Adhyaya 17
Rules of Food, Acceptance, and Purity for the Twice-Born (Dvija-Śauca and Anna-Doṣa)
ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਦੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਿਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਅੰਨ, ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ-ਅਸ਼ੌਚ ਦੇ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੋਜਨ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ/ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਦਰਜੇ ਦਾ ਵਾਹਕ ਹੈ; ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੂਦਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿੰਦਿਤ ਅੰਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਪਤਨ ਤੇ ਦੁರ್ಜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਅੰਨ ਵੀ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨੂੰ ਅੰਨ-ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਯੋਨੀ/ਜਾਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਤਿਆਗਣਾ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਦਾਨ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਕੰਦ-ਫਫੂੰਦ, ਮਾਸ, ਮੱਛੀ ਤੇ ਦੁੱਧ-ਪਦਾਰਥ ਨਿਸ਼ਿਧ ਜਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹਨ—ਇਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਲ/ਕੀੜੇ, ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਸੁੰਘਣਾ, ਮੁੜ ਪਕਾਉਣਾ, ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਰਜਸਵਲਾ-ਸੰਪਰਕ, ਬਾਸੀਪਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਦਾ ਕੜਾ ਨਿਸ਼ੇਧ, ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਤਰਕ (ਦੋਸ਼ ਨਿਕਾਸ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ) ਕਹਿ ਕੇ, ਅਗਲੇ ਯੋਗ-ਵੇਦਾਂਤ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਸ਼ੌਚ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षोडशो ऽध्यायः व्यास उवाच नाद्याच्छूद्रस्य विप्रो ऽन्नं मोहाद् वा यदि वान्यतः / स शूद्रयोनिं व्रजति यस्तु भुङ्क्ते ह्यनापदि
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੋਲਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਅੰਨ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਬਿਨਾ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਜੋ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ-ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
षण्मासान् यो द्विजो भुङ्क्ते शूद्रस्यान्नं विगर्हितम् / जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते
ਜੋ ਦੁਇਜ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਨਿੰਦਿਤ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः / यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ—ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਅੰਨ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅਪਚਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਉਸੇ ਦੀ ਯੋਨੀ/ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਨ ਸੀ।
Verse 4
राजान्नं नर्तकान्नं च तक्ष्णो ऽन्नं चर्मकारिणः / गणान्नं गणिकान्नं च षण्ढान्नं चैव वर्जयेत्
ਰਾਜੇ ਦਾ ਅੰਨ, ਨਰਤਕ ਦਾ ਅੰਨ, ਤਰਖਾਣ ਦਾ ਅੰਨ, ਚਮਾਰ ਦਾ ਅੰਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਣਾਂ (ਮੰਦਰ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ) ਦਾ ਅੰਨ, ਗਣਿਕਾ ਦਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਣਢ ਦਾ ਅੰਨ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 5
चक्रोपजीविरजकतस्करध्वजिनां तथा / गान्धर्वलोहकारान्नं सूतकान्नं च वर्जयेत्
ਜੋ ਚੱਕਰ ਬਣਾਕੇ ਜੀਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧੋਬੀ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਝੰਡਾਬਰਦਾਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਕ-ਨਟ ਅਤੇ ਲੋਹਾਰ ਦਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਸੂਤਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਨ ਵੀ ਵਰਜਿਤ ਹੈ।
Verse 6
कुलालचित्रकर्मान्नं वार्धुषेः पतितस्य च / पौनर्भवच्छत्रिकयोरभिशस्तस्य चैव हि
ਕੁੰਭਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ-ਕਾਰੀਗਰ ਦਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਸੂਦਖੋਰ ਤੇ ਪਤਿਤ ਦਾ ਅੰਨ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਨਰਭਵਾ (ਪੁਨਰਵਿਵਾਹਿਤਾ) ਅਤੇ ਛਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ ਵਰਜਿਤ ਹੈ।
