Adhyaya 6
Īśvara-gītā: Antaryāmin, Kāla, and the Divine Ordinance Governing Creation, Preservation, and Pralaya
ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਦੀ ਈਸ਼ਵਰ-ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੀ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਵਿਭੂਤੀ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਮਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਤੱਤਵਤಃ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਅੰਤਰਯਾਮੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਵਰਤੀ ਹੈ, ਪਦਾਰਥ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਜ-ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਕਲਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਮਹਤ ਆਦਿ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਥੋਂ ਹੀ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਾਯਣ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਇਸ ਲਈ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਸ਼ੈਵ ਸਮਨਵਯ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਮਨੂ, ਕਾਲ-ਵਿਭਾਗ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਅਗਲਾ ਅਧਿਆਇ ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਅਰਥ ਖੋਲ੍ਹੇਗਾ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) पञ्चमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यथावत् परमेष्ठिनः / वक्ष्यामीशस्य माहात्म्यं यत्तद्वेदविदो विदुः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ (ਈਸ਼ਵਰਗੀਤਾ ਵਿੱਚ) ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਸਭ ਯਥਾਵਤ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਈਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 2
सर्वलोकैकनिर्माता सर्वलोकैकरक्षिता / सर्वलोकैकसंहर्ता सर्वात्माहं सनातनः
ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਅਤੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸੰਹਾਰਕ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸਨਾਤਨ ਸਰਵਾਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਾਂ।
Verse 3
सर्वेषामेव वस्तूनामन्तर्यामी पिता ह्यहम् / मध्ये चान्तः स्थितं सर्वं नाहं सर्वत्र संस्थितः
ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਤਰੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਜੜ ਪਦਾਰਥ ਵਾਂਗ ਸਿਰਫ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਖਿਲਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ।
Verse 4
भवद्भिरद्भुतं दृष्टं यत्स्वरूपं तु मामकम् / ममैषा ह्युपमा विप्रा मायया दर्शिता मया
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਅਦਭੁਤ ਸਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਕੇਵਲ ਉਪਮਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।
Verse 5
सर्वेषामेव भावानामन्तरा समवस्थितः / प्रेरयामि जगत् कृत्स्नं क्रियाशाक्तिरियं मम
ਮੈਂ ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਵਸਥਿਤ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
Verse 6
ययेदं चेष्टते विश्वं तत्स्वभावानुवर्ति च / सो ऽहं कालो जगत् कृत्स्नं प्रेरयामि कलात्मकम्
ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ—ਕਾਲ। ਕਲਾ-ਰੂਪ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 7
एकांशेन जगत् कृत्स्नं करोमि मुनिपुङ्गवाः / संहराम्येकरूपेण द्विधावस्था ममैव तु
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਆਪਣੇ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਕ (ਅਖੰਡ) ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਦੋਹਰੀ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ।
Verse 8
आदिमध्यान्तनिर्मुक्तो मायातत्त्वप्रवर्तकः / क्षोभयामि च सर्गादौ प्रधानपुरुषावुभौ
ਮੈਂ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਮਾਇਆ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਲਬਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 9
ताभ्यां संजायते विश्वं संयुक्ताभ्यां परस्परम् / महदादिक्रमेणैव मम तेजो विजृम्भते
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਹਤ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
Verse 10
यो हि सर्वजगत्साक्षी कालचक्रप्रवर्तकः / हिरण्यगर्भो मार्तण्डः सो ऽपि मद्देहसंभवः
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹੈ—ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਅਤੇ ਮਾਰਤੰਡ (ਸੂਰਜ) ਵੀ—ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ।
Verse 11
तस्मै दिव्यं स्वमैश्वर्यं ज्ञानयोगं सनातनम् / दत्तवानात्मजान् वेदान् कल्पादौ चतुरो द्विजाः
ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਅਤੇ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਚਾਰ ਵੇਦ ਚਾਰ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 12
स मन्नियोगतो देवो ब्रह्मा मद्भावभावितः / दिव्यं तन्मामकैश्वर्यं सर्वदा वहति स्वयम्
ਉਹ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੇਰੇ ਨਿਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੇਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਹੀ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਸਦਾ ਆਪ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
स सर्वलोकनिर्माता मन्नियोगेन सर्ववित् / भूत्वा चतुर्मुखः सर्गं सृजत्येवात्मसंभवः
ਮੇਰੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਰਵਜ੍ਞ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਚਤੁਰਮੁਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 14
यो ऽपि नारायणो ऽनन्तो लोकानां प्रभवाव्ययः / ममैव परमा मूर्तिः करोति परिपालनम्
ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰੀ ਹੀ ਪਰਮ ਮੂਰਤੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
