Adhyaya 7
Īśvara-gītā: Vibhūtis of the Supreme Lord and the Paśu–Paśupati Doctrine of Bondage and Release
ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਦੀ ਈਸ਼ਵਰ-ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਤੀਤ, ਨਿਸ਼ਕਲ, ਅਚਲ, ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਭੂਤੀ-ਵਰਨਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਵਿਆਸ, ਕਪਿਲ; ਕਾਲ-ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਕਲਪ, ਯੁਗ; ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਅਵਿਮੁਕਤਕ; ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ, ਪ੍ਰਣਵ, ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪਸ਼ੂ–ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਸਿਧਾਂਤ: ਜੀਵ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਮੁਕਤਿਦਾਤਾ ਨਹੀਂ। ਸਾਂਖ੍ਯ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵ, ਗੁਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ/ਅਵ੍ਯਕਤ, ਪੰਜ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ–ਅਧਰਮ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸ਼ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ—ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਬੰਧਨ ਤੇ ਬੰਧਕ, ਪਾਸ਼ ਤੇ ਬੱਧ; ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਅਗੋਚਰ ਪਰ ਸਭ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਧਾਰ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਮੋਖਸ਼, ਯੋਗ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) षष्ठो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे प्रभावं परमेष्ठिनः / यं ज्ञात्वा पुरुषो मुक्तो न संसारे पतेत् पुनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਵਰਗੀਤਾ ਅੰਦਰ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ (ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੋ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ।
Verse 2
परात् परतरं ब्रह्म शाश्वतं निष्कलं ध्रुवम् / नित्यानन्दं निर्विकल्पं तद्धाम परमं मम
ਪਰਾਤਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਨਾਤਨ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ; ਨਿੱਤ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ। ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ।
Verse 3
अहं ब्रह्मविदां ब्रह्मा स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / मायाविनामहं देवः पुराणो हरिरव्ययः
ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ—ਸਵੈੰਭੂ, ਵਿਸ਼ਵਤੋਮੁਖ। ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮੈਂ ਹੀ ਦੇਵ ਹਾਂ; ਪੁਰਾਤਨ ਹਰੀ, ਅਵਿਆਯ।
Verse 4
योगिनामस्म्यहं शंभुः स्त्रीणां देवी गिरीन्द्रजा / आदित्यानामहं विष्णुर्वसूनामस्मि पावकः
ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸ਼ੰਭੂ ਹਾਂ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰੀੰਦਰਜਾ ਦੇਵੀ। ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਹਾਂ।
Verse 5
रुद्राणां शङ्करश्चाहं गरुडः पततामहम् / ऐरावतो गजेन्द्राणां रामः शस्त्रभृतामहम्
ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਰ ਹਾਂ; ਉੱਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗਰੁੜ ਹਾਂ। ਗਜੇਂਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਐਰਾਵਤ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਰਾਮ ਹਾਂ।
Verse 6
ऋषीणां च वसिष्ठो ऽहं देवानां च शतक्रतुः / शिल्पिनां विश्वकर्माहं प्रह्लादो ऽस्म्यमरद्विषाम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਹਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਹਾਂ। ਸ਼ਿਲਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਹਾਂ।
Verse 7
मुनीनामप्यहं व्यासो गणानां च विनायकः / वीराणां वीरभद्रो ऽहं सिद्धानां कपिलो मुनिः
ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਹਾਂ, ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਨਾਇਕ ਹਾਂ। ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮੁਨੀ ਕਪਿਲ ਹਾਂ।
Verse 8
पर्वतानामहं मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः / वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमस्म्यहम्
ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮੇਰੂ ਹਾਂ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਚੰਦਰਮਾ ਹਾਂ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਜ੍ਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸੱਚ ਹਾਂ।
Verse 9
अनन्तो भोगिनां देवः सेनानीनां च पावकिः / आश्रमाणां च गार्हस्थमीश्वराणां महेश्वरः
