Adhyaya 44

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः कूर्म उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिसर्गमनुत्तमम् / प्राकृतं हि समासेन शृणुध्वं गदतो मम

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿੰਸ਼ ਅਧਿਆਇ। ਕੂਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ, ਅਰਥਾਤ ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਨੁੱਤਮ ਤੱਤ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ।

Verse 2

गते परार्धद्वितये कालो लोकप्रकालनः / कालाग्निर्भस्मसात् कर्तुं करोति निकिलं मतिम्

ਜਦੋਂ ਦੋ ਪਰਾਰਧ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਕਾਲ ਹੀ ‘ਕਾਲਾਗਨੀ’ ਬਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

स्वात्मन्यात्मानमावेश्य भूत्वा देवो महेश्वरः / दहेदशेषं ब्रह्माण्डं सदेवासुरमानुषम्

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾਹਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ-ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

तमाविश्य महादेवो भगवान्नीललोहितः / करोति लोकसंहारं भीषणं रूपमाश्रितः

ਉਸ (ਪ੍ਰਲਯ-ਤੱਤ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਮਹਾਦੇਵ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

प्रविश्य मण्डलं सौरं कृत्वासौ बहुधा पुनः / निर्दहत्यखिलं लोकं सप्तसप्तिस्वरूपधृक्

ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਪਤ-ਸਪਤੀ (ਅਣਗਿਣਤ ਕਿਰਣ-ਰੂਪ) ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

स दग्ध्वा सकलं सत्त्वमस्त्रं ब्रह्मशिरो महत् / देवतानां शरीरेषु क्षिपत्यखिलदाहकम्

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਅਸਤ੍ਰ—ਸਰਬ-ਦਾਹਕ ਅੱਗ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੁਲਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

दग्धेष्वशेषदेवेषु देवी गिरिवरात्मजा / एकासा साक्षिणी शंभोस्तिष्ठते वैदिकी श्रुतिः

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਦਗਧ ਹੋ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਗਿਰਿਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵੀ ਹੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰਹੀ; ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਇਕੋ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਅਡੋਲ ਟਿਕੀ ਰਹੀ।

Verse 8

शिरः कपालैर्देवानां कृतस्त्रग्वरभूषणः / आदित्यचन्द्रादिगणैः पूरयन् व्योममण्डलम्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਕਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਉੱਤਮ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਚੰਦਰ ਆਦਿ ਜ੍ਯੋਤਿ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 9

सहस्रनयनो देवः सहस्राकृतिरिश्वरः / सहस्रहस्तचरणः सहस्रार्चिर्महाभुजः

ਉਹ ਦੇਵ-ਈਸ਼ਵਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਹਜ਼ਾਰ ਜਵਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਪਤ, ਮਹਾਬਾਹੂ ਹੈ।

Verse 10

दंष्ट्राकरालवदनः प्रदीप्तानललोचनः / त्रिशूली कृत्तिवसनो योगमैश्वरमास्थितः

ਭਿਆਨਕ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਕਰਾਲ ਮੁਖ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿੱਤੀ-ਵਸਨਧਾਰੀ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 11

पीत्वा तत्परमानन्दं प्रभूतममृतं स्वयम् / करोति ताण्डवं देवीमालोक्य परमेश्वरः

ਉਸ ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਚੁਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਆਪ ਪੀ ਕੇ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਤਾਣਡਵ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

पीत्वा नृत्तामृतं देवी भर्तुः परममङ्गला / योगमास्थाय देवस्य देहमायाति शूलिनः

ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ, ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪਰਾਇਣਾ ਦੇਵੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 13

संत्यक्त्वा ताण्डवरसं स्वेच्छयैव पिनाकधृक् / ज्योतिः स्वभावं भगवान् दग्ध्वा ब्रह्माण्डमण्डलम्

ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵੈਛਾ ਨਾਲ ਤਾਂਡਵ-ਰਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਜੋਤਿਰਮਯ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕਰ ਕੇ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 14

संस्थितेष्वथ देवेषु ब्रह्मविष्णुपिनाकिषु / गुणैरशेषैः पृथिवीविलयं याति वारिषु

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਹ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 15

स वारितत्त्वं सगुणं ग्रसते हव्यवाहनः / तेजस्तु गुणसंयुक्तं वायौ संयाति संक्षयम्

ਤਦੋਂ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਜਲ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦਾ ਤੇਜ ਵੀ ਗੁਣ-ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਖ਼ਯ (ਪ੍ਰਲਯ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

आकाशे सगुणो वायुः प्रलयं याति विश्वभृत् / भूतादौ च तथाकाशं लीयते गुणसंयुतम्

ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵਭ੍ਰਿਤ! ਪ੍ਰਲਯ ਸਮੇਂ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਗੁਣ-ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

इन्द्रियाणि च सर्वाणि तैजसे यान्ति संक्षयम् / वैकारिके देवगणाः प्रलंय यान्ति सत्तमाः

ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੈਜਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਸੱਤਮ, ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਵੈਕਾਰਿਕ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 18

वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चेति सत्तमाः / त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महति प्रलंय व्रजेत्

