Adhyaya 3
Īśvara-gītā: Brahman as All-Pervading—Kāla, Prakṛti–Puruṣa, Tattva-Evolution, and Mokṣa
ਈਸ਼ਵਰ-ਗੀਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਪ੍ਰਮਾਣ-ਉਪਮਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਆਸਰਾ। ਫਿਰ ਅਨਾਦਿ ਤ੍ਰੈ—ਪ੍ਰਧਾਨ/ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਤੱਤਵ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਪਰਾਤਪਰ ਸਮਨ੍ਵਯਕਰਤਾ ਬਣ ਕੇ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਤੱਤਵ-ਵਿਕਾਸ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ/ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਸੰਗ ਨਾਲ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਉਪਜਿਆ ਅਵਿਵੇਕ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਕਾਲ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਤਰ-ਨਿਯੰਤਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਸੂਖਮ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਹਨ। ਇਸ ਤੱਤਵ-ਕ੍ਰਮ ਉੱਤੇ ਅਗਲੀ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਬੋਧ ਟਿਕਦੇ ਹਨ—ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਤੇ ਕਾਲ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) द्वितीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अव्यक्तादभवत् कालः प्रधानं पुरुषः परः / तेभ्यः सर्वमिदं जातं तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ (ਈਸ਼ਵਰਗੀਤਾ ਵਿੱਚ) ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਕਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ (ਹਨ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜਨਮਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਹੈ।
Verse 2
सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् / सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸਭ ਥਾਂ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਭ ਥਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੁਖ ਹਨ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਥਾਂ ਉਹ ਸੁਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਸਭ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 3
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् / सर्वाधारं सदानन्दमव्यक्तं द्वैतवर्जितम्
ਉਹ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਸਦਾ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
Verse 4
सर्वोपमानरहितं प्रमाणातीतगोचरम् / निर्विकल्पं निराभासं सर्वावासं परामृतम्
ਉਹ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਸਭ ਉਪਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਲਪ, ਨਿਰਾਭਾਸ—ਸੀਮਿਤ ਦਿੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਸਭ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਵਾਸ, ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 5
अभिन्नं भिन्नसंस्थानं शाश्वतं ध्रु वमव्ययम् / निर्गुणं परमं व्योम तज्ज्ञानं सूरयो विदुः
ਸੂਰਜਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹੀ ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ (ਬ੍ਰਹਮ) ਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਅਭਿੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸਦਾ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਧ੍ਰੁਵ, ਅਵ੍ਯਯ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ।
Verse 6
स आत्मा सर्वभूतानां स बाह्याभ्यन्तरः परः / सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः
ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਹ ਬਾਹਰ ਵੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਵਿਆਪਕ, ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਰਵਤ੍ਰਗ, ਸ਼ਾਂਤ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮੈਂ ਹਾਂ।
Verse 7
मया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तमूर्तिना / मत्स्थानि सर्वभूतानि यस्तं वेद स वेदवित्
ਮੇਰੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਭੂਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਜੋ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ, ਉਹੀ ਵੇਦਵਿਤ ਹੈ।
Verse 8
प्रधानं पुरुषं चैव तत्त्वद्वयमुदाहृतम् / तयोरनादिरुद्दिष्टः कालः संयोजकः परः
ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਇਹ ਦੋ ਤੱਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮ, ਅਨਾਦਿ ਕਾਲ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 9
त्रयमेतदनाद्यन्तमव्यक्ते समवस्थितम् / तदात्मकं तदन्यत् स्यात् तद्रूपं मामकं विदुः
ਇਹ ਤ੍ਰਯ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਸੇ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਣੋ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਮੇਰਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 10
महदाद्यं विशेषान्तं संप्रसूते ऽखिलं जगत् / या सा प्रकृतिरुद्दिष्टा मोहिनी सर्वदेहिनाम्
ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
Verse 11
