Adhyaya 34
Tīrtha-māhātmya and Rudra’s Samanvaya Teaching (Maṅkaṇaka Episode)
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਨਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਪਾਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਫਿਰ ਗਯਾ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਿਯ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਸਮਰੱਥ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਭਾਸ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ, ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ, ਵਿਜਯ, ਏਕਾਮ੍ਰ, ਵਿਰਜਾ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ, ਗੋਕਰਣ-ਉੱਤਰਗੋਕਰਣ, ਕੁਬਜਾਮ੍ਰ, ਕੋਕਾਮੁਖ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ, ਅਸ਼ਵਤੀਰਥ (ਹਯਸ਼ਿਰਸ) ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਫਲ—ਸਾਲੋਕ੍ਯ, ਸਾਰੂਪ੍ਯ, ਸਾਯੁਜ੍ਯ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ, ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਸਪਤਸਾਰਸਵਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮੰਕਣਕ ਦੇ ਤਪ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ/ਮਾਇਆ, ਪੁਰੁਸ਼, ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਏਕਤ੍ਵ-ਸਮਨ੍ਵਯ ਤੱਤਵ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੁ-ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੁਦ੍ਰ ਤ੍ਰਿਯ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਇਸ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयस्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः तीर्थानि यानि लोके ऽस्मिन् विश्रुतानि माहन्ति च / तानि त्वं कथयास्माकं रोमहर्षण सांप्रतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤੇਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪੂਜਨੀਯ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਹੁਣ ਦੱਸੋ।
Verse 2
रोमहर्षण उवाच शृणुध्वं कथयिष्ये ऽहं तीर्थानि विविधानि च / कथितानि पुराणेषु मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः
ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਵਕਤਾ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਹੇ ਹਨ।
Verse 3
यत्र स्नानं जपो होमः श्राद्धदानादिकं कृतम् / एकैकशो मुनिश्रेष्ठाः पुनात्यासप्तमं कुलम्
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਕਰਮ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ—ਕੁਲ ਨੂੰ ਸੱਤਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
पञ्चयोजनविस्तीर्णं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / प्रयागं प्रथितं तीर्थं तस्य माहात्म्यमीरितम्
ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਯਾਗ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 5
अन्यच्च तीर्थप्रवरं कुरूणां देववन्दितम् / ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं सर्वपापविशोधनम्
ਹੋਰ ਵੀ—ਕੁਰੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 6
तत्र स्नात्वा विशुद्धात्मा दम्भमात्सर्यवर्जितः / ददाति यत्किञ्चिदपि पुनात्युभयतः कुलम्
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮਨੋਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਦੰਭ ਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜਨਮ-ਕੁਲ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਕੁਲ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
गयातीर्थं परं गुह्यं पितॄणां चाति वल्लभम् / कृत्वा पिण्डप्रदानं तु न भूयो जायते नरः
ਗਯਾ-ਤੀਰਥ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਿੰਡ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 8
सकृद् गयाभिगमनं कृत्वा पिण्डं ददाति यः / तारिताः पितरस्तेन यास्यन्ति परमां गतिम्
ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਗਯਾ ਜਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿਤਰ ਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
तत्र लोकहितार्थाय रुद्रेण परमात्मना / शिलातले पदं न्यस्तं तत्र पितॄन् प्रसादयेत्
ਉੱਥੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਿਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪਦ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਰੱਖਿਆ; ਉਸੇ ਥਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
गयाभिगमनं कर्तुं यः शक्तो नाभिगच्छति / शोचन्ति पितरस्तं वै वृथा तस्य परिश्रमः
ਜੋ ਗਯਾ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਪਿਤਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉੱਦਮ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
गायन्ति पितरो गाथाः कीर्तयन्ति महर्षयः / गयांयास्यतियः कश्चित् सो ऽस्मान् संतारयिष्यति
ਪਿਤਰ ਸਿਫ਼ਤ ਦੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਗਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—‘ਜੋ ਕੋਈ ਗਯਾ ਧਾਮ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ (ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ) ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਵੇਗਾ।’
Verse 12
यदि स्यात् पातकोपेतः स्वधर्मरतिवर्जितः / गयां यास्यति वंश्यो यः सो ऽस्मान् संतारयिष्यति
ਜੇ ਕੋਈ ਵੰਸ਼ਜ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੀ ਰੁਚੀ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਉਹ ਗਯਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ (ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ) ਦੁੱਖ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 13
एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः / तेषां तु समवेतानां यद्येको ऽपि गयां व्रजेत्