यो ऽन्तकः सर्वभूतानां रुद्रः कालात्मकः प्रभुः / मदाज्ञयासौ सततं संहरिष्यति मे तनुः
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਰੁਦ੍ਰ—ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਹੀ ਤਨੂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰੇਗਾ।
Verse 16
हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि / पाकं च कुरुते वह्निः सो ऽपि मच्छक्तिचोदितः
ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਵ੍ਯ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਵ੍ਯ ਵੀ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਕਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਉਹ ਅਗਨੀ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ।
Verse 17
भुक्तमाहारजातं च पचते तदहर्निशम् / वैश्वानरो ऽग्निर्भगवानीश्वरस्य नियोगतः
ਖਾਧੇ ਹੋਏ ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭਗਵਾਨ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
यो ऽपि सर्वाम्भसां योनिर्वरुणो देवपुङ्गवः / सो ऽपि संजीवयेत् कृत्स्नमीशस्यैव नियोगतः
ਸਾਰੇ ਜਲਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਰੁਣ ਵੀ ਕੇਵਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਈਸ਼ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 19
यो ऽन्तस्तिष्ठति भूतानां बहिर्देवः प्रभञ्जनः / मदाज्ञयासौ भूतानां शरीराणि बिभर्ति हि
ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇਵ ਪ੍ਰਭੰਜਨ (ਵਾਯੂ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
यो ऽपि संजीवनो नॄणां देवानाममृताकरः / सोमः स मन्नियोगेन चोदितः किल वर्तते
ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸੋਮ ਵੀ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
यः स्वभासा जगत् कृत्स्नं प्रकाशयति सर्वदा / सूर्यो वृष्टिं वितनुते शास्त्रेणैव स्वयंभुवः
ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਜੋਤ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਵਯੰਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
यो ऽप्यशेषजगच्छास्ता शक्रः सर्वामरेश्वरः / यज्वनां फलदो देवो वर्तते ऽसौ मदाज्ञया
ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਸਭ ਅਮਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੀ—ਜੋ ਯਜਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
यः प्रशास्ता ह्यसाधूनां वर्तते नियमादिह / यमो वैवस्वतो देवो देवदेवनियोगतः
ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਂਦਾ ਅਤੇ ਵਿਧਿ-ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸੰਯਮ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮਦੇਵ ਹੈ।
Verse 24
यो ऽपि सर्वधनाध्यक्षो धनानां संप्रदायकः / सो ऽपीश्वरनियोगेन कुबेरो वर्तते सदा
ਜੋ ਸਾਰੇ ਧਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਧਨ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਕੁਬੇਰ ਵੀ ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
यः सर्वरक्षसां नाथस्तामसानां फलप्रदः / मन्नियोगादसौ देवो वर्तते निरृतिः सदा
ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਦੇਵ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਮੇਰੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
वेतालगणभूतानां स्वामी भोगफलप्रदः / ईशानः किल भक्तानां सो ऽपि तिष्ठन्ममाज्ञया
ਵੇਤਾਲ, ਗਣ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਉਹ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
यो वामदेवो ऽङ्गिरसः शिष्यो रुद्रगणाग्रणीः / रक्षको योगिनां नित्यं वर्तते ऽसौ मदाज्ञया
ਅੰਗਿਰਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ ਵਾਮਦੇਵ—ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਰਖਵਾਲਾ—ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
Verse 28
यश्च सर्वजगत्पूज्यो वर्तते विघ्नकारकः / विनायको धर्मनेता सो ऽपि मद्वचनात् किल
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਵਰਤਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਧਰਮ-ਨੇਤਾ ਵਿਨਾਇਕ ਵੀ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
यो ऽपि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो देवसेनापतिः प्रभुः / स्कन्दो ऽसौ वर्तते नित्यं स्वयंभूर्विधिचोदितः
ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੇਵ-ਸੇਨਾ ਦਾ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਉਹੀ ਸਕੰਦ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ।
Verse 30
ये च प्रजानां पतयो मरीच्याद्या महर्षयः / सृजन्ति विविधं लोकं परस्यैव नियोगतः
ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀ—ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 31
या च श्रीः सर्वभूतानां ददाति विपुलां श्रियम् / पत्नी नारायणस्यासौ वर्तते मदनुग्रहात्
ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਾਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 32
वाचं ददाति विपुलां या च देवी सरस्वती / सापीश्वरनियोगेन चोदिता संप्रवर्तते
ਜੋ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਅਪਾਰ ਬਾਣੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 33
याशेषपुरुषान् घोरान्नरकात् तारयिष्यति / सावित्री संस्मृता देवी देवाज्ञानुविधायिनी
ਜੋ ਦੇਵੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ—ਭਾਵੇਂ ਅਤਿ ਘੋਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਣ—ਨਰਕ ਤੋਂ ਤਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 34
पार्वती परमा देवी ब्रह्मविद्याप्रदायिनी / यापि ध्याता विशेषेण सापि मद्वचनानुगा
ਪਾਰਵਤੀ ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ।
Verse 35
यो ऽनन्तमहिमानन्तः शेषो ऽशेषामरप्रभुः / दधाति शिरसा लोकं सो ऽपि देवनियोगतः