Verse 7
सुवर्णकारशैलूषव्याधबद्धातुरस्य च / चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दण्डिकस्य च
ਸੁਨਾਰ, ਨਟ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਦਾ ਅੰਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਕੀਮ/ਵੈਦ ਦਾ ਅੰਨ, ਪੁੰਸ਼ਚਲੀ (ਵਿਆਭਿਚਾਰਣੀ) ਦਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਦੰਡਿਤ ਅਪਰਾਧੀ ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ।
Verse 8
स्तेननास्तिकयोरन्नं देवतानिन्दकस्य च / सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः
ਚੋਰ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਦਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅੰਨ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਵਪਾਕ (ਚੰਡਾਲ) ਦਾ ਅੰਨ—ਬਹੁਤ ਵਰਜਿਤ ਹੈ।
Verse 9
भार्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे / उत्सृष्टस्य कदर्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजिनः
ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਉਪਪਤੀ (ਪਰ-ਪੁਰਸ਼) ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹਿਸਕ੍ਰਿਤ, ਕੰਜੂਸ ਅਤੇ ਜੂਠਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ ਵਰਜਿਤ ਹੈ।
Verse 10
अपाङ्क्त्यान्नं च सङ्घान्नं शस्त्राजीवस्य चैव हि / क्लीबसंन्यासिनोश्चान्नं मत्तोन्मत्तस्य चैव हि / भीतस्य रुदितस्यान्नमवक्रुष्टं परिक्षुतम्
ਜੋ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ; ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਸੰਗਤ-ਅੰਨ; ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅੰਨ; ਨਪੁੰਸਕ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਅੰਨ; ਮੱਤੇ ਜਾਂ ਉਨਮੱਤੇ ਦਾ ਅੰਨ; ਡਰੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਰੋਂਦੇ ਦਾ ਅੰਨ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਅੰਨ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਛੀਂਕ ਪਈ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਅੰਨ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 11
ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धान्नं सूतकस्य च / वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं श्वशुरस्य च
ਵੇਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ ਦਾ, ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ, ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ਪਕਾਇਆ ਅੰਨ, ਸੂਤਕ (ਜਨਮ-ਅਸ਼ੌਚ) ਵਾਲੇ ਦਾ ਅੰਨ; ਬਿਨਾ ਢੁੱਕਵੇਂ ਉਦੇਸ਼/ਵਿਧੀ ਦੇ ਪਕਾਇਆ ਵ੍ਰਿਥਾਪਾਕ ਅੰਨ, ਸ਼ਾਵ-ਅਸ਼ੌਚ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਦਾ ਅੰਨ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 12
अप्रजानां तु नारीणां भृतकस्य तथैव च / कारुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रयिणस्तथा
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪੁਰਸ਼ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ/ਪਾਲਣਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਨ-ਦਾਨ; ਭ੍ਰਿਤਕ (ਨੌਕਰ/ਮਜ਼ਦੂਰ) ਦਾ ਅੰਨ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦਾ ਅੰਨ; ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਵੇਚ ਕੇ ਜੀਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਅੰਨ—ਇਹ ਸਭ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 13
शौण्डान्नं घाटिकान्नं च भिषजामन्नमेव च / विद्धप्रजननस्यान्नं परिवित्त्यन्नमेव च
ਸ਼ੌਂਡ (ਮਦਿਰਾਪੀ) ਦਾ ਅੰਨ, ਘਾਟਿਕ (ਜੂਆਰੀ) ਦਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਵੈਦਾਂ ਦਾ ਅੰਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਨ-ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਛੋਟੇ ਦੇ ਵਿਆਹ (ਪਰਿਵਿੱਤੀ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਨ—ਇਹ ਸਭ ਅਯੋਗ ਹੈ।
Verse 14
पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतेः / अवज्ञातं चावधूतं सरोषं विस्मयान्वितम् / गुरोरपि न भोक्तव्यमन्नं संस्कारवर्जितम्
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁਨਰਭੂ (ਮੁੜ ਵਿਆਹੀ ਔਰਤ) ਦਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਦਿਧਿਸ਼ੂਪਤੀ (ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ) ਦਾ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਅੰਨ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਸੁੱਟ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅਣਉਚਿਤ ਹੈਰਾਨੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਵੀ ਭੋਜਨਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ ਜੇ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ।