ਹੇ ਸੱਤਮ, ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤਵਿਕ), ਤੈਜਸ (ਰਾਜਸ) ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ (ਤਾਮਸ)। ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਤ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

महान्तमेभिः सहितं ब्रह्माणमतितेजसम् / अव्यक्तं जगतो योनिः संहरेदेकमव्ययम्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਤ ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਹਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਇਕ ਅਵ੍ਯਯ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 20

एवं संहृत्य भूतानि तत्त्वानि च महेश्वरः / वियोजयति चान्योन्यं प्रधानं पुरुषं परम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

प्रधानपुंसोरजयोरेष संहार ईरितः / महेश्वरेच्छाजनितो न स्वयं विद्यते लयः

ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਸੰਹਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਯ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

गुणसाम्यं तदव्यक्तं प्रकृतिः परिगीयते / प्रधानं जगतो योनिर्मायातत्त्वमचेतनम्

ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਾਲੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ—ਪ੍ਰਧਾਨ, ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ, ਮਾਇਆ-ਤੱਤਵ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਚੇਤਨ।

Verse 23

कूटस्थश्चिन्मयो ह्यात्मा केवलः पञ्चविंशकः / गीयते मुनिभिः साक्षी महानेकः पितामहः

ਕੂਟਸਥ, ਚੇਤਨ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ—ਉਹੀ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਾਖੀ’ ਕਹਿ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮਹਾਨ, ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕ, ਆਦਿ ਪਿਤਾਮਹ।

Verse 24

एवं संहारकरणी शक्तिर्माहेश्वरी ध्रुवा / प्रधानाद्यं विशेषान्तं दहेद् रुद्र इति श्रुतिः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਟੱਲ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂਤ ਤੱਕ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ: ‘ਰੁਦ੍ਰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ’।

Verse 25

योगिनामथ सर्वेषां ज्ञानविन्यस्तचेतसाम् / आत्यन्तिकं चैव लयं विदधातीह शङ्करः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰ ਇੱਥੇ ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ ਪਰਮ ਲਯ—ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਲੀਨਤਾ—ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 26

इत्येष भगवान् रुद्रः संहारं कुरुते वशी / स्थापिका मोहनी शक्तिर्नारायण इति श्रुतिः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮੋਹਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਆਖਦੀ ਹੈ।

Verse 27

हिरण्यगर्भा भगवान् जगत् सदसदात्मकम् / सृजेदशेषं प्रकृतेस्तन्मयः पञ्चविंशकः

ਭਗਵਾਨ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ-ਅਪ੍ਰਗਟ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਨਮਯ ਹੋ ਕੇ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

सर्वज्ञाः सर्वगाः शान्ताः स्वात्मन्येवव्यवस्थिताः / शक्तयो ब्रह्मविण्वीशा भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः

ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 29

सर्वेश्वराः सर्ववन्द्याः शाश्वतानन्तभोगिनः / एकमेवाक्षरं तत्त्वं पुंप्रधानेश्वरात्मकम्

ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸਰਬ-ਵੰਦਨਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਅਨੰਤ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਭੋਗੀ ਹਨ; ਪਰ ਤੱਤ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ—ਅਕਸ਼ਰ—ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਤ੍ਰੈ-ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 30

अन्याश्च शक्तयो दिव्याः सन्ति तत्र सहस्रशः / इज्यन्ते विविधैर्यज्ञैः शक्रादित्यादयो ऽमराः

ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਅਮਰ ਦੇਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

एकैकस्य सहस्राणि देहानां वै शतानि च / कथ्यन्ते चैव माहात्म्याच्छक्तिरेकैव निर्गुणाः

ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ—ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਰਮ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਕਰਕੇ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ।

Verse 32

तां तां शक्तिं समाधाय स्वयं देवो महेश्वरः / करोति देहान् विविधान् ग्रसते चैव लीलया

ਉਹ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਲਾ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਕੇ ਲੈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

इज्यते सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणैर्वेदवादिभिः / सर्वकामप्रदो रुद्र इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਰੁਦ੍ਰ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ”—ਇਹੀ ਵੈਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।

Verse 34

सर्वासामेव शक्तीनां ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / प्राधान्येन स्मृता देवाः शक्तयः परमात्मनः

ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੇਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।

Verse 35

आद्यः परस्ताद् भगवान् परमात्मा सनातनः / गीयते सर्वशक्त्यात्मा शूलपाणिर्महेश्वरः

ਉਹ ਆਦਿ, ਪਰਾਤਪਰ ਭਗਵਾਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਤਮਾ—ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

एनमेके वदन्त्यग्निं नारायणमथापरे / इन्द्रमेके परे विश्वान् ब्रह्माणमपरे जगुः

ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਇੰਦਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖ ਕੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 37

ब्रह्मविष्णवग्निवरुणाः सर्वे देवास्तथर्षयः / एकस्यैवाथ रुद्रस्य भेदास्ते परिकीर्तिताः

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ-ਰੂਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 38

यं यं भेदं समाश्रित्य यजन्ति परमेश्वरम् / तत् तद् रूपं समास्थाय प्रददाति फलं शिवः

ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ (ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਢੰਗ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਉਹੀ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 39

तस्मादेकतरं भेदं समाश्रित्यापि शाश्वतम् / आराधयन्महादेवं याति तत्परमं पदम्

ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਇਕ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਭੇਦ (ਇਕ ਉਪਾਸਨਾ-ਮਾਰਗ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

किन्तु देवं महादेवं सर्वशक्तिं सनातनम् / आराधयेद् वै गिरिशं सगुणं वाथ निर्गुणम्

ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਦੇਵ—ਮਹਾਦੇਵ, ਸਨਾਤਨ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀ-ਨਿਧਾਨ ਗਿਰੀਸ਼—ਦੀ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

Verse 41

मया प्रोक्तो हि भवतां योगः प्रागेव निर्गुणः / आरुरुक्षुस्तु सगुणं पूजयेत् परमेश्वरम्

ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਰਗੁਣ ਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਹਾਲੇ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 42

पिनाकिनं त्रिनयनं जटिलं कृत्तिवाससम् / पद्मासनस्थं रुक्माभं चिन्तयेद् वैदिकी श्रुतिः

ਵੈਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੁਕਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਚਰਮ-ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸੁਵਰਨ-ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।

Verse 43

एष योगः समुद्दिष्टः सबीजो मुनिसत्तमाः / तस्मात् सर्वान् परित्यज्य देवान् ब्रह्मपुरोगमान् / आराधयेद् विरूपाक्षमादिमध्यान्तसंस्थितम्

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਇਹ ਸਬੀਜ ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁਰੋਗਾਮੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਦਿ-ਮੱਧ-ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ।

Verse 44

भक्तियोगसमायुक्तः स्वधर्मनिरतः शुचिः / तादृशं रूपमास्थाय समायात्यन्तिकं शिवम्

ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

एष योगः समुद्दिष्टः सबीजो ऽत्यन्तभावने / यथाविधि प्रकुर्वाणः प्राप्नुयादैश्वरं पदम्

ਅਤਿ ਗਹਿਰੀ ਭਾਵਨਾ ਲਈ ਇਹ ਸਬੀਜ ਯੋਗ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

अत्राप्यशक्तो ऽथ हरं विष्णुं बह्माणमर्चयेत् / अथ चेदसमर्थः स्यात् तत्रापि मुनिपुङ्गवाः / ततो वाय्वग्निशक्रादीन् पूजयेद् भक्तिसंयुतः

ਇੱਥੇ ਵੀ ਜੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ), ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮੁਨੀਪੁੰਗਵੋ, ਤਾਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 47

ये चान्ये भावने शुद्धे प्रागुक्ते भवतामिह / अथापि कथितो योगो निर्बोजश्च सबीजकः

ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵਨਾ-ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਯੋਗ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਨਿਰਬੀਜ ਅਤੇ ਸਬੀਜ, ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 48

ज्ञानं तदुक्तं निर्बोजं पूर्वं हि भवतां मया / विष्णुं रुद्रं विरञ्चिं च सबीजं भावयेद् बुधः / सथवाग्न्यादिकान् देवांस्तत्परः संयतेन्द्रियः

ਜੋ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ‘ਨਿਰਬੀਜ’ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿ ਕੇ—‘ਸਬੀਜ’ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਰੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।

Verse 49

पूजयेत् पुरुषं विष्णुं चतुर्मूर्तिधरं हरिम् / अनादिनिधनं देवं वासुदेवं सनातनम्

ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ—ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ ਧਾਰੀ ਹਰੀ ਨੂੰ—ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 50

नारायणं जगद्योनिमाकाशं परमं पदम् / तल्लिङ्गधारी नियतं तद्भक्तस्तदपाश्रयः / एष एव विधिर्ब्राह्मे भावने चान्तिके मतः

ਨਾਰਾਇਣ—ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਯੋਨੀ-ਸਰੋਤ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰੇ, ਨਿਯਮਿਤ ਰਹੇ, ਉਸ ਦਾ ਭਗਤ ਬਣੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ। ਬ੍ਰਾਹਮ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਦੇ ਨਿਕਟ ਉਪਾਯ ਲਈ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 51

इत्येतत् कथितं ज्ञानं भावनासंश्रयं परम् / इन्द्रद्युम्नाय मुनये कथितं यन्मया पुरा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵਨਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਇਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਨੀ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 52

अव्यक्तात्मकमेवेदं चेतनाचेतनं जगत् / तदीश्वरः परं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्

ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਸਮੇਤ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਆਪਤ ਹੈ।

Verse 53

सूत उवाच एतावदुक्त्वा भगवान् विरराम जनार्दनः / तुष्टुवुर्मुनयो विष्णुं शक्रेण सह माधवम्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਮਾਧਵ—ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 54

मुनय ऊचुः नमस्ते कूर्मरूपाय विष्णवे परमात्मने / नारायणाय विश्वाय वासुदेवाय ते नमः

ਮੁਨੀ ਬੋਲੇ: ਕੂਰਮ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨਾਰਾਇਣ, ਵਿਸ਼ਵ-ਸਰੂਪ, ਵਾਸੁਦੇਵ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 55