ਅਨੰਤ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ ਅਨੰਤ ਸ਼ੇਸ਼—ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
यो ऽग्निः संवर्तको नित्यं वडवारूपसंस्थितः / पिबत्यखिलमम्भोधिमीश्वरस्य नियोगतः
ਜੋ ਅੱਗ ਸਦਾ ਸੰਵਰਤਕ ਹੈ, ਵਡਵਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ।
Verse 37
ये चतुर्दश लोके ऽस्मिन् मनवः प्रथितौजसः / पालयन्ति प्रजाः सर्वास्ते ऽपि तस्य नियोगतः
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇਜਸਵੀ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਜੋ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च तथाश्विनौ / अन्याश्च देवताः सर्वा मच्छास्त्रेणैव धिष्ठिताः
ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਰੁਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ—ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹਨ।
Verse 39
गन्धर्वा गरुडा ऋक्षाः सिद्धाः साध्याश्चचारणाः / यक्षरक्षः पिशाचाश्च स्थिताः शास्त्रे स्वयंभुवः
ਗੰਧਰਵ, ਗਰੁੜ, ਰਿਕਸ਼, ਸਿੱਧ, ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਚਾਰਣ; ਅਤੇ ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇ ਪਿਸਾਚ—ਸਭ ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਹਨ।
Verse 40
कलाकाष्ठानिमेषाश्च मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः / ऋतवः पक्षमासाश्च स्थिताः शास्त्रे प्रजापतेः
ਕਲਾ, ਕਾਸ਼ਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ; ਅਤੇ ਰਿਤੂ, ਪੱਖ ਤੇ ਮਾਸ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ।
Verse 41
युगमन्वन्तराण्येव मम तिष्ठन्ति शासने / पराश्चैव परार्धाश्च कालभेदास्तथा परे
ਯੁਗ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਮੇਰੇ ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਅ ਤੇ ਪਰਾਰਧ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਵੀ ਉਸੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।
Verse 42
चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च / नियोगादेव वर्तन्ते देवस्य परमात्मनः
ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੂਤ—ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਚਰ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇਵ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 43
पातालानि च सर्वाणि भुवनानि च शासनात् / ब्रह्माण्डानि च वर्तन्ते सर्वाण्येव स्वयंभुवः
ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਤਾਲ, ਸਾਰੇ ਭੁਵਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨਿਯਮਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 44
अतीतान्यप्यसंख्यानि ब्रह्माण्डानि ममाज्ञया / प्रवृत्तानि पदार्थौघैः सहितानि समन्ततः
ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ—ਪੁਰਾਤਨ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਵੀ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ।
Verse 45
ब्रह्माण्डानि भविष्यन्ति सह वस्तुभिरात्मगैः / वहिष्यन्ति सदैवाज्ञां परस्य परमात्मनः
ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਪਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਨਿਭਾਉਣਗੇ।
Verse 46
भूमिरापो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च / भूतादिरादिप्रकृतिर्नियोगे मम वर्तते
ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਨਿਯੋਗ ਅਧੀਨ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
Verse 47
याशेषजगतां योनिर्मोहिनी सर्वदेहिनाम् / माया विवर्तते नित्यं सापीश्वरनियोगतः
ਜੋ ਮਾਇਆ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੱਤ ਵਿਵਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ।
Verse 48
यो वै देहभृतां देवः पुरुषः पठ्यते परः / आत्मासौ वर्तते नित्यमीश्वरस्य नियोगतः
ਜੋ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 49
विधूय मोहकलिलं यया पश्यति तत् पदम् / सापि विद्या महेशस्य नियोगवशवर्तिनी
ਜਿਸ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਮੋਹ ਦੀ ਚਿਕੜ ਝਾੜ ਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀਦਾਇਨੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਅਧੀਨ ਹੈ।
Verse 50
बहुनात्र किमुक्तेन मम शक्त्यात्मकं जगत् / मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं मय्येव प्रलयं व्रजेत्
ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
अहं हि भगवानीशः स्वयं ज्योतिः सनातनः / परमात्मा परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते
ਮੈਂ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਸਵੈ-ਜੋਤਿ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 52
इत्येतत् परमं ज्ञानं युष्माकं कथितं मया / ज्ञात्वा विमुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Kāla is presented as the Lord Himself in an operative mode: the power by which the universe moves, acts according to svabhāva, and cycles through manifestation and reabsorption—governing kalā-s, yugas, and manvantaras under divine ordinance.
The Supreme is declared the inner Self (antaryāmin) of all beings; the cosmos is His Śakti and functions by His command. Liberation occurs when delusion is removed and the Supreme Abode is known through the liberating knowledge said to stand under Maheśa’s governance—implying a Vedāntic identity of the Self with the Supreme, expressed in devotional-theistic language.
It portrays Nārāyaṇa (Ananta) as the Lord’s supreme manifestation responsible for protection, while Rudra—whose nature is Time—performs dissolution by the same Lord’s command; Brahmā creates under commission. This integrates sectarian functions into a single supreme sovereignty.