Adhyaya 11
Īśvara-Gītā (continued): Twofold Yoga, Aṣṭāṅga Discipline, Pāśupata Meditation, and the Unity of Nārāyaṇa–Maheśvara
ਈਸ਼ਵਰਗੀਤਾ ਦੀ ਲੜੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਈਸ਼ਵਰ ਇੱਕ ਅਤਿ ਦੁਰਲੱਭ ਯੋਗ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪ ਸਾੜ ਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਆਤਮ‑ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਅਭਾਵ‑ਯੋਗ (ਕਲਪਨਾ/ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪਾਂ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ) ਅਤੇ ਉੱਚ ਮਹਾਯੋਗ/ਬ੍ਰਹਮ‑ਯੋਗ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟਾਂਗ‑ਯੋਗ ਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵਰਣਨ—ਯਮ‑ਨਿਯਮ (ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ; ਤਪ, ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ, ਸੰਤੋਖ, ਸ਼ੌਚ, ਈਸ਼ਵਰ‑ਪੂਜਾ), ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ (ਮਾਤਰਾ‑ਮਾਪ, ਸਬੀਜ‑ਨਿਰਬੀਜ ਭੇਦ, ਗਾਯਤ੍ਰੀ‑ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਧੀ), ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ (ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਸਮੇਤ)। ਆਸਨ, ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਥਾਵਾਂ, ਓਂ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਜੋਤਿ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ਿਰੋ‑ਪਦਮ ਤੇ ਹਿਰਦੇ‑ਪਦਮ ਧਿਆਨ, ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਸਾਧਨਾ (ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਭਸਮ, ਮੰਤ੍ਰ, ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ) ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮ‑ਯੋਗ—ਫਲ ਤਿਆਗ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਲਿੰਗ‑ਪੂਜਾ, ਓਂ/ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਜਪ ਮੌਤ ਤੱਕ; ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਮਨ੍ਵਯ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼‑ਰੂਪ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਭੇਦ‑ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਭੇਦ‑ਬੁੱਧੀ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ‑ਪਰੰਪਰਾ, ਗੁਪਤਤਾ‑ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰਮ‑ਯੋਗ ਦੀ ਅਗਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) दशमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम् / येनात्मानं प्रपश्यन्ति भानुमन्तमिवेश्वरम्
ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਈਸ਼ਵਰਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਪਰਮ ਦੁਲੱਭ ਯੋਗ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ, ਈਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 2
योगाग्निर्दहति क्षिप्रमशेषं पापपञ्जरम् / प्रसन्नं जायते ज्ञानं साक्षान्निर्वाणसिद्धिदम्
ਯੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਪਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਿਰਵਾਣ-ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 3
योगात्संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते / योगज्ञानाभियुक्तस्य प्रसीदति महेश्वरः
ਯੋਗ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਯੋਗ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕਿਰਪਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा / ये युञ्जन्तीह मद्योगं ते विज्ञेया महेश्वराः
ਜੋ ਇੱਥੇ ਇਕ ਵਾਰ, ਦੋ ਵਾਰ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਾਂ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਮਹੇਸ਼ਵਰ’ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।
Verse 5
योगस्तु द्विविधो ज्ञेयो ह्यभावः प्रथमो मतः / अपरस्तु महायोगः सर्वयोगोत्तमोत्तमः
ਯੋਗ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ‘ਅਭਾਵ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੂਜਾ ‘ਮਹਾਯੋਗ’ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਉੱਤਮੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 6
शून्यं सर्वनिराभासं स्वरूपं यत्र चिन्त्यते / अभावयोगः स प्रोक्तो येनात्मानं प्रपश्यति
ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯ’—ਸਭ ਆਭਾਸਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਭਾਵ-ਯੋਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
यत्र पश्यति चात्मानं नित्यानन्दं निरञ्जनम् / मयैक्यं स महायोगो भाषितः परमेश्वरः
ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦਮਈ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ‘ਮਹਾਯੋਗ’ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 8
ये चान्ये योगिनां योगाः श्रूयन्ते ग्रन्थविस्तरे / सर्वे ते ब्रह्मयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਜੋ ਯੋਗ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ-ਯੋਗ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 9
यत्र साक्षात् प्रपश्यन्ति विमुक्ता विश्वमीश्वरम् / सर्वेषामेव योगानां स योगः परमो मतः
ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਜਨ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਭ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 10
सहस्रशो ऽथ शतशो ये चेश्वरबहिष्कृताः / न ते पश्यन्ति मामेकं योगिनो यतमानसाः
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਜਾਂ ਵਿਮੁਖ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ—ਇੱਕ ਨੂੰ—ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਕੇਵਲ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਤੇ ਸੰਯਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारो ऽथ धारणा / समाधिश्च मुनिश्रेष्ठा यमो नियम आसनम्
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਧਿਆਨ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਾਰਣਾ; ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ—ਨਾਲ ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ (ਇਹ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ)।
Verse 12
मय्येकचित्ततायोगो वृत्त्यन्तरनिरोधतः / तत्साधनान्यष्टधा तु युष्माकं कथितानि तु
ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤਤਾ ਦਾ ਯੋਗ ਹੋਰ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰੋਧ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਸਾਧਨ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 13
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ / यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताश्चित्तशुद्धिप्रदा नृणाम्
ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤਿ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 14
कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा / अक्लेशजननं प्रोक्तं त्वहिंसा परमर्षिभिः
ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ—ਸਦਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ—ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ‘ਅਹਿੰਸਾ’ ਆਖਿਆ ਹੈ।
Verse 15
अहिंसायाः परो धर्मो नास्त्यहिंसा परं सुखम् / विधिना या भवेद्धिंसा त्वहिंसैव प्रकीर्तिता
ਅਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਠੀਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ ਵਰਗਾ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਵੀ ‘ਅਹਿੰਸਾ’ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
सत्येन सर्वमाप्नोति सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् / यथार्थकथनाचारः सत्यं प्रोक्तं द्विजातिभिः
ਸੱਚ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਕਹਿਣ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਰੀਤ—ਦੁਇਜਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਸੱਤ’ ਆਖਿਆ ਹੈ।
Verse 17
परद्रव्यापहरणं चौर्याद् वाथ बलेन वा / स्तेयं तस्यानाचरणादस्तेयं धर्मसाधनम्
ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ਹੜਪਣਾ—ਚੋਰੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ—ਇਹ ‘ਸਤੇਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ‘ਅਸਤੇਯ’ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 18
कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा / सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते
ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ—ਸਦਾ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ—ਹਰ ਥਾਂ ਮੈਥੁਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ‘ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
द्रव्याणामप्यनादानमापद्यपि यथेच्छया / अपरिग्रह इत्याहुस्तं प्रयत्नेन पालयेत्
ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਭੀ ਨਾ ਲੈਣਾ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਇਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਾਲੇ।
Verse 20
तपः स्वाध्यायसंतोषाः शौचमीश्वरपूजनम् / समासान्नियमाः प्रोक्ता योगसिद्धिप्रदायिनः
ਤਪ, ਸਵਾਧਿਆਇ, ਸੰਤੋਖ, ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਾ—ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ‘ਨਿਯਮ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
उपवासपराकादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः / शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्
ਉਪਵਾਸ, ਪਰਾਕ, ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਇਣ ਆਦਿ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ-ਸ਼ੋਸ਼ਣ (ਕਾਇਆ-ਕਲੇਸ਼) ਕਰਨਾ ਤਪਸਵੀ ‘ਉੱਤਮ ਤਪ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजपं बुधाः / सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते
ਵੇਦਾਂਤ, ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਆਦਿ ਦਾ ਜਪ—ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਸਵਾਧਿਆਇ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
स्वाध्यायस्य त्रयो भेदा वाचिकोपांशुमानसाः / उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः
ਸਵਾਧਿਆਇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ—ਵਾਚਿਕ, ਉਪਾਂਸ਼ੁ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ। ਵੇਦਾਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਲਾ ਅਗਲਾ ਭੇਦ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 24
यः शब्दबोधजननः परेषां शृण्वतां स्फुटम् / स्वाध्यायो वाचिकः प्रोक्त उपांशोरथ लक्षणम्
ਜੋ ਸਵਾਧਿਆਇ ਹੋਰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਬੋਧ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਵਾਚਿਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ‘ਉਪਾਂਸ਼ੁ’ ਦਾ ਲੱਛਣ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
ओष्ठयोः स्पन्दमात्रेण परस्याशब्दबोधकः / उपांशुरेष निर्दिष्टः साहस्रो वाचिकाज्जपः
ਸਿਰਫ਼ ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ, ਜੋ ਮੰਤਰ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਵੇ ਉਹ ‘ਉਪਾਂਸ਼ੁ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਉਪਾਂਸ਼ੁ-ਜਪ ਵਾਚਿਕ ਜਪ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 26
यत्पदाक्षरसङ्गत्या परिस्पन्दनवर्जितम् / चिन्तनं सर्वशब्दानां मानसं तं जपं विदुः
ਮੰਤਰ ਦੇ ਪਦਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਜੁੜ ਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਕੰਪਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ—ਇਸ ਜਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ‘ਮਾਨਸ ਜਪ’ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 27
यदृच्छालाभतो नित्यमलं पुंसो भवेदिति / या धीस्तामृषयः प्राहुः संतोषं सुखलक्षणम्
ਜਿਸ ਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਮੰਨੇ ਕਿ ‘ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲੇ, ਉਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ’—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸੇ ਮਨੋਭਾਵ ਨੂੰ ‘ਸੰਤੋਖ’ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੁਖ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
Verse 28
बाह्यमाभ्यन्तरं शौचं द्विधा प्रोक्तं द्विजोत्तमाः / मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं मनःशुद्धिरथान्तरम्
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਸ਼ੌਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਬਾਹਰਲਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ। ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੌਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੌਚ ਹੈ।
Verse 29
स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाङ्मनःकायकर्मभिः / सुनिश्चला शिवे भक्तिरेतदीश्वरपूजनम्
ਸਤੁਤੀ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ—ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ—ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਈਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਨ ਹੈ।
Verse 30
यमाः सनियमाः प्रोक्ताः प्राणायामं निबोधत / प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम्
ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ; ਹੁਣ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਪ੍ਰਾਣ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਹੈ; ‘ਆਯਾਮ’ ਉਸ ਦਾ ਰੋਕਣਾ—ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਉਸੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਹੈ।
Verse 31
उत्तमाधममध्यत्वात् त्रिधायं प्रतिपादितः / स एव द्विविधः प्रोक्तः सगर्भो ऽगर्भ एव च
ਉੱਤਮ, ਅਧਮ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਭੇਦ ਦ੍ਵਿਵਿਧ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਗਰਭ (ਗਰਭਜ) ਅਤੇ ਅਗਰਭ (ਅਗਰਭਜ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
Verse 32
मात्राद्वादशको मन्दश्चतुर्विंशतिमात्रिकः / मध्यमः प्राणसंरोधः षट्त्रिंशन्मात्रिकोत्तमः
ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਰੋਧ (ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ) ਤਿੰਨ ਦਰਜਿਆਂ ਦਾ ਹੈ: ਮੰਦ—ਬਾਰਾਂ ਮਾਤਰਾ, ਮੱਧਮ—ਚੌਵੀ ਮਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ—ਛੱਤੀ ਮਾਤਰਾ।
Verse 33
प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकत्वं यथाक्रमम् / मन्दमध्यममुख्यानामानन्दादुत्तमोत्तमः
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬਣਾ ਅਤੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਦ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਆਨੰਦ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Verse 34
सगर्भमाहुः सजपमगर्भं विजपं बुधाः / एतद् वै योगिनामुक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्
ਮੰਤਰ-ਜਪ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਸਗਰਭ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ‘ਅਗਰਭ’ (ਵਿਜਪ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
Verse 35
सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह / त्रिर्जपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते
ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਸਮੇਤ, ‘ਸ਼ਿਰਸ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
रेचकः पूरकश्चैव प्राणायामो ऽथ कुम्भकः / प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसैः
ਰੇਚਕ (ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ), ਪੂਰਕ (ਸਾਹ ਲੈਣਾ) ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁੰਭਕ (ਸਾਹ ਰੋਕਣਾ)—ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ; ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਯਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ।
Verse 37
रेचको ऽजस्त्रनिश्वासात् पूरकस्तन्निरोधतः / साम्येन संस्थितिर्या सा कुम्भकः परिगीयते
ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸਾਹ-ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੋ ਛੱਡਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਰੇਚਕ ਹੈ; ਉਸੇ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਜੋ ਅੰਦਰ ਆਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪੂਰਕ ਹੈ। ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸਥਿਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः / निग्रहः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारस्तु सत्तमाः
ਹੇ ਸੱਤਮ! ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਹੀ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ’ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 39
हृत्पुण्डरीके नाभ्यां वा मूर्ध्नि पर्वतमस्तके / एवमादिषु देशेषु धारणा चित्तबन्धनम्
ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ-ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣਾ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਡੋਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ।
Verse 40
देशावस्थितिमालम्ब्य बुद्धेर्या वृत्तिसंततिः / वृत्त्यन्तरैरसंसृष्टा तद्ध्यानं सूरयो विदुः
ਇੱਕੋ ਹੀ ਦੇਸ਼-ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੀ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਾ ਚਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਰਲੇ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਧਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
एकाकारः समाधिः स्याद् देशालम्बनवर्जितः / प्रत्ययो ह्यर्थमात्रेण योगसाधनमुत्तमम्
ਸਮਾਧੀ ਇਕ-ਰੂਪ ਲੀਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼-ਆਲੰਬਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਅਰਥ-ਮਾਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਹੀ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 42
धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणाः / ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिरभिधीयते
ਧਾਰਣਾ ਬਾਰਾਂ ਯਾਮ ਤੱਕ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਬਾਰਾਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਧਿਆਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦ ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 43
आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनं तथा / साधनानां च सर्वेषामेतत्साधनमुत्तमम्
ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਦਮਾਸਨ ਅਤੇ ਅਰਧਾਸਨ ਵੀ। ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ (ਆਸਨ-ਅਭਿਆਸ) ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 44
ऊर्वोरुपरि विप्रेन्द्राः कृत्वा पादतले उभे / समासीतात्मनः पद्ममेतदासनमुत्तमम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਜੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਬੈਠੋ—ਇਹੀ ਪਦਮਾਸਨ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਲਈ ਪਰਮ ਆਸਨ।
Verse 45
एकं पादमथैकस्मिन् विन्यस्योरुणि सत्तमाः / आसीतार्धासनमिदं योगसाधनमुत्तमम्
ਹੇ ਸੱਤਮੋ, ਇੱਕ ਪੈਰ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੈਠੋ—ਇਹ ਅਰਧਾਸਨ ਹੈ, ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਉੱਤਮ ਸਹਾਇਕ।
Verse 46
उभे कृत्वा पादतले जानूर्वोरन्तरेण हि / समासीतात्मनः प्रोक्तमासनं स्वस्तिकं परम्
ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਘੁੱਟਣਾਂ ਅਤੇ ਜੰਘਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਬੈਠੋ—ਇਹ ਪਰਮ ਸਵਸਤਿਕਾਸਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 47
अदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते / अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा
ਅਣਉਚਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ, ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ (ਅੱਗ ਦਾ ਯਤਨ) ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
Verse 48
जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे / सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये
ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਰਜਰ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ, ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ, ਸ਼ੋਰ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਡਰਾਉਣੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਚੈਤਿਆਂ ਤੇ ਵਲਮੀਕਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਕੋਲ—ਉੱਥੇ (ਧਿਆਨ) ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 49
अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते / नाचरेद् देहबाधे वा दौर्मनस्यादिसंभवे
ਅਸ਼ੁਭ ਥਾਂ—ਜਿੱਥੇ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਪਦ੍ਰਵ ਹੋਵੇ, ਮੱਛਰ ਆਦਿ ਦਾ ਤੰਗ ਹੋਵੇ—ਅਥਵਾ ਦੇਹ-ਪੀੜਾ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਆਦਿ ਵਿਘਨ ਉੱਠਣ ਤੇ, ਵ੍ਰਤ/ਸਾਧਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 50
सुगुप्ते सुशुभे देशे गुहायां पर्वतस्य तु / नद्यास्तीरे पुण्यदेशे देवतायतने तथा
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਥਾਂ—ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ, ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੰਢਾ, ਪੁੰਨ ਭੂਮੀ, ਅਤੇ ਦੇਵਾਲੇ/ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ—ਵੱਸ ਕੇ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 51
गृहे वा सुशुभे रम्ये विजने जन्तुवर्जिते / युञ्जीत योगी सततमात्मानं मत्परायणः
ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਕਾਂਤ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ—ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਯੋਗੀ—ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ।
Verse 52
नमस्कृत्य तु योगीन्द्रान् सशिष्यांश्च विनायकम् / गुरुं चैवाथ मां योगी युञ्जीत सुसमाहितः
ਯੋਗੀੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ—ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਕੇ—ਯੋਗੀ ਮੈਨੂੰ ਧਿਆਨ-ਲਕਸ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ।
Verse 53
आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धमथापि वा / नासिकाग्रे समां दृष्टिमीषदुन्मीलितेक्षणः
ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ—ਜਾਂ ਅਰਧ ਪਦਮ ਆਸਨ ਵਿੱਚ—ਅੱਖਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਸਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਟਿਕਾਓ।
Verse 54
कृत्वाथ निर्भयः शान्तस्त्यक्त्वा मायामयं जगत् / स्वात्मन्यवस्थितं देवं चिन्तयेत् परमेश्वरम्
ਇਉਂ ਕਰਕੇ, ਨਿਡਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਇਆ-ਮਯ ਜਗਤ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 55
शिखाग्रे द्वादशाङ्गुल्ये कल्पयित्वाथ पङ्कजम् / धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्
ਫਿਰ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ—ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਉੱਪਰ—ਧਰਮ-ਕੰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਗਿਆਨ-ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੇ।
Verse 56
ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् / चिन्तयेत् परमं कोशं कर्णिकायां हिरण्मयम्
ਉਸ ਪਰਮ ਕਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਉਸ ਦੇ ਅੱਠ ਦਲ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਵੇਤ ਹਨ, ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨਮਯ ਪਰਮ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
Verse 57
सर्वशक्तिमयं साक्षाद् यं प्राहुर्दिव्यमव्ययम् / ओङ्कारवाच्यमव्यक्तं रश्मिजालसमाकुलम्
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਨੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਯ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਓੰਕਾਰ ਨਾਲ ਵਾਚ੍ਯ, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ, ਅਤੇ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 58
चिन्तयेत् तत्र विमलं परं ज्योतिर्यदक्षरम् / तस्मिन् ज्योतिषि विन्यस्यस्वात्मानं तदभेदतः
ਉਥੇ ਉਸ ਨਿਰਮਲ, ਪਰਮ, ਅਕਸ਼ਰ ਜੋਤਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਜੋਤਿ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹੇ।
Verse 59
ध्यायीताकाशमध्यस्थमीशं परमकारणम् / तदात्मा सर्वगो भूत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्
ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਈਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਉਸ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕ ਹੋ ਕੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਬਣ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਸੋਚ।
Verse 60
एतद् गुह्यतमं ध्यानं ध्यानान्तरमथोच्यते / चिन्तयित्वा तु पूर्वोक्तं हृदये पद्ममुत्तमम्
ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਦਾ ਹੋਰ ਢੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਉੱਤਮ ਕਮਲ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਕੇ,
Verse 61
आत्मानमथ कर्तारं तत्रानलसमत्विषम् / मध्ये वह्निशिखाकारं पुरुषं पञ्चविंशकम्
ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ-ਸਰੂਪ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ—ਪੁਰੁਸ਼—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ।
Verse 62
चिन्तयेत् परमात्मानं तन्मध्ये गगनं परम् / ओङ्करबोधितं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम्
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼-ਸਮ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਓੰਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਉਹ ਤੱਤ ਸਨਾਤਨ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ।
Verse 63
अव्यक्तं प्रकृतौ लीनं परं ज्योतिरनुत्तमम् / तदन्तः परमं तत्त्वमात्माधारं निरञ्जनम्
ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਪਰਮ ਜੋਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ—ਨਿਰੰਜਨ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਧਾਰ।
Verse 64
ध्यायीत तन्मयो नित्यमेकरूपं महेश्वरम् / विशोध्य सर्वतत्त्वानि प्रणवेनाथवा पुनः
ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਨਮਯ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ ਇਕਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ।
Verse 65
संस्थाप्य मयि चात्मानं निर्मले परमे पदे / प्लावयित्वात्मनो देहं तेनैव ज्ञानवारिणा