नमो नमस्ते कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः / माधवाय नमस्तुभ्यं नमो यज्ञेश्वराय च

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ; ਗੋਵਿੰਦ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਮਾਧਵ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਵਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਨਮੋ ਨਮਹ।

Verse 56

सहस्रशिरसे तुभ्यं सहस्राक्षाय ते नमः / नमः सहस्रहस्ताय सहस्रचरणाय च

ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਹ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 57

ॐ नमो ज्ञानरूपाय परमात्मस्वरूपिणे / आनन्दाय नमस्तुभ्यं मायातीताय ते नमः

ਓਂ—ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ; ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਹ।

Verse 58

नमो गूढशरीराय निर्गुणाय नमो ऽस्तु ते / पुरुषाय पुराणाय सत्तामात्रस्वरूपिणे

ਗੂੜ੍ਹ (ਅਦ੍ਰਿਸ਼) ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਗੁਣ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਆਦਿ-ਪੁਰਖ, ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰਖ, ਕੇਵਲ ਸੱਤਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 59

नमः सांख्याय योगाय केवलाय नमो ऽस्तु ते / धर्मज्ञानाधिगम्याय निष्कलाय नमो नमः

ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਕੇਵਲ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਹ। ਧਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 60

नमोस्तु व्योमतत्त्वाय महायोगेश्वराय च / परावराणां प्रभवे वेदवेद्याय ते नमः

ਵਿਓਮ-ਤੱਤ (ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਤੱਤ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਮਹਾ-ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਹ।

Verse 61

नमो बुद्धाय शुद्धाय नमो युक्ताय हेतवे / नमो नमो नमस्तुभ्यं मायिने वेधसे नमः

ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧਿ-ਸਰੂਪ (ਬੁੱਧ) ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਯੁਕਤ, ਹੇਤੂ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ—ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਵੇਧਸ (ਵਿਧਾਤਾ) ਨੂੰ ਨਮਹ।

Verse 62

नमो ऽस्तु ते वराहाय नारसिंहाय ते नमः / वामनाय नमस्तुभ्यं हृषीकेशाय ते नमः

ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਨਰਸਿੰਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ; ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 63

नमो ऽस्तु कालरुद्राय कालरूपाय ते नमः / स्वर्गापवर्गदात्रे च नमो ऽप्रतिहतात्मने

ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਦੇ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਅਪਰਤਿਹਤ ਆਤਮਾ, ਅਜੇਯ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 64

नमो योगाधिगम्याय योगिने योगदायिने / देवानां पतये तुभ्यं देवार्तिशमनाय ते

ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਯੋਗ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਪਰਮ ਯੋਗੀ, ਯੋਗ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 65

भगवंस्त्वत्प्रसादेन सर्वसंसारनाशनम् / अस्माभिर्विदितं ज्ञानं यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते

ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

श्रुतास्तु विविधा धर्मा वंशा मन्वन्तराणि च / सर्गश्च प्रतिसर्गश्च ब्रह्माण्यस्यास्य विस्तरः

ਇੱਥੇ ਅਨੇਕ ਧਰਮ, ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਸੁਣੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ—ਇਹ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 67

त्वं हि सर्वजगत्साक्षी विश्वो नारायणः परः / त्रातुमर्हस्यनन्तात्मंस्त्वमेव शरणं गतिः

ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈਂ। ਹੇ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ, ਤੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈਂ।

Verse 68

सूत उवाच एतद् वः कथितं विप्रा योगमोक्षप्रदायकम् / कौर्मं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪੂਰਾ ਕੌਰਮ ਪੁਰਾਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਦਾਧਰ (ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 69

अस्मिन् पुराणे लक्ष्म्यास्तु संभवः कथितः पुरा / मोहायाशेषभूतानां वासुदेवेन योजनम्

ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਜਨਾ ਵੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 70

प्रजापतीनां सर्गस्तु वर्णधर्माश्च वृत्तयः / धर्मार्थकाममोक्षाणां यथावल्लक्षणं शुभम्

ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਯਥਾਵਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 71

पितामहस्य विष्णोश्च महेशस्य च धीमतः / एकत्वं च पृथक्त्वं च विशेषश्चोपवर्णितः

ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਏਕਤਾ, ਵੱਖਰਾਪਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 72

भक्तानां लक्षणं प्रोक्तं समाचारश्च शोभनः / वर्णाश्रमाणां कथितं यथावदिह लक्षणम्

ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਨ ਆਚਾਰ-ਮਰਯਾਦਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵਰਣਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਯਥਾਵਤ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 73

आदिसर्गस्ततः पश्चादण्डावरणसप्तकम् / हिरण्यगर्भसर्गश्च कीर्तितो मुनिपुङ्गवाः

ਫਿਰ ਆਦਿ-ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਸੱਤ ਆਵਰਨ ਸਮਝਾਏ ਗਏ; ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ-ਸਰਗ ਵੀ ਕੀਰਤਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 74

कालसंख्याप्रकथनं माहात्म्यं चेश्वरस्य च / ब्रह्मणः शयनं चाप्सु नामनिर्वचनं तथा

ਇੱਥੇ ਕਾਲ-ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸ਼ਯਨ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਨਿਰੁਕਤੀ-ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 75

