Adhyaya 13
Ācamana-vidhi, Śauca, and Conduct Rules for Study, Eating, and Bodily Functions
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਸ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਚਮਨ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ੌਚ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਕਿਹੜੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਪਰਸ਼ ਜਾਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਕਦੋਂ ਮੁੜ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਠੀਕ ਆਸਨ, ਜਲ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਢੱਕਣਾ, ਜੁੱਤੀ ਪਹਿਨਣਾ, ਗਲਤ ਬੈਠਕ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਭੰਗ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ/ਆਚਮਨ ਅਸਿੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਹੱਥ-ਤੀਰਥਾਂ (ਬ੍ਰਹਮ, ਪਿਤ੍ਰ, ਦੈਵ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ, ਆਰਸ਼) ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਆਚਮਨ-ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਛਿਸ਼ਟ-ਅਸ਼ੌਚ, ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਆਪਤਕਾਲੀ ਛੂਟ, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਦੀ ਥਾਂ-ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ-ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੱਸ ਕੇ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮਚਿੰਤਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वादशो ऽध्यायः व्यास उवाच भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्योपसर्पणे / ओष्ठावलमोकौ स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੌਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਕ-ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵੇਲੇ, ਹੋਠਾਂ ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਬਦਲ ਕੇ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ—
Verse 2
रेतोमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गे ऽयुक्तभाषणे / ष्ठीवित्वाध्ययनारम्भे कासश्वासागमे तथा
ਵੀਰਯ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਮਲ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਣਉਚਿਤ ਬੋਲ ਬੋਲਦਿਆਂ, ਥੁੱਕਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵੇਲੇ, ਅਤੇ ਖੰਘ ਜਾਂ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ—(ਵੇਦ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਕਰੇ)।
Verse 3
चत्वरं वा श्मशानं वा समाक्रम्य द्विजोत्तमः / संध्ययोरुभयोस्तद्वदाचान्तो ऽप्याचमेत् पुनः
ਜੇ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਚੌਰਾਹੇ ਜਾਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਸਮਿਆਂ (ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ) ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰੇ; ਆਚਮਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੁੜ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
Verse 4
चण्डालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे / उच्छिष्टं पुरुषं स्पृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम् / आचामेदश्रुपाते वा लोहितस्य तथैव च
ਚੰਡਾਲ ਜਾਂ ਮਲੇਛ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ; ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ਤੇ—ਆਚਮਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਸੂ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਅਤੇ ਰਕਤ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਇਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 5
भोजने संध्ययोः स्नात्वा पीत्वा मूत्रपुरीषयोः / आचान्तो ऽप्याचमेत् सुप्त्वा सकृत्सकृदथान्यतः
ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ, ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ (ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ), ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਮੂਤਰ-ਪਖਾਨੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਚਮਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਚਮਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਸੌ ਕੇ ਉੱਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਸੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
Verse 6
अग्नेर्गवामथालम्भे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव वा / स्त्रीणामथात्मनः स्पर्शे नीवीं वा परिधाय च
ਅੱਗ, ਗਾਂਵਾਂ, ਜਾਂ ਮੈਥੁਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਂ ਨੀਵੀ/ਕਮਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ—ਨਿਯਤ ਸ਼ੌਚ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 7
उपस्पृशेज्जलं वार्द्रं तृणं वा भूमिमेव वा / केशानां चात्मनः स्पर्शे वाससो ऽक्षालितस्य च
ਪਾਣੀ, ਭਿੱਜੀ ਘਾਹ, ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਛੋਟੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਲਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੱਪੜਾ ਨਾ ਧੋਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 8
अनुष्णाभिरफेनाबिरदुष्टाभिश्च धर्मतः / शौचेप्सुः सर्वदाचामेदासीनः प्रागुदङ्मुखः
ਜੋ ਸ਼ੌਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ—ਐਸੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋ ਨਾ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਝੱਗ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ; ਬੈਠ ਕੇ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ।