Verse 15
दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वमन्ने व्यवस्थितम् / यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नानि किल्बिषम्
ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਮਾਨੋ ਉਸ ਦੇ ਅੰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 16
आर्धिकः कुलमित्रश्च स्वगोपालश्च नापितः / एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत्
ਆਰਧਿਕ (ਬਟਾਈਦਾਰ), ਕੁਲਮਿੱਤਰ (ਘਰ ਦੀ ਚਾਪਲੂਸੀ ਕਰ ਕੇ ਜੀਊਣ ਵਾਲਾ), ਆਪਣਾ ਗੋਪਾਲ ਅਤੇ ਨਾਈ—ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੋਜਨਯੋਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ ਉਹ ਵੀ।
Verse 17
कुशीलवः कुम्भकारः क्षेत्रकर्मक एव च / एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दत्त्वा स्वल्पं पणं बुधैः
ਕੁਸ਼ੀਲਵ (ਗਾਇਕ-ਨਟ), ਕੁੰਭਕਾਰ (ਕੁੰਭਾਰ) ਅਤੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੋਜਨਯੋਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵੀ ਦੇਣ।
Verse 18
पायसं स्नेहपक्वं यद् गोरसं चैव सक्तवः / पिण्याकं चैव तैलं च शूद्राद् ग्राह्यं द्विजातिभिः
ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਪਾਇਸ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਸੱਤੂ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਖਲੀ ਤੇ ਤੇਲ—ਇਹ ਸ਼ੂਦਰ ਤੋਂ ਦਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 19
वृन्ताकं नालिकाशाकं कुसुम्भाश्मन्तकं तथा / पलाण्डुं लशुनं शुक्तं निर्यासं चैव वर्जयेत्
ਬੈਂਗਣ, ਨਾਲਿਕਾ-ਸ਼ਾਕ, ਕੁਸੁੰਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ਮੰਤਕ-ਸ਼ਾਕ; ਅਤੇ ਪਿਆਜ਼, ਲਸਣ, ਖੱਟੇ/ਖਮੀਰ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਰਾਲ/ਨਿਰਿਆਸ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 20
छत्राकं विड्वराहं च शेलं पेयूषमेव च / विलयं सुमुखं चैव कवकानि च वर्जयेत्
ਛਤ੍ਰਾਕ (ਮਸ਼ਰੂਮ), ਵਿਡਵਰਾਹ ਨਾਮ ਦਾ ਸੂਰ, ਸ਼ੇਲ, ਪੇਯੂਸ਼, ਵਿਲਯ, ਸੁਮੁਖ ਅਤੇ ਸਭ ਕਵਕ (ਫਫੂੰਦ) ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
गृञ्जनं किंशुकं चैव ककुभाण्डं तथैव च / उदुम्बरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः
ਗ੍ਰਿੰਜਨ, ਕਿੰਸ਼ੁਕ, ਕਕੁਭਾਂਡ, ਉਦੁੰਬਰ ਅਤੇ ਅਲਾਬੂ—ਇਹ ਖਾਣ ਨਾਲ ਦਵਿਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧਰਮ-ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
वृथा कृशरसंयावं पायसापूपमेव च / अनुपाकृतमांसं च देवान्नानि हवींषि च
ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਅਰਥ ਕ੍ਰਿਸ਼ਰ-ਸੰਯਾਵ, ਪਾਇਸ ਅਤੇ ਅਪੂਪ ਦਾ ਅਰਪਣ ਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅਧਪੱਕਾ ਮਾਸ, ਦੇਵਾਨ্ন ਤੇ ਹਵੀੰਸ਼ੀ ਵੀ ਅਣਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਚੜ੍ਹਾਵੇ।
Verse 23
यवागूं मातुलिङ्गं च मत्स्यानप्यनुपाकृतान् / नीपं कपित्थं प्लक्षं च प्रयत्नेन विवर्जयेत्
ਯਵਾਗੂ (ਪਤਲੀ ਖੀਰ/ਗੰਜੀ), ਮਾਤੁਲਿੰਗ (ਸਿਟਰੋਨ) ਅਤੇ ਅਧਪੱਕੀ ਮੱਛੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਪ, ਕਪਿੱਥ ਅਤੇ ਪਲਕ੍ਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 24
पिण्याकं चोद्धृतस्नेहं देवधान्य तथैव च / रात्रौ च तिलसंबद्धं प्रयत्नेन दधि त्यजेत्
ਪਿੰਯਾਕ (ਖਲੀ), ਚਰਬੀ ਕੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ, ਦੇਵਧਾਨ੍ਯ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਿਲ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਦਧੀ (ਦਹੀਂ)—ਇਹ ਸਭ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 25
नाश्नीयात् पयसा तक्रं न बीजान्युपजीवयेत् / क्रियादुष्टं भावदुष्टमसत्संसर्गि वर्जयेत्
ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਛਾਛ ਨਾ ਪੀਏ, ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਨਾ ਚਲਾਏ। ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਭ੍ਰਸ਼ਟ, ਮਨੋਭਾਵ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਅਤੇ ਜੋ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤਿਆਗੇ।
Verse 26
केशकीटावपन्नं च सहृल्लेखं च नित्यशः / श्वाघ्रातं च पुनः सिद्धं चण्डालावेक्षितं तथा