ਨਿਰਮਲ ਪਰਮ ਪਦ ਵਿੱਚ—ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ—ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਸੇ ਗਿਆਨ-ਰੂਪੀ ਜਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੇਹ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਭਿਗੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ।
Verse 66
मदात्मा मन्मयो भस्म गृहीत्वा ह्यग्निहोत्रजम् / तेनोद्धृत्य तु सर्वाङ्गमग्निरित्यादिमन्त्रतः / चिन्तयेत् स्वात्मनीशानं परं ज्योतिः स्वरूपिणम्
‘ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹਾਂ’ ਇਹ ਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਭਸਮ ਲੈ। ‘ਅਗਨਿ…’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਕਰ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰ।
Verse 67
एष पाशुपतो योगः पशुपाशविमुक्तये / सर्ववेदान्तसारो ऽयमत्याश्रममिति श्रुतिः
ਇਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਨੂੰ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 68
एतत् परतरं गुह्यं मत्सायुज्योपपादकम् / द्विजातीनां तु कथितं भक्तानां ब्रह्मचारिणाम्
ਇਹ ਪਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ, ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ (ਏਕਤਾ) ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ-ਨਿਸ਼ਠ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 69
ब्रह्मचर्यमहिंसा च क्षमा शौचं तपो दमः / संतोषः सत्यमास्तिक्यं व्रताङ्गानि विशेषतः
ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਅਹਿੰਸਾ, ਖ਼ਿਮਾ, ਸ਼ੌਚ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਮ—ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੋਖ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਆਸਤਿਕਤਾ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 70
एकेनाप्यथ हीनेन व्रतमस्य तु लुप्यते / तस्मादात्मगुणोपेतो मद्व्रतं वोढुमर्हति
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵਰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵਰਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਨਿਭਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 71
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः / बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः
ਰਾਗ, ਡਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਨਮਯ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ—ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਇਸੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰਾ ਭਾਵ (ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 72
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् / ज्ञानयोगेन मां तस्माद् यजेत परमेश्वरम्
ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਜਦਾ (ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਦਾ) ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ—ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 73
अथवा भक्तियोगेन वैराग्येण परेण तु / चेतसा बोधयुक्तेन पूजयेन्मां सदा शुचिः
ਜਾਂ ਫਿਰ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਸਮਰਥ ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਬੋਧ-ਯੁਕਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿ ਕੇ ਮੇਰੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 74
सर्वकर्माणि संन्यस्य भिक्षाशी निष्परिग्रहः / प्राप्नोति मम सायुज्यं गुह्यमेतन्मयोदितम्
ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹੀ ਸਾਧਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ (ਏਕਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 75
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च / निर्ममो निरहङ्कारो यो मद्भक्तः स मे प्रियः
ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਜੋ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਮਮਤਾ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
Verse 76
संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः / मय्यर्पितमनो बुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः
ਜੋ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
Verse 77
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः / हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स हि मे प्रियः
ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਹਰਖ, ਰੋਸ, ਡਰ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
Verse 78
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः / सर्वारम्भपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः
ਜੋ ਆਸਾ-ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਪੁੰਨ, ਉਦਾਸੀਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਵਾਰਥੀ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗੀ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
Verse 79
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केनचित् / अनिकेतः स्थिरमतिर्मद्भक्तो मामुपैष्यति
ਜੋ ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਸਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਮੌਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲੇ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਡੋਲ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 80
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मत्परायणः / मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं परमं पदम्
ਜੋ ਸਦਾ ਸਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 81
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः / निराशीर्निर्ममो भूत्वा मामेकं शरणं व्रजेत्
ਮਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ, ਆਸ ਤੇ ਮਮਤਾ ਛੱਡ ਕੇ—ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 82
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः / कर्मण्यभिप्रवृत्तो ऽपि नैव तेन निबध्यते
ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 83
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः / शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति तत्पदम्
ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਚਿੱਤ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਭ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਦੇਹ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 84
यदृच्छालाभतुष्टस्य द्वन्द्वातीतस्य चैव हि / कुर्वतो मत्प्रसादार्थं कर्म संसारनाशनम्
ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲੇ ਲਾਭ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਕਰਮ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 85