वराहवपुषा भूयो भूमेरुद्धरणं पुनः / मुख्यादिसर्गकथनं मुनिसर्गस्तथापरः

ਫਿਰ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਦੁਬਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਖ ਆਦਿ ਸਰਗਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁਨੀ-ਸਰਗ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।

Verse 76

व्याख्यतो रुद्रसर्गश्च ऋषिसर्गश्च तापसः / धर्मस्य च प्रजासर्गस्तामसात् पूर्वमेव तु

ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰਗ, ਰਿਸ਼ੀ-ਸਰਗ ਅਤੇ ਤਾਪਸ-ਸਰਗ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਰਗ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਗ ਤਾਂ ਤਾਮਸ-ਸਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 77

ब्रह्मविष्णुविवादः स्यादन्तर्देहप्रवेशनम् / पद्मोद्भवत्वं देवस्य मोहस्तस्य च धीमतः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿਚ ਵਿਵਾਦ ਉੱਠਿਆ; ਫਿਰ ਅੰਤਰ-ਦੇਹ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਇਆ। ਦੇਵ ਦੇ ਪਦਮ-ਉਦਭਵ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਮੋਹ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 78

दर्शनं च महेशस्य माहात्म्यं विष्णुनेरितम् / दिव्यदृष्टिप्रदानं च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਮਹਾਤਮ੍ਯ, ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਦਾਨ—ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 79

संस्तवो देवदेवस्य ब्रह्मणा परमेष्ठिना / प्रसादो गिरिशस्याथ वरदानं तथैव च

ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਦਾਨ ਵੀ ਮਿਲਿਆ।

Verse 80

संवादो विष्णुना सार्धं शङ्करस्य महात्मनः / वरदानं तथापूर्वमन्तर्धानं पिनाकिनः

ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਰਦਾਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਨਾਕੀ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਅੰਤਰਧਾਨ—ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 81

वधश्च कथितो विप्रा मधुकैटभयोः पुरा / अवतारो ऽथ देवस्य ब्रह्मणो नाभिपङ्कजात्

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅਵਤਾਰ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 82

एकीभावश्च देवस्य विष्णुना कथितस्ततः / विमोहो ब्रह्मणश्चाथ संज्ञालाभो हरेस्ततः

ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮੋਹ ਦੂਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 83

तपश्चरणमाख्यातं देवदेवस्य धीमतः / प्रादुर्भावो महेशस्य ललाटात् कथितस्ततः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇਵਦੇਵ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਆਚਰਨ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਆਈ।

Verse 84

रुद्राणां कथिता सृष्टिर्ब्रह्मणः प्रतिषेधनम् / भूतिश्च देवदेवस्य वरदानोपदेशकौ

ਇੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧ (ਰੋਕ) ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 85

अन्तर्धानं च रुद्रस्य तपश्चर्याण्डजस्य च / दर्शनं देवदेवस्य नरनारीशरीरता

ਇੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤਧਾਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਜੰਮੇ (ਅੰਡਜ) ਦੇ ਵੀ ਅੰਤਧਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ—ਜੋ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 86

देव्या विभागकथनं देवदेवात् पिनाकिनः / देव्यास्तु पश्चात् कथितं दक्षपुत्रीत्वमेव च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਨਾਕੀ ਦੇਵਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਦਾ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਬਣਨਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।

Verse 87

हिमवद्दुहितृत्वं च देव्या माहात्म्यमेव च / दर्शनं दिव्यरूपस्य वैश्वरूपस्य दर्शनम्

ਇੱਥੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਧੀ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦਾ—ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ (ਸਰਬਵਿਆਪੀ) ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 88

नाम्नां सहस्रं कथितं पित्रा हिमवता स्वयम् / उपदेशो महादेव्या वरदानं तथैव च

ਪਿਤਾ ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸਹਸ੍ਰ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ; ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 89

भृग्वादीनां प्रजासर्गो राज्ञां वंशस्य विस्तरः / प्राचेतसत्वं दक्षस्य दक्षयज्ञविमर्दनम्

ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਦਕਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ੇ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 90

दधीचस्य च दक्षस्य विवादः कथितस्तदा / ततश्च शापः कथितो मुनीनां मुनिपुङ्गवाः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਧੀਚੀ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਵਰਣਿਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਸ਼ਾਪ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 91

रुद्रागतिः प्रसादश्च अन्तर्धानं पिनाकिनः / पितामहस्योपदेशः कीर्त्यते रक्षणाय तु

ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਗਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ (ਪ੍ਰਸਾਦ), ਅਤੇ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਦਾ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਕੀਰਤਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 92

दक्षस्य च प्रजासर्गः कश्यपस्य महात्मनः / हिरण्यकशिपोर्नाशो हिरण्याक्षवधस्तथा

ਦਕਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਗ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਸਤਾਰ ਕਥਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼ ਦਾ ਵਧ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 93

