Adhyaya 30

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अतः परं प्रवलक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं शुभम् / हिताय सर्वविप्राणां दोषाणामपनुत्तये

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਨੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ (ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਗੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਵਿਧੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗਾ, ਸਭ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ।

Verse 2

अकृत्वा विहितं कर्म कृत्वा निन्दितमेव च / दोषमाप्नोति पुरुषः प्रायश्चित्तं विशोधनम्

ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ।

Verse 3

प्रायश्चित्तमकृत्वा तु न तिष्ठेद् ब्राह्मणः क्वचित् / यद् ब्रूयुर्ब्राह्मणाः शान्ता विद्वांसस्तत्समाचरेत्

ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਟਿਕੇ। ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਕਹਿਣ, ਉਹੀ ਉਹ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।

Verse 4

वेदार्थवित्तमः शान्तो धर्मकामो ऽग्निमान् द्विजः / स एव स्यात् परो धर्मो यमेको ऽपि व्यवस्यति

ਜੋ ਦਵਿਜ ਵੇਦ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਧਰਮ-ਕਾਮੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਜੇ ਇਸ ਇਕੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਧਾਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

अनाहिताग्नयो विप्रास्त्रयो वेदार्थपारगाः / यद् ब्रूयुर्धर्मकामास्ते तज्ज्ञेयं धर्मसाधनम्

ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਨਾਹਿਤਾਗਨੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਹਨ। ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਜੋ ਕਹਿਣ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 6

अनेकधर्मशास्त्रज्ञा ऊहापोहविशारदाः / वेदाध्ययनसंपन्नाः सप्तैते परिकीर्तिताः

ਅਨੇਕ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਊਹਾ-ਪੋਹ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ—ਯੋਗ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਤੇ ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ—ਅਤੇ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ; ਇਹ ਸੱਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 7

मीमांसाज्ञानतत्त्वज्ञा वेदान्तकुशला द्विजाः / एकविंशतिसंख्याताः प्रयाश्चित्तं वदन्ति वै

ਮੀਮਾਂਸਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਗਿਆਨ-ਤੱਤ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਉਹ ਦਵਿਜ—ਇੱਕੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 8

ब्रह्महा मद्यपः स्तेनो गुरुतल्पग एव च / महापातकिनस्त्वेते यश्चैतैः सह संवसेत्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ, ਮਦਿਰਾਪੀ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਜ ਦਾ ਉਲੰਘਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

संवत्सरं तु पतितैः संसर्गं कुरुते तु यः / यानशय्यासनैर्नित्यं जानन् वै पतितो भवेत्

ਜੋ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਪਤਿਤਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੰਗਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਵਾਰੀ, ਸੇਜ ਤੇ ਆਸਨ ਸਾਂਝੇ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

याजनं योनिसंबन्धं तथैवाध्यापनं द्विजः / कृत्वा सद्यः पतेज्ज्ञानात् सह भोजनमेव च

ਜੋ ਦ੍ਵਿਜ ਅਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਯਾਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਨੁਚਿਤ ਯੋਨੀ-ਸੰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

अविज्ञायाथ यो मोहात् कुर्यादध्यापनं द्विजः / संवत्सरेण पतति सहाध्ययनमेव च

ਜੋ ਦ੍ਵਿਜ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਮੋਹ ਵਸ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

ब्रह्माहा द्वादशाब्दानि कुटिं कृत्वा वने वसेत् / भैक्षमात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजम्

ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਝੋਂਪੜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ; ਅੰਤਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵੇ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਧਵਜ ਧਾਰੇ।

Verse 13

ब्राह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि वर्जयेत् / विनिन्दन् स्वयमात्मानं ब्राह्मणं तं च संस्मरन्

ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗੇ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਦਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।

Verse 14

असंकल्पितयोग्यानि सप्तागाराणि संविशेत् / विधूमे शनकैर्नित्यं व्यङ्गारे भुक्तवज्जने

ਉਹ ਸੱਤ ਘਰੇਲੂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਕਾਰਜ ਲਈ, ਕਲਪਿਤ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਵਰਤੇ/ਉਥੇ ਜਾਵੇ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਪਏ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖਾ ਚੁੱਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 15

एककालं चरेद् भैक्षं दोषं विख्यापयन् नृणाम् / वन्यमूलफलैर्वापि वर्तयेद् धैर्यमाक्षितः

ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਾਧੀਨਤਾ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਦੱਸੇ; ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਮੂਲ‑ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵੇ—ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ।

Verse 16

कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचर्यपरायणः / पूर्णे तु द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति

ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਪਾਲ‑ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਖਟਵਾਂਗ ਦੰਡ ਧਾਰ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਰਹਿ ਕੇ—ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तमिदं शुभम् / कामतो मरणाच्छुद्धिर्ज्ञेया नान्येन केनचित्

ਅਣਜਾਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਪਰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੇਵਲ ਮੌਤ ਨਾਲ ਹੀ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 18

कुर्यादनशनं वाथ भृगोः पतनमेव वा / ज्वलन्तं वा विशेदग्निं जलं वा प्रविशेत् स्वयम्

ਉਹ ਅਨਸ਼ਨ (ਮੌਤ ਤੱਕ ਵਰਤ) ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਭ੍ਰਿਗੁ‑ਪਤਨ ਵਾਂਗ ਖੱਡ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਧਧਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਆਪ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणान् परित्यजेत् / ब्रह्महत्यापनोदार्थमन्तरा वा मृतस्य तु

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਜਾਂ ਗਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਦਾਗ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਮੌਤ ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 20

दीर्घामयान्वितं विप्रं कृत्वानामयमेव तु / दत्त्वा चान्नं स दुर्भिक्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति

ਦੁਰਭਿੱਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

अश्वमेधावभृथके स्नात्वा वा शुध्यते द्विजः / सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणाय प्रदाय तु

ਦੁਇਜ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਬਸਵ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

सरस्वत्यास्त्वरुणया संगमे लोकविश्रुते / शुध्येत् त्रिषवणस्नानात् त्रिरात्रोपोषितो द्विजः

ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਰਸਵਤੀ ਤੇ ਅਰੁਣਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਸਵਣ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੁਇਜ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

गत्वा रामेश्वरं पुण्यं स्नात्वा चैव महोदधौ / ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तो दृष्ट्वा रुद्रं विमुच्यते

ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਜਾ ਕੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਆਦਿ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

कपालमोचनं नाम तीर्थं देवस्य शूलिनः / स्नात्वाभ्यर्च्य पितॄन् भक्त्या ब्रह्महत्यां व्यपोहति

ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ‘ਕਪਾਲਮੋਚਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

यत्र देवादिदेवेन भरवेणामितौजसा / कपालं स्थापितं पूर्वं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਦੇਵ, ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਭੈਰਵ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਕਪਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 26

समभ्यर्च्य महादेवं तत्र भैरवरूपिणम् / तर्पपित्वा पितॄन् स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया

ਉੱਥੇ ਭੈਰਵ-ਰੂਪ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।