ਜਿਸ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪੈ ਗਏ ਹੋਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਛੂਹ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋਵੇ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਸੁੰਘ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪਕਾ ਕੇ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਪਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪਈ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ।
Verse 27
उदक्यया च पतितैर्गवा चाघ्रातमेव च / अनर्चितं पुर्युं षितं पर्यायान्नं च नित्यशः
ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ, ਪਤਿਤ ਲੋਕ ਜਾਂ ਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੁਹਿਆ/ਸੁੰਘਿਆ ਭੋਜਨ; ਜੋ ਅਰਚਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਬਾਸੀ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਜੋ ਪਕਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਸਦਾ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 28
काककुक्कुटसंस्पृष्टं कृमिभिश्चैव संयुतम् / मनुष्यैरप्यवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च
ਕਾਂ ਜਾਂ ਮੁਰਗੇ ਵੱਲੋਂ ਛੁਹਿਆ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੁੰਘਿਆ, ਜਾਂ ਕੋੜ੍ਹੀ ਵੱਲੋਂ ਛੁਹਿਆ—ਇਹ ਭੋਜਨ/ਪਦਾਰਥ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 29
न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चाल्या सरोषया / मलबद्वाससा वापि परवासो ऽथ वर्जयेत्
ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਨਾ ਲਏ, ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚਰਿਤ੍ਰਹੀਣ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵੀ ਨਾ ਲਏ। ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਰਾਇਆ ਮਾਲ ਵੀ ਤਿਆਗੇ।
Verse 30
विवत्सायाश्च गोः क्षीरमौष्ट्रं वानिर्दशं तथा / आविकं सन्धिनीक्षीरमपेयं मनुरब्रवीत्
ਮਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਗਾਂ ਦਾ ਵੱਛਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਊਂਟਣੀ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਦਸ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਹਿਆ ਦੁੱਧ, ਭੇਡ ਦਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ‘ਸੰਧਿਨੀ’ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ—ਇਹ ਸਭ ਪੀਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 31
बलाकं हंसदात्यूहं कलविङ्कं शुकं तथा / कुररं च चकोरं च जालपादं च कोकिलम्
ਨਾਲ ਹੀ (ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ)—ਬਗਲਾ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਦਾਤ੍ਯੂਹ ਪੰਛੀ, ਕਲਵਿੰਕ, ਤੋਤਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਰਰ, ਚਕੋਰ, ਜਾਲਪਾਦ (ਜਾਲੀਦਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਜਲ-ਪੰਛੀ) ਅਤੇ ਕੋਇਲ ਵੀ।
Verse 32
वायसं खञ्जरीटं च श्येनं गृध्रं तथैव च / उलूकं चक्रवाकं च भासं पारावतानपि / कपोतं टिट्टिभं चैव ग्रामकुक्कुटमेव च
“(ਇਹ ਪੰਛੀ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:) ਕਾਂ, ਖੰਜਰੀਟ, ਸ਼੍ਯੇਨ (ਬਾਜ਼) ਅਤੇ ਗਿਧ; ਉੱਲੂ, ਚਕਰਵਾਕ, ਭਾਸ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੰਛੀ) ਅਤੇ ਕਬੂਤਰ; ਫਾਖਤਾ, ਟਿੱਟਿਭ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਮੁਰਗਾ ਵੀ।”
Verse 33
सिंहव्याघ्रं च मार्जारं श्वानं शूकरमेव च / शृगालं मर्कटं चैव गर्दभं च न भक्षयेत्
ਸ਼ੇਰ, ਬਾਘ, ਬਿੱਲੀ, ਕੁੱਤਾ, ਸੂਰ, ਗਿੱਦੜ, ਬਾਂਦਰ ਅਤੇ ਗਧਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 34
न भक्षयेत् सर्वमृगान् पक्षिणो ऽन्यान् वनेचरान् / जलेचरान् स्थलचरान् प्राणिनश्चेति धारणा
ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਨਵਰ, ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਇਹੀ ਵਿਹਿਤ ‘ਧਾਰਣਾ’ (ਸੰਯਮ) ਹੈ।
Verse 35
गोधा कूर्मः शशः श्वाविच्छल्यकश्चेति सत्तमाः / भक्ष्याः पञ्चनखा नित्यं मनुराह प्रिजापतिः
ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ! ਗੋਧਾ, ਕੂਰਮ, ਸ਼ਸ਼, ਸ਼੍ਵਾਵਿਤ (ਸਾਹੀ) ਅਤੇ ਸ਼ਲ੍ਯਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਨਖਧਾਰੀ ਜੀਵ ਸਦਾ ਭੱਖਣਯੋਗ ਹਨ; ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ।
Verse 36
मत्स्यान् सशल्कान् भुञ्जीयान् मांसं रौरवमेवच / निवेद्य देवताभ्यस्तु ब्राह्मणेभ्यस्तु नान्यथा
ਛਿਲਕਿਆਂ ਵਾਲੀ ਮੱਛੀ ਹੀ ਖਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਸ ਵੀ ਕੇਵਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ; ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਹੀ—ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 37