ततश्च शापः कथितो देवदारुवनौकसाम् / निग्रहश्चान्धकस्याथ गाणपत्यमनुत्तमम्

ਫਿਰ ਦੇਵਦਾਰੂ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਿਆ ਸ਼ਾਪ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਤਦਨੰਤਰ ਅੰਧਕ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗਣਪਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਅਨੁੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 94

प्रह्रादनिग्रहश्चाथ बलेः संयमनं ततः / बाणस्य निग्रहश्चाथ प्रसादस्तस्य शूलिनः

ਫਿਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਲੀ ਦਾ ਸੰਯਮ; ਫਿਰ ਬਾਣ ਦਾ ਦਮਨ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 95

ऋषीणां वंशविस्तारो राज्ञां वंशाः प्रकीर्तिताः / वसुदेवात् ततो विष्णोरुत्पत्तिः स्वेच्छया हरेः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼-ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਤਦਨੰਤਰ ਵਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਹੋਇਆ—ਹਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਆਪਣੀ ਸ੍ਵੈਚ੍ਛਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

Verse 96

दर्शनं चोपमन्योर्वै तपश्चरणमेव च / वरलाभो महादेवं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम्

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਪਾਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਪਸ਼ਚਰਿਆ ਦਾ ਆਚਰਨ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਾਂਬ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਵਰ-ਲਾਭ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 97

कैलासगमनं चाथ निवासस्तत्र शार्ङ्गिणः / ततश्च कथ्यते भीतिर्द्वारिवत्या निवासिनाम्

ਤਦਨੰਤਰ ਕੈਲਾਸ-ਗਮਨ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗਧਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦਾ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਰਿਵਤੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਡਰ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 98

रक्षणं गरुडेनाथ जित्वा शत्रून् महाबलान् / नारादागमनं चैव यात्रा चैव गरुत्मतः

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਗਰੁੜ ਨੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਗਰੁਤਮਾਨ (ਗਰੁੜ) ਦੀ ਅੱਗੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 99

ततश्च कृष्णागमनं मुनीनामागतिस्ततः / नैत्यकं वासुदेवस्य शिवलिङ्गार्चनं तथा

ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ; ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਨਿੱਤ ਕਰਮ—ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ—ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 100

मार्कण्डेयस्य च मुनेः प्रश्नः प्रोक्तस्ततः परम् / लिङ्गार्चननिमित्तं च लिङ्गस्यापि सलिङ्गिनः

ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਲਿੰਗ-ਅਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਣ—ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਲਿੰਗੀ (ਲਿੰਗਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਮੇਤ—ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 101

यथात्म्यकथनं चाथ लिङ्गाविर्भाव एव च / ब्रह्मविष्णोस्तथा मध्ये कीर्तितो मुनिपुङ्गवाः

ਅਤੇ ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਲਿੰਗ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 102

मोहस्तयोस्तु कथितो गमनं चोर्ध्वतो ऽप्यधः / संस्तवो देवदेवस्य प्रसादः परमेष्ठिनः

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵਰਣਨ ਹੋਈ; ਹੁਣ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 103

अन्तर्धानं च लिङ्गस्य साम्बोत्पत्तिस्ततः परम् / कीर्तिता चानिरुद्धस्य समुत्पत्तिर्द्विजोत्तमाः

ਲਿੰਗ ਦਾ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਂਬ ਦਾ ਜਨਮ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ; ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਕੀਰਤਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 104

कृष्णस्य गमने बुद्धिरृषीणामागतिस्तथा / अनुवशासितं च कृष्णेन वरदानं महात्मनः

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਗਮਨ ਵੀ ਹੋਇਆ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 105

गमनं चैव कृष्णस्य पार्थस्यापि च दर्शनम् / कृष्णद्वैपायनस्योक्ता युगधर्माः सनातनाः

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਸਨਾਤਨ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ।

Verse 106

अनुग्रहो ऽथ पार्थस्य वाराणसीगतिस्ततः / पाराशर्यस्य च मुनेर्व्यासस्याद्भुतकर्मणः

ਫਿਰ ਪਾਰਥ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਯਾਤਰਾ; ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ-ਪੁੱਤਰ ਮੁਨੀ ਵਿਆਸ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 107

वारणस्याश्च माहात्म्यं तीर्थानां चैव वर्णनम् / तीर्थयात्रा च व्यासस्य देव्याश्चैवाथ दर्शनम् / उद्वासनं च कथितं वरदानं तथैव च

ਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਉਦਵਾਸਨ ਤੇ ਵਰਦਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 108

प्रयागस्य च माहात्म्यं क्षेत्राणामथ कीर्तिनम् / फलं च विपुलं विप्रा मार्कण्डेयस्य निर्गमः

ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ, ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ, ਅਤੇ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਉਸ ਪੁੰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 109

भुवनानां स्वरूपं च ज्योतिषां च निवेशनम् / कीर्त्यन्ते चैव वर्षाणि नदीनां चैव निर्णयः

ਭੁਵਨਾਂ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ਕਾਂ (ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ) ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵਰਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 110

पर्वतानां च कथनं स्थानानि च दिवौकसाम् / द्वीपानां प्रविभागश्च श्वेतद्वीपोपवर्णनम्

ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਕਥਨ, ਦਿਵ੍ਯਲੋਕ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ, ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ ਦਾ ਉਪਵਰਣਨ ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 111

शयनं केशवस्याथ माहात्म्यं च महात्मनः / मन्वन्तराणां कथनं विष्णोर्माहात्म्यमेव च

ਫਿਰ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਸ਼ਯਨ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ, ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਕਥਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 112

वेदशाखाप्रणयनं व्यासानां कथनं ततः / अवेदस्य च वेदानां कथनं मुनिपुङ्गवाः

ਹੇ ਮੁਨੀਪੁੰਗਵੋ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ, ਵਿਆਸਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਵੇਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ (ਅਵੇਦ) ਤੇ ਵੇਦ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 113

योगेश्वराणां च कथा शिष्याणां चाथ कीर्तनम् / गीताश्च विविधागुह्या ईश्वरस्याथ कीर्तिताः

ਮਹਾ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਪਤ ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਗੀਤ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 114

वर्णाश्रमाणामाचाराः प्रायश्चित्तविधिस्ततः / कपालित्वं च रुद्रस्य भिक्षाचरणमेव च

ਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਯਥੋਚਿਤ ਆਚਾਰ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਸਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਕਪਾਲ-ਧਾਰੀ (ਕਪਾਲਿਕ) ਰੂਪ ਤੇ ਭਿੱਖਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 115

पतिव्रतायाश्चाख्यानं तीर्थानां च विनिर्णयः / तथा मङ्कणकस्याथ निग्रहः कीर्त्यते द्विजाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਆਖਿਆਨ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਵਿਵੇਚਨ, ਅਤੇ ਮੰਕਣਕ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ (ਦਮਨ) ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 116

वधश्च कथितो विप्राः कालस्य च समासतः / देवदारुवने शंभोः प्रवेशो माधवस्य च

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਕਾਲ ਦਾ ਵਧ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਵਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੇ ਮਾਧਵ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 117

दर्शनं षट्कुलीयानां देवदेवस्य धीमतः / वरदानं च देवस्य नन्दिने तु प्रकीर्तितम्

ਇੱਥੇ ਛੇ ਕੁਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਵਰਦਾਨ ਵੀ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 118

नैमित्तिकस्तु कथितः प्रतिसर्गस्ततः परम् / प्राकृतः प्रलयश्चोर्ध्वं सबीजो योग एव च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਲਯ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਬੀਜ ਯੋਗ—ਆਲੰਬਨ ਵਾਲੀ ਧਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ—ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 119

एवं ज्ञात्वा पुराणस्य संक्षेपं कीर्तयेत् तु यः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 120

एवमुक्त्वा श्रियं देवीमादाय पुरुषोत्तमः / संत्यज्य कूर्मसंस्थानं स्वस्थानं च जगाम ह

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੇ ਦੇਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆ; ਕੂਰਮ-ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 121

देवाश्च सर्वे मुनयः स्वानि स्थानानि भेजिरे / प्रणम्य पुरुषं विष्णुं गृहीत्वा ह्यमृतं द्विजाः

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੌਟ ਗਏ; ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 122

एतत् पुराणं परमं भाषितं कूर्मरूपिणा / साक्षाद् देवादिदेनेन विष्णुना विश्वयोनिना

ਇਹ ਪਰਮ ਪੁਰਾਣ ਕੱਛੂਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੇਵਾਦਿਦੇਵ, ਵਿਸ਼੍ਵ-ਯੋਨੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਪ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।

Verse 123

यः पठेत् सततं मर्त्यो नियमेन समाहितः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਨਿਯਮ ਨਾਲ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਸਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 124

लिखित्वा चैव यो दद्याद् वैशाखे मासि सुव्रतः / विप्राय वेदविदुषे तस्य पुण्यं निबोधत

ਜੋ ਸੁਵ੍ਰਤੀ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਜਾਣੋ।

Verse 125

सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः / भुक्त्वा च विपुलान्स्वर्गे भोगान्दिव्यान्सुशोभनान्

ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਰੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 126

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो विप्राणां जायते कुले / पूर्वसंस्कारमाहात्म्याद् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयात्

ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਚ੍ਯੁਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 127

पठित्वाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते / योर्ऽथं विचारयेत् सम्यक् स प्राप्नोति परं पदम्

ਜੋ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 128

अध्येतव्यमिदं नित्यं विप्रैः पर्वणि पर्वणि / श्रोतव्यं च द्विजश्रेष्ठा महापातकनाशनम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਬ ਦੇ ਦਿਨ ਇਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 129

एकतस्तु पुराणानि सेतिहासानि कृत्स्नशः / एकत्र चेदं परममेतदेवातिरिच्यते

ਜੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪੂਰੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ (ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ) ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪਰਮ ਹੈ—ਉਸ ਸਾਰੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ।

Verse 130

धर्मनैपुण्यकामानां ज्ञाननैपुण्यकामिनाम् / इदं पुराणं मुक्त्वैकं नास्त्यन्यत् साधनं परम्

ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ—ਇਸ ਇਕ ਪੁਰਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਰਮ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ।

Verse 131

यथावदत्र भगवान् देवो नारायणो हरिः / कथ्यते हि यथा विष्णुर्न तथान्येषु सुव्रताः

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਹਰੀ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

Verse 132

ब्राह्मी पौराणिकी चेयं संहिता पापनाशनी / अत्र तत् परमं ब्रह्म कीर्त्यते हि यथार्थतः

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪ੍ਰਸੂਤ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸੰਹਿਤਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕੀਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 133

तीर्थानां परमं तीर्थं तपसां च परं तपः / ज्ञानानां परमं ज्ञानं व्रतानां परमं व्रतम्

ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਤਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਤਪ; ਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਵਰਤ ਹੈ।

Verse 134

नाध्येतव्यमिदं शास्त्रं वृषलस्य च सन्निधौ / यो ऽधीते स तु मोहात्मा स याति नरकान् बहून्

ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ’ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਜੋ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤੇ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 135

श्राद्धे वा दैविके कार्ये श्रावणीयं द्विजातिभिः / यज्ञान्ते तु विशेषेण सर्वदोषविशोधनम्

ਸ਼ਰਾਧ ਜਾਂ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਵਣੀਯ ਪਾਠ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਨਾ/ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 136

मुमुक्षूणामिदं शास्त्रमध्येतव्यं विशेषतः / श्रोतव्यं चाथ मन्तव्यं वेदार्थपरिबृंहणम्

ਮੁਮੁਕਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧਿਐਨਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਫਿਰ ਮਨਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੇਦਾਰਥ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਵਿਵੇਚਨ ਹੈ।

Verse 137

ज्ञात्वा यथावद् विप्रेन्द्रान् श्रावयेद् भक्तिसंयुतान् / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात्

ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਜਾਣ ਕੇ ਭਗਤੀ-ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਣਾਵੇ। ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 138

यो ऽश्रद्दधाने पुरुषे दद्याच्चाधार्मिके तथा / स प्रेत्य गत्वा निरयान् शुनां योनिं व्रजत्यधः

ਜੋ ਅਸ਼ਰੱਧਾਲੂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਾਰਮਿਕ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਧੋਗਤੀ ਹੋ ਕੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਜੋਨਿ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 139

नमस्कृत्वा हरिं विष्णुं जगद्योनिं सनातनम् / अध्येतव्यमिदं शास्त्रं कृष्णद्वैपायनं तथा

ਸਨਾਤਨ ਜਗਤ-ਯੋਨੀ ਹਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ।

Verse 140

इत्याज्ञा देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः / पाराशर्यस्य विप्रर्षेर्व्यासस्य च महात्मनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰੀ, ਵਿਪ੍ਰ-ਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਆਸ ਦੀ ਵੀ (ਆਗਿਆ) ਸੀ।

Verse 141

श्रुत्वा नारायणाद् दिव्यां नारदो भगवानृषिः / गौतमाय ददौ पूर्वं तस्माच्चैव पराशरः

ਨਾਰਾਯਣ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਵੀ (ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ)।

Verse 142

पराशरो ऽपि भगवान गङ्गाद्वारे मुनीश्वराः / मुनिभ्यः कथयामास धर्मकामार्थमोक्षदम्

ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ-ਸਮਾਨ ਪੂਜਯ ਪਰਾਸ਼ਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਇਆ ਜੋ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 143

ब्रह्मणा कथितं पूर्वं सनकाय च धीमते / सनत्कुमाराय तथा सर्वपापप्रणाशनम्

ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਨਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 144

सनकाद् भगवान् साक्षाद् देवलो योगवित्तमः / अवाप्तवान् पञ्चशिखो देवलादिदमुत्तमम्

ਸਨਕ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ-ਸਮਾਨ, ਯੋਗ ਦੇ ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ ਦੇਵਲ ਨੇ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਦੇਵਲ ਤੋਂ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਸਿਧਾਂਤ ਲਿਆ।

Verse 145

सनत्कुमाराद् भगवान् मुनिः सत्यवतीसुतः / लेभे पुराणं परमं व्यासः सर्वार्थसंचयम्

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ-ਸਮਾਨ ਮੁਨੀ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਨੇ ਇਹ ਪਰਮ ਪੁਰਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।

Verse 146

तस्माद् व्यासादहं श्रुत्वा भवतां पापनाशनम् / ऊचिवान् वै भवद्भिश्च दातव्यं धार्मिके जने

ਇਸ ਲਈ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰੋ; ਧਾਰਮਿਕ ਜਨ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।

Verse 147

तस्मै व्यासाय गुरवे सर्वज्ञाय महर्षये / पाराशर्याय शान्ताय नमो नारायणात्मने

ਉਸ ਵਿਆਸ ਗੁਰੂ ਨੂੰ—ਸਰਵਜ੍ਞ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਪਾਰਾਸ਼ਰਿ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ—ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 148

यस्मात् संजायते कृत्सनं यत्र चैव प्रलीयते / नमस्तस्मै सुरेशाय विष्णवे कूर्मरूपिणे

ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਕੂਰਮ-ਰੂਪਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।