Verse 9
शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छसिखो ऽपि वा / अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत्
ਜੇ ਕੋਈ ਸਿਰ ਜਾਂ ਗਲਾ ਢੱਕ ਲਵੇ, ਜਾਂ ਕੱਛ ਢਿੱਲੀ ਤੇ ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ—ਆਚਮਨ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ—ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
सोपानत्को जलस्थो वा नोष्णीषी वाचमेद् बुधः / न चैव वर्षधाराभिर्न तिष्ठन् नोद्धृतोदकैः
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਜੁੱਤੀ/ਪਾਦੁਕਾ ਪਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਂ ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਨਾ ਬੋਲੇ। ਮੀਂਹ ਦੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣੇ ਹੀ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 11
नैकहस्तार्पितजलैर्विना सूत्रेण वा पुनः / न पादुकासनस्थो वा बहिर्जानुरथापि वा
ਬਹੁਤਿਆਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਯਜ્ઞੋਪਵੀਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ। ਪਾਦੁਕਾ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਜਾਂ ਗੋਡੇ ਬਾਹਰ ਫੈਲਾ ਕੇ ਵੀ ਆਚਮਨ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 12
न जल्पन् न हसन् प्रेक्षन् शयानः प्रह्व एव च / नावीक्षिताभिः फेनाद्यैरुपेताभिरथापि वा
ਆਚਮਨ ਵੇਲੇ ਨਾ ਬਕਬਕ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੱਸੇ, ਨਾ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਤੱਕੇ; ਲੇਟਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਿਮਰ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਫੇਨ ਆਦਿ ਲੇਪ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 13
शूद्राशुचिकरोन्मुक्तैर्न क्षाराभिस्तथैव च / न चैवाङ्गुलिभिः शब्दं न कुर्वन् नान्यमानसः
ਸ਼ੂਦਰ-ਸਪਰਸ਼, ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖਾਰ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਂਗਲਾਂ ਚਟਕਾ ਕੇ ਸ਼ੋਰ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ; ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਭਟਕਣ ਦੇਵੇ (ਪ੍ਰਭੂ-ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ)।
Verse 14
न वर्णरसदुष्टाभिर्न चैव प्रदरोदकैः / न पाणिक्षुभिताभिर्वा न बहिष्कक्ष एव वा
ਜਿਸ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੰਗ ਜਾਂ ਸੁਆਦ ਖਰਾਬ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਨਾ ਚੀਰ ਵਿਚੋਂ ਰਿਸਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹਿਲਾਏ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਬਾਹਰੀ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਥਾਂ ਤੇ।
Verse 15
हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठ्याभिः क्षत्रियः शुचिः / प्राशिताभिस्तथावैश्यः स्त्रीशूद्रौ स्पर्शतो ऽन्ततः
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਿਰਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਤਰੀ ਗਲੇ ਤੱਕ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੁੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵੈਸ਼ ਆਚਮਨ ਕੀਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
अङ्गुष्ठमूलान्तरतो रेखायां ब्राह्ममुच्यते / अन्तराङ्गुष्ठदेशिन्यो पितॄणां तीर्थमुत्तमम्
ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮੂਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਤਰਜਨੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਭਾਗ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 17
कनिष्ठामूलतः पश्चात् प्राजापत्यं प्रचक्षते / अङ्गुल्यग्रे स्मृतं दैवं तदेवार्षं प्रकीर्तितम्
ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ‘ਦੈਵ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹੀ ‘ਆਰਸ਼’ ਵੀ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ।
Verse 18
मूले वा दैवमार्षं स्यादाग्नेयं मध्यतः स्मृतं / तदेव सौमिकं तीर्थमेतज्ज्ञात्वा न मुह्यति
ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਦੈਵ’ ਅਤੇ ‘ਆਰਸ਼’ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਆਗਨੇਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਤੀਰਥ ‘ਸੌਮ੍ਯ’ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਵੀ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Verse 19
ब्राह्मेणैव तु तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् / कायेन वाथ दैवेन तु पित्र्येण वै द्विजाः
ਦੁਵਿਜ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ‘ਬ੍ਰਾਹਮ’ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਹੀ ਜਲ-ਸਪਰਸ਼ (ਆਚਮਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਕਾਯ’, ‘ਦੈਵ’ ਤੇ ‘ਪਿਤ੍ਰਯ’ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 20
त्रिः प्राश्नीयादपः पूर्वं ब्राह्मणः प्रयतस्ततः / संमृज्याङ्गुष्ठमूलेन मुखं वै समुपस्पृशेत्
ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਯਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਲ ਆਚਮਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਹੋਠ ਪੂੰਝ ਕੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।
Verse 21
अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु स्पृशेन्नेत्रद्वयं ततः / तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेन्नासापृटद्वयम्
