यस्तु प्राणान् समुत्सृजेत् / तस्य पुण्यफलं राजन् शृणुष्वावहितो नृप
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਨ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 16
शतवर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति पाण्डव / सप्सरोगणसंकीर्णो दिव्यस्त्रीपरिवारितः
ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ; ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
दिव्यगन्धानुलिप्तश्च दिव्यपुष्पोपशोभितः / क्रीडते देवलोके तु दैवतैः सह मोदते
ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਲੇਪਿਤ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 18
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः / गृहं तु लभते ऽसौ वै नानारत्नसमन्वितम्
ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਚ੍ਯੁਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਘਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
स्तम्भैर्मणिमयैर्दिव्यैर्वज्रवैदूर्यभूषितम् / आलेख्यवाहनैः शुभ्रैर्दासीदाससमन्वितम्
ਉਹ ਘਰ ਦਿਵ੍ਯ ਮਣਿਮਯ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਜ੍ਰ-ਸਮ ਚਮਕ ਅਤੇ ਵੈਦੂਰ੍ਯ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ; ਚਿੱਟੇ ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਵਟੀ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਅਤੇ ਦਾਸੀ-ਦਾਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।
Verse 20
राजराजेश्वरः श्रीमान् सर्वस्त्रीजनवल्लभः / जीवेद् वर्षशतं साग्रं तत्र भोगसमन्वितः
ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅਧੀਸ਼, ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ, ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਭੋਗ-ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
अग्निप्रवेशे ऽथ जले अथवानशने कृते / अनिवर्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा
ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਅਨਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗੇ—ਉਸ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਗਤੀ ਫਿਰ ਮੁੜਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਵਨ ਨਿਰੋਧ ਬਿਨਾ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 22
पश्चिमे पर्वततटे सर्वपापविनाशनः / ह्रदो जलेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਸਰਵ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਜਲੇਸ਼ਵਰ’ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 23
तत्र पिण्डप्रदानेन संध्योपासनकर्मणा / दशवर्षाणि पितरस्तर्पिताः स्युर्न संशयः
ਉੱਥੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਦਸ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 24
दक्षिणे नर्मदाकूले कपिलाख्या महानदी / सरलार्जुनसंच्छन्ना नातिदूरे व्यवस्थिता
ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ‘ਕਪਿਲਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਸਰਲਾ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਵਸਦੀ ਹੈ।
Verse 25
सा तु पुण्या महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता / तत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानां तु युधिष्ठिर
ਉਹ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਮਹਾ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਤੀਰਥ ਸੌ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹਨ।
Verse 26
तस्मिंस्तीर्थे तु ये वृक्षाः पतिताः कालपर्ययात् / नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम्
ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਵੀ, ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
द्वितीया तु महाभागा विशल्यकरणी शुभा / तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा विशल्यो भवति क्षणात्
ਦੂਜਾ ਤੀਰਥ ਮਹਾਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ‘ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਕਰਣੀ’ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਸ਼ੂਲ-ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
कपिला च विशल्या च श्रूयते राजसत्तम / ईश्वरेण पुरा प्रोक्ता लोकानां हितकाम्यया
ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ‘ਕਪਿਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਾ’ ਐਸਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 29
अनाशकं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਜੋ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸ਼ਕ (ਉਪਵਾਸ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
तत्र स्नात्वा नरो राजन्नश्वमेधफलं लभेत् / ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रलोके वसन्ति ते
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 31
सरस्वत्यां च गङ्गायां नर्मदायां युधिष्ठिर / समं स्नानं च दानं च यथा मे शङ्करो ऽब्रवीत्
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਸਰਸਵਤੀ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।
Verse 32
परित्यजति यः प्रणान् पर्वते ऽमरकण्टके / वर्षकोटिशतं साग्रं रुद्रलोके महीयते
ਜੋ ਅਮਰਕੰਟਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌ ਕਰੋੜ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
नर्मदायां जलं पुण्यं फेनोर्मिसमलङ्कृतम् / पवित्रं शिरसा वन्द्य सर्वपापैः प्रमुच्यते
ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਜਲ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ, ਝੱਗ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਵੰਦਨਯੋਗ—ਇਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
नर्मदा सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी / अहोरात्रोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया
ਨਰਮਦਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 35
जालेश्वरं तीर्थवरं सर्वपापविनाशनम् / तत्र गत्वा नियमवान् सर्वकामांल्लभेन्नरः
ਜਾਲੇਸ਼ਵਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
चन्द्रसूर्योपरागे तु गत्वा ह्यमरकण्टकम् / अश्वमेधाद् दशगुणं पुण्यमाप्नोति मानवः
ਚੰਦਰ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਜੋ ਅਮਰਕੰਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
एष पुण्यो गिरिवरो देवगन्धर्वसेवितः / नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः
ਇਹ ਪਰਮ ਪੁੰਨਵਾਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਅਨੇਕਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 38
तत्र संनिहितो राजन् देव्या सह महेश्वरः / ब्रह्मा विष्णुस्तथा चेन्द्रो विद्याधरगणैः सह
ਉੱਥੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਇੰਦਰ ਵੀ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ।
Verse 39
प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात् पर्वतं ह्यमरकण्टकम् / पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानः
ਜੋ ਅਮਰਕੰਟਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੌਂਡਰੀਕ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
कावेरी नाम विपुला नदी कल्पषनाशिनी / तत्र स्नात्वा महादेवमर्चयेद् वृषभध्वजम् / संगमे नर्मदायास्तु रुद्रलोके महीयते
ਕਾਵੇਰੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It states Sarasvatī purifies in three days, Yamunā in a week, Gaṅgā instantly, while Narmadā purifies merely by being seen (darśana-mātra), and is sanctifying everywhere (village or forest), not only at select locations.
Brahmacarya (continence), purity, conquest of anger, mastery of senses, non-violence, and welfare-mindedness; bathing with observances and a one-night fast is highlighted, and relinquishing life under such conduct is linked to extended honor in Rudra’s world.
Jāleśvara lake destroys sins and supports pitṛ rites (piṇḍa and sandhyā satisfy ancestors for ten years); Kapilā on Narmadā’s southern bank anchors vast tīrtha presence; Viśalyakaraṇī removes afflictions immediately; Kāverī destroys age-accumulated sins and, at its confluence with Narmadā, leads to honor in Rudra-loka.
It explicitly places Maheśvara with the Goddess in manifest presence while also affirming Brahmā, Viṣṇu, and Indra (with Vidyādharas) at the same sacred mountain, framing pilgrimage as shared across devotional traditions.