मन्मना मन्नमस्कारो मद्याजी मत्परायणः / मामुपैष्यति योगीशं ज्ञात्वा मां परमेश्वरम्
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 86
मद्बुद्धयो मां सततं बोधयन्तः परस्परम् / कथयन्तश्च मां नित्यं मम सायुज्यमाप्नुयुः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਤੱਤ ਦਾ ਬੋਧ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਮੇਰੀ ਹੀ ਕਥਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 87
एवं नित्याभियुक्तानां मायेयं कर्मसान्वगम् / नाशयामि तमः कृत्स्नं ज्ञानदीपेन भास्वता
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਨਿੱਤ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਕਰਮਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਗਿਆਨ-ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 88
मद्बुद्धयो मां सततं पूजयन्तीह ये जनाः / तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्
ਇੱਥੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਸਮਰਪਿਤ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਯੋਗ-ਖੇਮ ਮੈਂ ਆਪ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹਾਂ: ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਉਹ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 89
ये ऽन्ये च कामभोगार्थं यजन्ते ह्यन्यदेवताः / तेषां तदन्तं विज्ञेयं देवतानुगतं फलम्
ਜੋ ਲੋਕ ਕਾਮ-ਭੋਗ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਉਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੀ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਫਲ ਜਿਸ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 90
ये चान्यदेवताभक्ताः पूजयन्तीह देवताः / मद्भावनासमायुक्ता मुच्यन्ते ते ऽपि भावतः
ਜੋ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ—ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 91
तस्मादनीश्वरानन्यांस्त्यक्त्वा देवानशेषतः / मामेव संश्रयेदीशं स याति परमं पदम्
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈ; ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 92
त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निः शोको निष्परिग्रहः / यजेच्चामरणाल्लिङ्गे विरक्तः परमेश्वरम्
ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਮਤਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਅਮਰ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ—ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 93
ये ऽर्चयन्ति सदा लिङ्गं त्यक्त्वा भोगानशेषतः / एकेन जन्मना तेषां ददामि परमैश्वरम्
ਜੋ ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਦਾ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਕੋ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ—ਈਸ਼ਵਰ-ਅਵਸਥਾ—ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ।
Verse 94
परानन्दात्मकं लिङ्गं केवलं सन्निरञ्जनम् / ज्ञानात्मकं सर्वगतं योगिनां हृदि संस्थितम्
ਉਹ ਲਿੰਗ ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਇਕੋ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਤ्, ਨਿਰੰਜਨ। ਉਹ ਗਿਆਨ-ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 95
ये चान्ये नियता भक्ता भावयित्वा विधानतः / यत्र क्वचन तल्लिङ्गमर्चयन्ति महेश्वरम्
ਹੋਰ ਨਿਯਮਨਿਸ਼ਠ ਭਗਤ ਵੀ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ—ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 96
जले वा वह्निमध्ये वाव्योम्नि सूर्ये ऽथवान्यतः / रत्नादौ भावयित्वेशमर्चयेल्लिङ्गमैश्वरम्
ਜਲ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ—ਜਿੱਥੇ ਵੀ—ਉੱਥੇ ਈਸ਼ ਨੂੰ ਸਨਮੁੱਖ ਜਾਣ ਕੇ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤਿ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 97
सर्वं लिङ्गमयं ह्येतत् सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् / तस्माल्लिङ्गे ऽर्चयेदीशं यत्र क्वचन शाश्वतम्
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਲਿੰਗਮਯ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋ, ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਈਸ਼ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 98
अग्नौ क्रियावतामप्सु व्योम्नि सूर्ये मनीषिणाम् / काष्ठादिष्वेव मूर्खाणां हृदि लिङ्गन्तुयोगिनाम्
ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ (ਦੇਵ) ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ; ਮਨਨਸ਼ੀਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ। ਮੂਰਖ ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਭਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸੱਚਾ ਲਿੰਗ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 99
यद्यनुत्पन्नविज्ञानो विरक्तः प्रीतिसंयुतः / यावज्जीवं जपेद् युक्तः प्रणवं ब्रह्मणो वपुः
ਭਾਵੇਂ ਅਜੇ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਵੈਰਾਗੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 100
अथवा शतरुद्रीयं जपेदामरणाद् द्विजः / एकाकी यतचित्तात्मा स याति परमं पदम्
ਜਾਂ ਦੂਜ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸ਼ਤਰੁਦਰੀਯ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ; ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 101
वसेद् वामरणाद् विप्रो वाराणस्यां समाहितः / सो ऽपीश्वरप्रसादेन याति तत् परमं पदम्
ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੱਕ ਵੱਸੇ; ਉਹ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 102
तत्रोत्क्रमणकाले हि सर्वेषामेव देहिनाम् / ददाति तत् परं ज्ञानं येन मुच्येत बन्धनात्
ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਛੱਡਣ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 103
वर्णाश्रमविधिं कृत्स्नं कुर्वाणो मत्परायणः / तेनैव जन्मना ज्ञानं लब्ध्वा याति शिवं पदम्
ਜੋ ਪੂਰੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 104
ये ऽपि तत्र वसन्तीह नीचा वा पापयोनयः / सर्वे तरन्ति संसारमीश्वरानुग्रहाद् द्विजाः
ਜੋ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਭਾਵੇਂ ਨੀਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪਾਪ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਹੋਣ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 105
किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसाम् / धर्मं समाश्रयेत् तस्मान्मुक्तये नियतं द्विजाः