ਭੋਗੀਆਂ (ਨਾਗਾਂ) ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦੇਵ ਅਨੰਤ ਹਾਂ, ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਾਵਕੀ (ਅਗਨੀ) ਹਾਂ। ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਹਾਂ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹਾਂ।
Verse 10
महाकल्पश्च कल्पानां युगानां कृतमस्म्यहम् / कुबेरः सर्वयक्षाणां गणेशानां च वीरकः
ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਹਾਕਲਪ ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤਯ) ਯੁਗ ਹਾਂ। ਸਭ ਯਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੁਬੇਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੀਰਕ ਹਾਂ।
Verse 11
प्रजापतीनां दक्षो ऽहं निरृतिः सर्वरक्षसाम् / वायुर्बलवतामस्मि द्वीपानां पुष्करो ऽस्म्यहम्
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਹਾਂ, ਸਭ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਹਾਂ। ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਵਾਯੂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੀਪਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਹਾਂ।
Verse 12
मृगेन्द्राणां च सिंहो ऽहं यन्त्राणां धनुरेव च / वेदानां सामवेदो ऽहं यजुषां शतरुद्रियम्
ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਿੰਘ ਹਾਂ, ਯੰਤਰਾਂ ਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਹਾਂ। ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਾਮਵੇਦ ਹਾਂ ਅਤੇ ਯਜੁਸ਼ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਹਾਂ।
Verse 13
सावित्री सर्वजप्यानां गुह्यानां प्रणवो ऽस्म्यहम् / सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु
ਸਾਰੇ ਜਪਣਯੋਗ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਹਾਂ, ਗੁਹ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਹਾਂ। ਸੂਕਤਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮ ਗਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ-ਸਾਮ ਹਾਂ।
Verse 14
सर्ववेदार्थविदुषां मनुः स्वायंभुवो ऽस्म्यहम् / ब्रह्मावर्तस्तु देशानां क्षेत्राणामविमुक्तकम्
ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਹਾਂ। ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਅਵਿਮੁਕਤਕ ਹਾਂ।
Verse 15
विद्यानामात्मविद्याहं ज्ञानानामैश्वरं परम् / भूतानामस्म्यहं व्योम सत्त्वानां मृत्युरेव च
ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਹਾਂ, ਗਿਆਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰ ਗਿਆਨ (ਈਸ਼ਵਰ-ਤੱਤ ਦਾ ਗਿਆਨ) ਹਾਂ। ਭੂਤਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 16
पाशानामस्म्यहं माया कालः कलयतामहम् / गतीनां मुक्तिरेवाहं परेषां परमेश्वरः
ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹੀ ਮਾਇਆ ਹਾਂ; ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਨਿਯਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਾਲ ਹਾਂ। ਸਭ ਗਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਾਂ।
Verse 17
यच्चान्यदपि लोके ऽस्मिन् सत्त्वं तेजोबलाधिकम् / तत्सर्वं प्रतिजानीध्वं मम तेजोविजृम्भितम्
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਚੇ ਸੱਤਵ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਜਾਣੋ।
Verse 18
आत्मानः पशवः प्रोक्ताः सर्वे संसारवर्तिनः / तेषां पतिरहं देवः स्मृतः पशुपतिर्बुधैः
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਤਮਾ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਮੈਂ ਦੇਵ ਹਾਂ; ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੈਨੂੰ ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
मायापाशेन बध्नामि पशूनेतान् स्वलीलया / मामेव मोचकं प्राहुः पशूनां वेदवादिनः
ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਸ਼ੂ-ਸਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੰਧੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਮੋਚਕ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 20
मायापाशेन बद्धानां मोचको ऽन्यो न विद्यते / मामृते परमात्मानं भूताधिपतिमव्ययम्
ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਬੰਧਿਆਂ ਲਈ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੋਚਕ ਨਹੀਂ—ਮੈਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹਾਂ।
Verse 21
चतुर्विंशतितत्त्वानि माया कर्म गुणा इति / एते पाशाः पशुपतेः क्लेशाश्च पशुबन्धनाः
ਚੌਵੀ ਤੱਤ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਇਆ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣ—ਇਹ ਸਭ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੁ) ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸ਼ ਹਨ; ਇਹੀ ਕਲੇਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵ-ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
मनो बुद्धिरहङ्कारः खानिलाग्निजलानि भूः / एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्च तथापरे