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्तेयः प्राकृतान् गुणान् / अहङ्कारविमुक्तत्वात् प्रोच्यते पञ्चविंशकः
ਪੁਰੁਸ਼ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
आद्यो विकारः प्रकृतेर्महानात्मेति कथ्यते / विज्ञानशक्तिर्विज्ञाता ह्यहङ्कारस्तदुत्थितः
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਕਾਰ ‘ਮਹਾਨ’ (ਮਹਾਨਾਤਮਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
एक एव महानात्मा सो ऽहङ्कारो ऽभिधीयते / स जीवः सो ऽन्तरात्मेति गीयते तत्त्वचिन्तकैः
ਉਹ ਇਕੋ ਮਹਾਨਾਤਮਾ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ‘ਜੀਵ’ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਅੰਤਰਾਤਮਾ’ ਹੈ—ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
तेन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु / स विज्ञानात्मकस्तस्य मनः स्यादुपकारकम्
ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜਨਮਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਉਸ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਸਾਧਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 15
तेनाविवेकतस्तस्मात् संसारः पुरुषस्य तु / स चाविवेकः प्रकृतौ सङ्गात् कालेन सो ऽभवत्
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਅਵਿਵੇਕ ਕਰਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਲਈ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹੀ ਅਵਿਵੇਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः / सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे
ਕਾਲ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਪਰ ਕਾਲ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
Verse 17
सो ऽन्तरा सर्वमेवेदं नियच्छति सनातनः / प्रोच्यते भगवान् प्राणः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः
ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਦਰ ਵੱਸ ਕੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਤੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ—ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ, ਸਰਬਜ੍ਞ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
सर्वेन्द्रियेभ्यः परमं मन आहुर्मनीषिणः / मनसश्चाप्यहङ्कारमहङ्कारान्महान् परः
ਮਨੀਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮਨ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਹਾਨ (ਮਹੱਤੱਤਵ) ਹੈ।
Verse 19
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः / पुरुषाद् भगवान् प्राणस्तस्य सर्वमिदं जगत्
ਮਹਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ; ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੈ।
Verse 20
प्राणात् परतरं व्योम व्योमातीतो ऽग्निरीश्वरः / सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः / नास्ति मत्तः परं भूतं मां विज्ञाय विमुच्यते
ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵ੍ਯੋਮ ਹੈ; ਵ੍ਯੋਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਗਨੀ-ਸਰੂਪ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ—ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕੋਈ ਸੱਤਾ ਨਹੀਂ; ਮੈਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 21
नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् / ऋते मामेकमव्यक्तं व्योमरूपं महेश्वरम्
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਕੋਈ ਭੀ ਭੂਤ ਨਿੱਤ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ—ਅਵ੍ਯਕਤ, ਵ੍ਯੋਮ-ਸਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਕੇਵਲ ਮੈਂ ਹੀ ਨਿੱਤ ਹਾਂ।
Verse 22
सो ऽहं सृजामि सकलं संहरामि सदा जगत् / मायी मायामयो देवः कालेन सह सङ्गतः
ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਸ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮਾਇਆ ਦਾ ਧਾਰਕ, ਮਾਇਆ-ਮਯ ਦੇਵ, ਕਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
मत्सन्निधावेष कालः करोति सकलं जगत् / नियोजयत्यनन्तात्मा ह्येतद् वेदानुशासनम्
ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਾਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Prakṛti (Pradhāna) and Puruṣa are the two fundamental principles, while Kāla is beginningless and taught as supreme in function—serving as the transcendent agent that brings their conjunction and enables the universe’s operations, including creation and withdrawal.
Empirically, the ‘I’-sense (ahaṅkāra) is spoken of as jīva/antarātman for lived experience across births; ultimately, the Lord declares Himself as the all-pervading Self and pure knowledge, indicating that liberation lies in realizing the Supreme Brahman as the inner ruler beyond limiting constructions.
Saṃsāra arises from aviveka (non-discrimination) that develops over time through association with Prakṛti; it is ended by true knowledge—direct realization of the Supreme Lord/Brahman as the highest reality, beyond prāṇa and beyond all comparatives.