ਪਰ ਪਾਪ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿਘਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉੱਠਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਨਿੱਤ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੋ।
Verse 106
एतद् रहस्यं वेदानां न देयं यस्य कस्य चित् / धार्मिकायैव दातव्यं भक्ताय ब्रह्मचारिणे
ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਇਹ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ, ਭਗਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 107
व्यास उवाच इत्येतदुक्त्वा भगवानात्मयोगमनुत्तमम् / व्याजहार समासीनं नारायणमनामयम्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁੱਤਮ ਆਤਮ-ਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਮਾਸੀਨ, ਨਿਰਾਮਯ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 108
मयैतद् भाषितं ज्ञानं हितार्थं ब्रह्मवादिनाम् / दातव्यं शान्तचित्तेभ्यः शिष्येभ्यो भवता शिवम्
ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਮੰਗਲਮਯ, ਤੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੀਂ।
Verse 109
उक्त्वैवमथ योगीन्द्रानब्रवीद् भगवानजः / हिताय सर्वभक्तानां द्विजातीनां द्विजोत्तमाः
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਅਜ, ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਫਿਰ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ—ਸਾਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ।
Verse 110
भवन्तो ऽपि हि मज्ज्ञानं शिष्याणां विधिपूर्वकम् / उपदेक्ष्यन्ति भक्तानां सर्वेषां वचनान्मम
ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ—ਮੇਰਾ ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓਗੇ।
Verse 111
अयं नारायणो यो ऽहमीश्वरो नात्र संशयः / नान्तरं ये प्रपश्यन्ति तेषां देयमिदं परम्
ਇਹ ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਰਮ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 112
ममैषा परमा मूर्तिर्नारायणसमाह्वया / सर्वभूतात्मभूतस्था शान्ता चाक्षरसंज्ञिता
ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਅਕਸ਼ਰ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 113
ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेददृशो जनाः / न ते मां संप्रपश्यन्ति जायन्ते च पुनः पुनः
ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਭੇਦ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 114
ये त्विमं विष्णुमव्यक्तं मां वा देवं महेश्वरम् / एकीभावेन पश्यन्ति न तेषां पुनरुद्भवः
ਜੋ ਇਸ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ—ਅਥਵਾ ਮੈਨੂੰ, ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ—ਤੱਤਵਕ ਏਕਤਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਫਿਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 115
तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम् / मामेव संप्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि
ਇਸ ਲਈ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਮੈਨੂੰ ਹੀ—ਸਮ੍ਯਕ ਵੇਖੋ ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 116
ये ऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति मत्वेमं देवतान्तरम् / ते यान्ति नरकान् घोरान् नाहं तेषुव्यवस्थितः
ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਦੇਵਤਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 117
मूर्खं वा पण्डितं वापि ब्राह्मणं वा मदाश्रयम् / मोचयामि श्वपाकं वा न नारायणनिन्दकम्
ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੰਡਿਤ, ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਸ਼੍ਵਪਾਕ (ਚਾਂਡਾਲ) ਨੂੰ ਵੀ ਛੁਡਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
Verse 118
तस्मादेष महायोगी मद्भक्तैः पुरुषोत्तमः / अर्चनीयो नमस्कार्यो मत्प्रीतिजननाय हि
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਇਹ ਮਹਾਯੋਗੀ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ (ਕਿਰਪਾ) ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲਈ।
Verse 119
एवमुक्त्वा समालिङ्ग्य वासुदेवं पिनाकधृक् / अन्तर्हितो ऽभवत् तेषां सर्वेषामेव पश्यताम्
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ; ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਅੰਤर्धਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 120
नारायणो ऽपि भगवांस्तापसं वेषमुत्तमम् / जग्राह योगिनः सर्वांस्त्यक्त्वा वै परमं वपुः
ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਭ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉੱਤਮ ਤਪਸਵੀ ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 121
ज्ञातं भवद्भिरमलं प्रसादात् परमेष्ठिनः / साक्षादेव महेशस्य ज्ञानं संसारनाशनम्
ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਮਲ ਸੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 122
गच्छध्वं विज्वराः सर्वे विज्ञानं परमेष्ठिनः / प्रवर्तयध्वं शिष्येभ्यो धार्मिकेभ्यो मुनीश्वराः
ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੋ। ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦਾ ਪਰਮ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰੋ; ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਓ।
Verse 123
इदं भक्ताय शान्ताय धार्मिकायाहिताग्नये / विज्ञानमैश्वरं देयं ब्राह्मणाय विशेषतः
ਇਹ ਈਸ਼ਵਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਭਗਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਆਹਿਤਾਗਨੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ।
Verse 124
एवमुक्त्वा स विश्वात्मा योगिनां योगवित्तमः / नारायणो महायोगी जगामादर्शनं स्वयम्
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ—ਯੋਗੀਆਂ ਵਿਚ ਯੋਗ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਪਰਮ ਜਾਣਕਾਰ, ਮਹਾਯੋਗੀ ਨਾਰਾਇਣ—ਆਪ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 125
ते ऽपि देवादिदेवेशं नमस्कृत्य महेश्वरम् / नारायणं च भूतादिं स्वानि स्थानानि भेजिरे
ਉਹ ਵੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।
Verse 126
सनत्कुमारो भगवान् संवर्ताय महामुनिः / दत्तवानैश्वरं ज्ञानं सो ऽपि सत्यव्रताय तु
ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਸੰਵਰਤ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰੀ (ਐਸ਼ਵਰ) ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 127
सनन्दनो ऽपि योगीन्द्रः पुलहाय महर्षये / प्रददौ गौतमायाथ पुलहो ऽपि प्रजापतिः
ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਗਿਆਨ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਪੁਲਹ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੁਲਹ ਨੇ ਉਹ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 128
