Adhyaya 9
Iśvara on Māyā, the Unmanifest, and the Viśvarūpa of the One Supreme
ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਦੀ ਈਸ਼ਵਰਗੀਤਾ-ਸਮਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਕਿਵੇਂ? ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਸੱਤਾ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਮਾਇਆ ਅਵ੍ਯਕਤ ਉੱਤੇ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਭਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਜੋਤਿ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਈਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਏਕਤਾ ਤੇ ਬਹੁਤਾ ਦਾ ਸਮਨ੍ਵਯ—ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਇੱਕ, ਪਰ ਮਾਰਗ-ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਸਦਾ; ਸੱਚੇ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ‘ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਜੋਤਿ’, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ, ਬਾਣੀ-ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅੰਤਰ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੱਸੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੁਲਭ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) अष्टमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः निष्कलो निर्मलो नित्यो निष्क्रियः परमेश्वरः / तन्नो वद महादेव विश्वरूपः कथं भवान्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨਿਸ਼ਕਲ, ਨਿਰਮਲ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਦੱਸੋ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ?
Verse 2
ईश्वर उवाच नाहं विश्वो न विश्वं च मामृते विद्यते द्विजाः / मायानिमित्तमत्रास्ति सा चात्मानमपाश्रिता
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਮੇਰੇ ਬਗੈਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਇਆ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 3
अनादिनिधना शक्तिर्मायाव्यक्तसमाश्रया / तन्निमित्तः प्रपञ्चो ऽयमव्यक्तादभवत् खलु
ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਸ਼ਕਤੀ—ਮਾਇਆ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਉੱਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹੈ। ਉਸੇ ਨਿਮਿੱਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 4
अव्यक्तं कारणं प्राहुरानन्दं ज्योतिरक्षरम् / अहमेव परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते
ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਅਖੰਡ ਅਕਸ਼ਰ ਜੋਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 5
तस्मान्मे विश्वरूपत्वं निश्चितं ब्रह्मवादिभिः / एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्
ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਪૃਥਕਤਾ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਿਦਰਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 6
अहं तत् परमं ब्रह्म परमात्मा सनातनः / अकारणं द्विजाः प्रोक्तो न दोषो ह्यात्मनस्तथा
ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਮੈਨੂੰ ਅਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
Verse 7
अनन्ता शक्तयो ऽव्यक्ते मायाद्याः संस्थिता ध्रुवाः / तस्मिन् दिवि स्थितं नित्यमव्यक्तं भाति केवलम्
ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਧ੍ਰੁਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਕੇਵਲ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 8
याभिस्तल्लक्ष्यते भिन्नमभिन्नं तु स्वभावतः / एकया मम सायुज्यमनादिनिधनं ध्रुवम्
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਅਵਿੱਛਿੰਨ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਕੋ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ, ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 9
पुंसो ऽभूदन्यया भूतिरन्यया तत्तिरोहितम् / अनादिमध्यं तिष्ठन्तं युज्यते ऽविद्यया किल
ਪੁਰਖ ਲਈ ਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਵ-ਭੂਤੀ (ਸੰਸਾਰ-ਭਾਵ) ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਤੱਤ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਮੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 10
तदेतत् परमं व्यक्तं प्रभामण्डलमण्डितम् / तदक्षरं परं ज्योतिस्तद् विष्णोः परमं पदम्
ਇਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਕਸ਼ਰ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਹੈ; ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।
Verse 11
तत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखिलं जगत् / तदेव च जगत् कृत्स्नं तद् विज्ञाय विमुच्यते
ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬੁਣਿਆ ਤੇ ਗੂੰਥਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹੀ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह / आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विभेति न कुतश्चन
ਜਿੱਥੇ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਪਹੁੰਚ ਨਾ ਸਕਣ ਤੇ ਮੁੜ ਆਉਣ—ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਰਤਾ ਭਰ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ।
Verse 13
वेदाहमेतं पुरुषं महान्त- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् / तद् विज्ञाय परिमुच्येत विद्वान् नित्यानन्दी भवति ब्रह्मभूतः
ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 14
यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् यज्ज्योतिषां ज्योतिरेकं दिविस्थम् / तदेवात्मानं मन्यमानो ऽथ विद्वान् आत्मानन्दी भवति ब्रह्मभूतः
ਜਿਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਜ੍ਯੋਤੀਆਂ ਦੀ ਜ੍ਯੋਤੀ, ਪਰਮ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਇਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਆਤਮ-ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
तदव्ययं कलिलं गूढदेहं ब्रह्मानन्दममृतं विश्वधाम / वदन्त्येवं ब्राह्मणा ब्रह्मनिष्ठा यत्र गत्वा न निवर्तेत भूयः
ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ—ਸੂਖਮ, ਜਾਣਨ ਨੂੰ ਕਠਿਨ, ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ—ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਅਮਰਤ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਇਉਂ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 16
हिरण्मये परमाकाशतत्त्वे यदर्चिषि प्रविभातीव तेजः / तद्विज्ञाने परिपश्यन्ति धीरा विभ्राजमानं विमलं व्योम धाम
ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੇਜ ਜਵਾਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਤੇ ਧੀਰ ਜਨ ਅੰਤਰ-ਵਿਓਮ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਧਾਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
ततः परं परिपश्यन्ति धीरा आत्मन्यात्मानमनुभूयानुभूय / स्वयंप्रभः परमेष्ठी महीयान् ब्रह्मानन्दी भगवानीश एषः
ਫਿਰ ਧੀਰ ਜਨ ਪਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ; ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਹੀ ਹੈ।
Verse 18
एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा / तमेवैकं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्
ਇੱਕੋ ਦੇਵ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਹੈ—ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ। ਜੋ ਧੀਰ ਜਨ ਉਸ ਇਕ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ; ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
Verse 19
सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः / सर्वव्यापी च भगवान् न तस्मादन्यदिष्यते
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਭ ਮੁਖ, ਸਭ ਸਿਰ ਅਤੇ ਸਭ ਗਰਦਨਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਗੁਹਾ-ਸਮਾਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਭਗਵਾਨ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 20
इत्येतदैश्वरं ज्ञानमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः / गोपनीयं विशेषेण योगिनामपि दुर्लभम्
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਪੁੰਗਵੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It asserts that nothing exists apart from Īśvara; the universe is not independent but appears through Māyā, which rests upon the Self. Thus Brahman remains partless and actionless in itself, while multiplicity is an appearance dependent on the Unmanifest and Māyā.
The chapter frames bondage as concealment by avidyā and liberation as direct knowledge of the one all-pervading inner Self. When the wise realize the Self within the self, they abide as Brahman (brahma-sthiti) and attain fearlessness and non-return.