मयूरं तित्तिरं चैव कपोतं च कपिञ्जलम् / वाध्रीणसं बकं भक्ष्यं मीनहंसपराजिताः
ਮੋਰ, ਤਿੱਤਰ, ਕਬੂਤਰ ਅਤੇ ਕਪਿੰਜਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਧ੍ਰੀਣਸ ਅਤੇ ਬਗਲਾ—ਇਹ ਭੱਖਣਯੋਗ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਤੋਂ ਪਰਾਜਿਤ (ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੁਭਾਵ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 38
शफरं सिंहतुण्डं च तथा पाठीनरोहितौ / मत्स्याश्चैते समुद्दिष्टा भक्षणाय द्विजोत्तमाः
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤ੍ਤਮ! ਸ਼ਫਰ, ਸਿੰਹਤੁੰਡ, ਅਤੇ ਪਾਠੀਨ ਤੇ ਰੋਹਿਤ—ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਖਾਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 39
प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसं च द्विजकाम्यया / यथाविधि नियुक्तं च प्राणानामपि चात्यये
ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਪ੍ਰੋક્ષણ-ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 40
भक्षयेन्नैव मांसानि शेषभोजी न लिप्यते / औषधार्थमशक्तौ वा नियोगाद् यज्ञकारणात्
ਕਦੇ ਵੀ ਮਾਸ ਨਾ ਖਾਓ। ਪਰ ਯੱਗ ਦੇ ਸ਼ੇਸ਼/ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਦਵਾਈ ਲਈ, ਅਸਮਰਥਤਾ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਯੱਗ-ਹੇਤੂ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।
Verse 41
आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् / यावन्ति पशुरोमाणि तावतो नरकान् व्रजेत्
ਸ਼ਰਾਧ ਜਾਂ ਦੇਵ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਜੋ ਮਾਸ-ਭੋਗ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਜਿੰਨੇ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
अदेयं चाप्यपेयं च तथैवास्पृश्यमेव च / द्विजातीनामनालोक्यं नित्यं मद्यमिति स्थितिः
ਦੁਇਜਾਂ ਲਈ ਮਦਿਰਾ ਸਦਾ ਨਾ ਦੇਣਯੋਗ, ਨਾ ਪੀਣਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਛੂਹਣਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਵਰਜਿਤ ਹੈ—ਇਹੀ ਪੱਕਾ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 43
तस्मात् सर्वप्रकारेण मद्यं नित्यं विवर्जयेत् / पीत्वा पतति कर्मभ्यस्त्वसंभाष्यो भवेद् द्विजः
ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਦਿਰਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤਿਆਗੋ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਦੁਇਜ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੰਭਾਸ਼੍ਯ (ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਗਿਆ) ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 44
भक्षयित्वा ह्यभक्ष्याणि पीत्वापेयान्यपि द्विजः / नाधिकारी भवेत् तावद् यावद् तन्न जहात्यधः
ਜੋ ਦੁਇਜ ਅਭੱਖ੍ਯ ਖਾ ਲਵੇ ਅਤੇ ਅਪੇਯ ਪੀ ਲਵੇ, ਉਹ ਤਦ ਤੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦ ਤੱਕ ਹੇਠਲੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਨਾ ਦੇਵੇ।
Verse 45
तस्मात् परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः / अपेयानि च विप्रो वै तथा चेद् याति रौरवम्
ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਭੱਖ੍ਯ ਅਤੇ ਅਪੇਯ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
That moral and ritual qualities adhere to food and transfer through consumption: “another’s sin” is metaphorically lodged in their food, so eating improperly sourced or contaminated food disrupts śauca, damages dharmic standing, and can shape karmic outcome and rebirth.
It discourages meat broadly, yet permits limited cases: when the meat is ritually processed and first offered as naivedya to deities and brāhmaṇas, when enjoined by sacrificial context, for medicinal need, incapacity, or in emergencies—never as casual enjoyment.
As absolutely prohibited—never to be given, drunk, or even touched; drinking causes fall from prescribed duties and social exclusion, and impurity remains until physically expelled, with hell-consequence stated for persistent transgression.
Contamination by hair/insects/worms, animal sniffing (dog/cow), crow/fowl contact, staleness or next-day cooking, re-cooking, touch by menstruating persons or outcastes, being sneezed on/reviled, or association with sūtaka/śāva households and improperly performed rites.