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ ਤੇ ਧਰਤੀ—ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਹੋਰ ਤੱਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ (ਪਰਿਣਾਮ) ਹਨ।
Verse 23
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चैव तु पञ्चमम् / पायूपस्थं करौ पादौ वाक् चैव दशमी मता
ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਦਾ ਤੇ ਉਪਸਥ, ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ, ਅਤੇ ਬਾਣੀ—ਇਹ ਮਿਲ ਕੇ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 24
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च / त्रयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्राकृतानि तु
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਹ ਵੀ ਤੱਤ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਤੇਈ ਤੱਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 25
चतुर्विंशकमव्यक्तं प्रधानं गुणलक्षणम् / अनादिमध्यनिधनं कारणं जगतः परम्
ਗੁਣ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਚੌਵੀਵਾਂ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾ ਆਦਿ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ; ਇਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 26
सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयमुदाहृतम् / साम्यावस्थितिमेतेषामव्यक्तं प्रकृतिं विदुः
ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 27
सत्त्वं ज्ञानं तमो ऽज्ञानं रजो मिश्रमुदाहृतम् / गुणानां बुद्धिवैषम्याद् वैषम्यं कवयो विदुः
ਸਤ੍ਤਵ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਤਮ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਰਜ ਨੂੰ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 28
धर्माधर्माविति प्रोक्तौ पाशौ द्वौ बन्धसंज्ञितौ / मय्यर्पितानि कर्माणि निबन्धाय विमुक्तये
ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ—ਇਹ ਦੋ ਫਾਹੇ ਬੰਧਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੇਰੇ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ, ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰਮ ਕਿਸੇ ਲਈ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ।
Verse 29
अविद्यामस्मितां रागं द्वेषं चाभिनिवेशकम् / क्लेशाख्यानचलान् प्राहुः पाशानात्मनिबन्धनान्
ਅਵਿਦਿਆ, ਅਸਮਿਤਾ (ਅਹੰਭਾਵ), ਰਾਗ, ਦ੍ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਅਭਿਨਿਵੇਸ਼ (ਜੀਵਨ-ਆਸਕਤੀ)—ਇਹ ਪੰਜ ‘ਕਲੇਸ਼’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹ ਅਡੋਲ ਫਾਹੇ ਹਨ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ।
Verse 30
एतेषामेव पाशानां माया कारणमुच्यते / मूलप्रकृतिरव्यक्ता सा शक्तिर्मयि तिष्ठति
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ‘ਮਾਇਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 31
स एव मूलप्रकृतिः प्रधानं पुरुषो ऽपि च / विकारा महदादीनि देवदेवः सनातनः
ਉਹੀ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਹੈ। ਮਹਤ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰ ਉਸਦੇ ਹੀ ਰੂਪ-ਪਰਿਣਾਮ ਹਨ; ਉਹੀ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ, ਸਨਾਤਨ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 32
स एव बन्धः स च बन्धकर्ता स एव पाशः पशवः स एव / स वेद सर्वं न च तस्य वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्
ਉਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਰਤਾ ਵੀ। ਉਹੀ ਪਾਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਵੀ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਅਗ੍ਰਯ, ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Brahman is described as ‘beyond the beyond,’ eternal, partless, unshakable, and ever-blissful—free from conceptual distinctions—yet simultaneously identified as the Lord’s own supreme abode, expressing a Vedāntic absolute framed within personal theism.
The jīvas are ‘bound beings’ (paśu) fettered by māyā, karma, guṇas, tattvas, and kleśas; the Lord is Paśupati, the sole liberator. The chapter further intensifies the non-dual theistic stance by declaring the Lord as Prakṛti and Puruṣa, and even as bondage and the bound, while remaining beyond objectification by any knower.
The enumeration functions as a diagnostic map of bondage (pāśa): mind–intellect–ego, the elements, sense faculties, tanmātras, guṇas, and pradhāna/avyakta are presented as the structural conditions through which māyā operates—yet all are subordinated to the Lord’s sovereignty as the ultimate cause and the only source of release.