अङ्गिरा वेदविदुषे भरद्वाजाय दत्तवान् / जैगीषव्याय कपिलस्तथा पञ्चशिखाय च
ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 129
पराशरो ऽपि सनकात् पिता मे सर्वतत्त्वदृक् / लेभेतत्परमं ज्ञानं तस्माद् वाल्मीकिराप्तवान्
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਪਰਾਸ਼ਰ—ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ੀ—ਨੇ ਵੀ ਸਨਕ ਤੋਂ ਇਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।
Verse 130
ममोवाच पुरा देवः सतीदेहभवाङ्गजः / वामदेवो महायोगी रुद्रः किल पिनाकधृक्
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਸਤੀ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਮਹਾਯੋਗੀ ਵਾਮਦੇਵ, ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ ਰੁਦ੍ਰ।
Verse 131
नारायणो ऽपि भगवान् देवकीतनयो हरिः / अर्जुनाय स्वयं साक्षात् दत्तवानिदमुत्तमम्
ਨਾਰਾਇਣ ਆਪ—ਦੇਵਕੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿ—ਨੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 132
यदहं लब्धवान् रुद्राद् वामदेवादनुत्तमम् / विशेषाद् गिरिशे भक्तिस्तस्मादारभ्य मे ऽभवत्
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰੁਦ੍ਰ ਵਾਮਦੇਵ ਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
Verse 133
शरण्यं शरणं रुद्रं प्रपन्नो ऽहं विशेषतः / भूतेशं गिरशं स्थाणुं देवदेवं त्रिशूलिनम्
ਮੈਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੈ—ਸ਼ਰਨਯ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ; ਭੂਤੇਸ਼, ਗਿਰੀਸ਼, ਸਥਾਣੂ, ਦੇਵਦੇਵ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ।
Verse 134
भवन्तो ऽपि हि तं देवं शंभुं गोवृषवाहनम् / प्रपद्यध्वं सपत्नीकाः सपुत्राः शरणं शिवम्
ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਗੋਵ੍ਰਿਸ਼ਵਾਹਨ ਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੋ; ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਆਸਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਓ।
Verse 135
वर्तध्वं तत्प्रसादेन कर्मयोगेन शङ्करम् / पूजयध्वं महादेवं गोपतिं भूतिभूषणम्
ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਚਰਨ ਕਰੋ; ਸ਼ੰਕਰ—ਮਹਾਦੇਵ, ਗੋਪਤੀ, ਭੂਤਗਣਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 136
एवमुक्ते ऽथ मुनयः शौनकाद्या महेश्वरम् / प्रणेमुः शाश्वतं स्थाणुं व्यासं सत्यवतीसुतम्
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਸਨਾਤਨ ਸਥਾਣੂ—ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 137
अब्रुवन् हृष्टमनसः कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / साक्षादेव हृषीकेशं सर्वलोकमहेश्वरम्
ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਹੋ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ।
Verse 138
भवत्प्रसादादचला शरण्ये गोवृषध्वजे / इदानीं जायते भक्तिर्या देवैरपि दुर्लभा
ਹੇ ਸ਼ਰਣ੍ਯ, ਗੋਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ! ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ—ਐਸੀ ਭਗਤੀ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 139
कथयस्व मुनिश्रेष्ठ कर्मयोगमनुत्तमम् / येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਆਰਾਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 140
त्वत्संनिधावेष सूतः शृणोतु भगवद्वचः / तद्वदाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम्
ਹੇ ਸੂਤ! ਤੇਰੇ ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ।
Verse 141
यदुक्तं देवदेवेन विष्णुना कूर्मरूपिणा / पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं शक्रेणामृतमन्थने
ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਕੂਰਮ-ਰੂਪੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਮੰਥਨ ਵੇਲੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
Verse 142
श्रुत्वा सत्यवतीसूनुः कर्मयोगं सनातनम् / मुनीनां भाषितं कृष्णः प्रोवाच सुसमाहितः
ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਹੇ ਸਨਾਤਨ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 143
य इमं पठते नित्यं संवादं कृत्तिवाससः / सनत्कुमारप्रमुखैः सर्वपापैः प्रमुच्यते
ਜੋ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਹੇ ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਨਿੱਤ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 144
श्रावयेद् वा द्विजान् शुद्धान् ब्रह्मचर्यपरायणान् / यो वा विचारयेदर्थं स याति परमां गतिम्
ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ—ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ-ਪਰਾਇਣ—ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਵੇ, ਜਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 145
यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं भक्तियुक्तो दृढव्रतः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 146
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पठितव्यो मनीषिभिः / श्रोतव्यश्चाथ मन्तव्यो विशेषाद् ब्राह्मणैः सदा
ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ।
Frequently Asked Questions
Abhāva-yoga is the discipline of contemplating one’s essential nature as “empty” of appearances and projections—cessation of mental modifications—leading to direct Ātman-vision. Mahāyoga/Brahma-yoga is the supreme state where the yogin beholds the Lord pervading the universe and realizes unity with Him.
It teaches yama, niyama, āsana, prāṇāyāma, pratyāhāra, dhāraṇā, dhyāna, and samādhi, but frames their culmination as one-pointed absorption in Īśvara—supported by Oṃ (Praṇava), devotion, and the vision of the Supreme as the inner Self.
Prāṇāyāma is called sagarbha (“with seed”) when accompanied by mantra-japa, and agarbha (“seedless”) when performed without japa; this distinction is presented as a defining mark recognized by yogins.
Śiva explicitly identifies Nārāyaṇa as his supreme manifestation and states “I am that Īśvara,” declaring that those who perceive essential oneness (no bheda) are freed from rebirth, while those fixed in difference fail to perceive the Supreme.
Continuous Praṇava (Oṃ) japa, Śatarudrīya recitation until death, and steadfast collected contemplation—especially in Vārāṇasī—are presented as powerful supports, with Īśvara granting liberating knowledge at the time of leaving the body.