ਫਿਰ ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਰਜਨੀ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨੱਕ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਛੂਹੇ।
Verse 22
कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन श्रवणे समुपस्पृशेत् / सर्वासामथ योगेन हृदयं तु तलेन वा / संस्पृशेद् वा शिरस्तद्वदङ्गुष्ठेनाथवा द्वयम्
ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਨਾਲ ਛੂਹੇ। ਫਿਰ ਸਾਰੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹੇ; ਜਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹੇ।
Verse 23
त्रिः प्राश्नीयाद् यदम्भस्तु सुप्रीतास्तेन देवताः / ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च भवन्तीत्यनुशुश्रुमः
ਜਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ)।
Verse 24
गङ्गा च यमुना चैव प्रीयेते परिमार्जनात् / संस्पृष्टयोर्लोचनयोः प्रीयेते शशिभास्करौ
ਦੇਹ ਦੀ ਪਰਿਮਾਰਜਨਾ (ਸਫ਼ਾਈ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
नासत्यदस्त्रौ प्रीयेते स्पृष्टे नासापुटद्वये / कर्णयोः स्पृष्टयोस्तद्वत् प्रीयेते चानिलानलौ
ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾ-ਪੁੱਟਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਨਾਸਤ੍ਯ (ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
संस्पृष्टे हृदये चास्य प्रीयन्ते सर्वदेवताः / मूर्ध्नि संस्पर्शनादेकः प्रीतः स पुरुषो भवेत्
ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ (ਮੂਰਧਾ) ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषो ऽङ्गं नयन्ति याः / दन्तवद् दन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्शे ऽशुचिर्भवेत्
ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ ਜੋ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਦਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਅੰਨ ਦੰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸਮਝੋ; ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਭ ਨਾਲ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 28
स्पृशान्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान् / भूमिगैस्ते समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत्
ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਚਮਨ ਦਾ ਜਲ ਦਿੰਦਿਆਂ ਜੇ ਬੂੰਦਾਂ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਜਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਜਾਣੋ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਨਾ ਹੋਵੋ।
Verse 29
मदुपर्के च सोमे च ताम्बूलस्य च भक्षणे / फलमूले चेक्षुदण्डे न दोषं प्राह वे मनुः
ਮਧੁਪਰਕ, ਸੋਮਪਾਨ, ਤਾਂਬੂਲ ਚਬਾਉਣਾ ਅਤੇ ਫਲ-ਮੂਲ ਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਨੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ।
Verse 30
प्रचरंश्चान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवेन्नरः / भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्
ਅੰਨ-ਪਾਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚਲਦਿਆਂ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹੱਥ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਸਤੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕੇ।
Verse 31
तैजसं वै समादाय यद्युच्छिष्टो भवेद् द्विजः / भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्
ਜੇ ਦਵਿਜ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਗ (ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਸਲਾਕਾ) ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ, ਆਚਮਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕੇ।
Verse 32
यद्यमत्रं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः / अनिधायैव तद् द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् / वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात् तत्संस्पृष्ट्वाचमेदिह
ਜੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਉੱਛਿਸ਼ਟ-ਦੋਸ਼ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਲਈ ਵਿਕਲਪ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
Verse 33
अरण्ये ऽनुदके रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि / कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਰਹਿਤ ਥਾਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਂ ਚੋਰਾਂ ਤੇ ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਡਰ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਜੇ ਮੂਤਰ ਜਾਂ ਪਖਾਨਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।
Verse 34
निधाय दक्षिणे कर्णे ब्रह्मसूत्रमुदङ्मुखः / अह्नि कुर्याच्छकृन्मूत्रं रात्रौ चेद् दक्षिणामुखः
ਜਨੇਊ (ਬ੍ਰਹਮਸੂਤਰ) ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰੇ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲ‑ਮੂਤਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੇ ਰਾਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰੇ।
Verse 35
अन्तर्धाय महीं काष्ठैः पत्रैर्लोष्ठतृणेन वा / प्रावृत्य च शिरः कुर्याद् विण्मूत्रस्य विसर्जनम्
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਕੜ, ਪੱਤੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਜਾਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ, ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਮਲ‑ਮੂਤਰ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ।
Verse 36
छायाकूपनदीगोष्ठचैत्याम्भः पथि भस्मसु / अग्नौ चैव श्मशाने च विण्मूत्रे न समाचरेत्
ਛਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ, ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ, ਚੈਤ੍ਯ‑ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਲ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਰਾਹ ਉੱਤੇ, ਰਾਖ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਲ‑ਮੂਤਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 37
न गोमये न कृष्टे वा महावृक्षे न शाड्वले / न तिष्ठन् वा न निर्वासा न च पर्वतमस्तके
ਗੋਮਯ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਜੋਤੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਹਰੀ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ। ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਰਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਮਲ‑ਮੂਤਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰੇ।
Verse 38
न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन / न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन् वा समाचरेत्
ਜੀਰਨ ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਵਲਮੀਕ (ਚੀਂਟੀਆਂ ਦੇ ਟਿੱਬੇ) ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹੋਣ ਅਜਿਹੇ ਖੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਐਸਾ ਆਚਰਨ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 39
तुषाङ्गारकपालेषु राजमार्गे तथैव च / न क्षेत्रे न विले वापि न तीर्थे न चतुष्पथे
ਤੂੜੀ ਦੇ ਢੇਰਾਂ, ਰਾਖ, ਟੁੱਟੇ ਘੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਆਦਿ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਨਾ ਖੇਤ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਬਿਲ/ਖੱਡ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਤੀਰਥ ਤੇ, ਨਾ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ।
Verse 40
नोद्यानोदसमीपे वा नोषरे न पराशुचौ / न सोपानत्पादुको वा छत्री वा नान्तरिक्षके
ਬਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੋਲ, ਊਸਰ/ਖਾਰੀ ਜਾਂ ਬੰਜ਼ਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਤੇ ਉਹ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਜੁੱਤੀ-ਪਾਦੁਕਾ ਪਾ ਕੇ, ਛਤਰੀ ਫੜ ਕੇ, ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅਨਾਵਰਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 41
न चैवाभिमुखे स्त्रीणां गुरुब्राह्मणयोर्गवाम् / न देवदेवालययोरपामपि कदाचन
ਔਰਤਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਗਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 42
न ज्योतींषि निरीक्षन्वानसंध्याभिमुखो ऽपिवा / प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिसोमं तथैव च
ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਦਿ ਜੋਤੀਆਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 43
आहृत्य मृत्तिकां कूलाल्लेपगन्धापकर्षणम् / कुर्यादतन्द्रितः शौचं विशुद्धैरुद्धृतोदकैः
ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਲਿਆ ਕੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਮੈਲ ਅਤੇ ਬਦਬੂ ਦੂਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੱਢੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਆਲਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ।
Verse 44
नाहरेन्मृत्तिकां विप्रः पांशुलान्न च कर्दमात् / न मार्गान्नोषराद् देशाच्छौचशिष्टां परस्य च
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਧੂੜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਕੀਚੜ, ਰਸਤੇ ਜਾਂ ਊਸਰ/ਖਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਸ਼ੌਚ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਸ਼ੌਚ ਦੀ ਬਚੀ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ।
Verse 45
न देवायतनात् कूपाद् ग्रामान्न च जलात् तथा / उपस्पृशेत् ततो नित्यं पूर्वोक्तेन विधानतः
ਦੇਵਾਲੇ ਦੇ ਪਰਿਸਰ, ਕੂਏਂ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਪਸਪਰਸ਼/ਆਚਮਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰ।
Frequently Asked Questions
The chapter repeatedly prescribes ācamana around eating and drinking, dawn/dusk junctions, bathing, after sleep, after urination/defecation, after certain contacts (blood, tears, impure persons/objects), and after entering liminal places like crossroads or cremation grounds (with renewed sipping even if already performed).
It instructs sipping water three times, wiping the lips, then touching specific bodily points with prescribed finger combinations (mouth, eyes, sides of the nose, ears, heart/head), with attention to posture (seated, facing east or north) and water quality (untainted, not hot or foamy).
The chapter defines sacred zones on the hand—Brahma-tīrtha near the thumb base, Pitṛ-tīrtha between thumb and forefinger, and other measures (prājāpatya, daiva, ārṣa)—to regulate which part of the hand is used for purification and offerings, aligning bodily technique with ritual intention.
Yes. It states that in forests, waterless places, at night, or on dangerous roads, compelled evacuation while holding valuables does not incur blame, reflecting an āpaddharma principle even within strict purity norms.