ਸ਼ੀਲਵਾਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬਹੁਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਜੇ ਗਯਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ (ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ) ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणस्तु विशेषतः / प्रदद्याद् विधिवत् पिण्डान् गयां गत्वा समाहितः
ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਗਯਾ ਜਾ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 15
धन्यास्तु खलु ते मर्त्या गयायां पिण्डदायिनः / कुलान्युभयतः सप्त समुद्धृत्याप्नुयात् परम्
ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਧੰਨ ਹਨ; ਉਹ ਪਿਤ੍ਰ ਪੱਖ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ ਪੱਖ—ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
अन्यच्च तीर्थप्रवरं सिद्धावासमुदाहृतम् / प्रभासमिति विख्यातं यत्रास्ते भगवान् भवः
ਹੋਰ ਇੱਕ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਉਹ ‘ਪ੍ਰਭਾਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 17
तत्र स्नानं तपः श्राद्धं ब्राह्मणानां च पूजनम् / कृत्वा लोकमवाप्नोति ब्रह्मणो ऽक्षय्यमुत्तमम्
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਤਪ, ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪਰਮ, ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्वदेवनमस्कृतम् / पूजयित्वा तत्र रुद्रं ज्योतिष्टोमफलं लभेत्
‘ਤ੍ਰਯੰਬਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ ਵਰਗਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 19
सुवर्णाक्षं महादेवं समभ्यर्च्य कपर्दिनम् / ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु गाणपत्यं लभेद् ध्रुवम्
ਸੁਵਰਨ-ਨੇਤਰ ਮਹਾਦੇਵ ਕਪર્દੀ (ਜਟਾਧਾਰੀ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਪਦ—ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ—ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
सोमेश्वरं तीर्थवरं रुद्रस्य परमेष्ठिनः / सर्वव्याधिहरं पुण्यं रुद्रसालोक्यकारणम्
ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਭ ਰੋਗ-ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਾਲੋਕ੍ਯ (ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ) ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 21
तीर्थानां परमं तीर्थं विजयं नाम शोभनम् / तत्र लिङ्गं महेशस्य विजयं नाम विश्रुतम्
ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਮ ਤੇ ਸ਼ੋਭਨ ਤੀਰਥ ‘ਵਿਜਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਲਿੰਗ ‘ਵਿਜਯ’ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ।
Verse 22
षण्मासान् नियताहारो ब्रह्मचारी समाहितः / उषित्वा तत्र विप्रेन्द्रा यास्यन्ति परमं पदम्
ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸ ਕੇ—ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਧਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।
Verse 23
अन्यच्च तीर्थप्रवरं पूर्वदेशे सुशोभनम् / एकाम्रं देवदेवस्य गाणपत्यफलप्रदम्
ਹੋਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਨ ਤੀਰਥ ਪੂਰਬ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ‘ਏਕਾਮ੍ਰ’, ਜੋ ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਮਾਰਗ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 24
दत्त्वात्र शिवभक्तानां किञ्चिच्छश्वन्महीं शुभाम् / सार्वभौमो भवेद् राजा मुमुक्षुर्मोक्षमाप्नुयात्
ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਧਰਤੀ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਸਦੀਵੀ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸਰਵਭੌਮ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
महानदीजलं पुण्यं सर्वपापविनाशनम् / ग्रहणे समुपस्पृश्य मुच्यते सर्वपातकैः
ਮਹਾਨਦੀ ਦਾ ਜਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਆਚਮਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਪਾਤਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
अन्या च विरजा नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता / तस्यां स्नात्वा नरो विप्रा ब्रह्मलोके महीयते
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਵਿਰਜਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਇੱਕ ਨਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
तीर्थं नारायणस्यान्यन्नाम्ना तु पुरुषोत्तमम् / तत्र नारायणः श्रीमानास्ते परमपूरुषः
ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਹੋਰ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ‘ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 28
पूजयित्वा परं विष्णुं स्नात्वा तत्र द्विजोत्तमः / ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्
ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
तीर्थानां परमं तीर्थं गोकर्णं नाम विश्रुतम् / सर्वपापहरं शंभोर्निवासः परमेष्ठिनः
ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ‘ਗੋਕਰਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ।
Verse 30
दृष्ट्वा लिंङ्गं तु देवस्य गोकर्णेश्वरमुत्तमम् / ईप्सितांल्लभते कामान् रुद्रस्य दयितो भवेत्
ਦੇਵ ਦੇ ਉੱਤਮ ‘ਗੋਕਰਣੇਸ਼ਵਰ’ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
उत्तरं चापि गोकर्णं लिङ्गं देवस्य शूलिनः / महादेवस्यार्चयित्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात्
ਉੱਤਰ-ਗੋਕਰਣ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ—ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
तत्र देवो महादेवः स्थाणुरित्यभिविश्रुतः / तं दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते तत्क्षणान्नरः
ਉੱਥੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ‘ਸਥਾਣੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉਸੇ ਪਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
अन्यत् कुब्जाम्रमतुलं स्थानं विष्णोर्महात्मनः / संपूज्य पुरुषं विष्णुं श्वेतद्वीपे महीयते
ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ‘ਕੁਬਜਾਮ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਇਕ ਅਤੁੱਲ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਉੱਚ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 34
यत्र नारायणो देवो रुद्रेण त्रिपुरारिणा / कृत्वा यज्ञस्य मथनं दक्षस्य तु विसर्जितः
ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਦਾ ਮਥਨ/ਵਿਧਵੰਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 35
समन्ताद् योजनं क्षेत्रं सिद्धर्षिगणवन्दितम् / पुण्यमायतनं विष्णोस्तत्रास्ते पुरुषोत्तमः
ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਉਹ ਖੇਤਰ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯਤਨ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਆਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 36
अन्यत् कोकामुखं विष्णोस्तीर्थमद्भुतकर्मणः / मृतो ऽत्र पातकैर्मुक्तो विष्णुसारूप्यमाप्नुयात्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ‘ਕੋਕਾਮੁਖ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਇਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਮਹਿਮਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗੇ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
शालग्रामं महातीर्थं विष्णोः प्रीतिविवर्धनम् / प्राणांस्तत्र नरस्त्यक्त्वा हृषीकेषं प्रपश्यति
ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਮਹਾਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ, ਉਹ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ) ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
अश्वतीर्थमिति ख्यातं सिद्धावासं सुपावनम् / आस्ते हयशिरा नित्यं तत्र नारायणः स्वयम्
ਇਹ ‘ਅਸ਼ਵਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਸਿੱਧਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਵਾਸ। ਉੱਥੇ ਸਵੈੰ ਨਾਰਾਇਣ ਸਦਾ ‘ਹਯਸ਼ਿਰਾ’ (ਘੋੜੇ-ਸਿਰ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 39
तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / पुष्करं सर्वपापघ्नं मृतानां ब्रह्मलोकदम्
ਪੁਸ਼ਕਰ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 40
मनसा संस्मरेद् यस्तु पुष्करं वै द्विजोत्तमः / पूयते पातकैः सर्वैः शक्रेण सह मोदते
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 41
तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / उपासते सिद्धसङ्घा ब्रह्मणं पद्मसंभवम्
ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 42
तत्र स्त्रात्वा भवेच्छुद्धो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / पूजयित्वा द्विजवरान् ब्रह्माणं संप्रपष्यति
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
तत्राभिगम्य देवेशं पुरुहूतमनिन्दितम् / सुरूपो जायते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात्
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਪੁਰੁਹੂਤ—ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ—ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਮਰਤਯ ਮਨੁੱਖ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
सप्तसारस्वतं तीर्थं ब्रह्माद्यैः सेवितं परम् / पूजयित्वा तत्र रुद्रमश्वमेधफलं लभेत्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਸਪਤਸਾਰਸਵਤ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
यत्र मङ्कणको रुद्रं प्रपन्नः परमेश्वरम् / आराधयामास हरं पञ्चक्षरपरायणः
ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੰਕਣਕ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਪੰਜਾਖਰੀ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 46
नमः शिवायेति मुनिः जपन् पञ्चाक्षरं परम् / आराधयामास शिवं तपसा गोवृषध्वजम्
ਮੁਨੀ ‘ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਇਸ ਪਰਮ ਪੰਜਾਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਗੋਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 47
प्रजज्वालाथ तपसा मुनिर्मङ्कणकस्तदा / ननर्त हर्षवेगेन ज्ञात्वा रुद्रं समागतम्
ਤਦੋਂ ਮੰਕਣਕ ਮੁਨੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋ ਉਠਿਆ; ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 48
तं प्राह भगवान् रुद्रः किमर्थं नर्तितं त्वया / दृष्ट्वापि देवमीशानं नृत्यति स्म पुनः पुनः
ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਨੱਚਿਆ? ਦੇਵੇਸ਼ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨੱਚਦਾ ਹੈਂ।”
Verse 49
सो ऽन्वीक्ष्य भगवानीशः सगर्वं गर्वशान्तये / स्वकं देहं विदार्यास्मै भस्मराशिमदर्शयत्
ਉਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਗਰਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹੀ ਦੇਹ ਚੀਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਦਾ ਢੇਰ ਵਿਖਾਇਆ।
Verse 50
पश्येमं मच्छरीरोत्थं भस्मराशिं द्विजोत्तम / माहात्म्यमेतत् तपसस्त्वादृशो ऽन्यो ऽपि विद्यते
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਇਹ ਭਸਮ ਦਾ ਢੇਰ ਵੇਖੋ। ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਵੀ ਇੱਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
Verse 51
यत् सगर्वं हि भवता नर्तितं मुनिपुङ्गव / न युक्तं तापसस्यैतत् त्वत्तोप्यत्राधिको ह्यहम्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਾਚ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹਾਂ।
Verse 52
इत्याभाष्य मुनिश्रेष्ठं स रुद्रः किल विश्वदृक् / आस्थाय परमं भावं ननर्त जगतो हरः
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਰੁਦ੍ਰ ਪਰਮ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਹਰ—ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 53
सहस्रशीर्षा भूत्वा सहस्राक्षः सहस्रपात् / दंष्ट्राकरालवदनो ज्वालामाली भयङ्करः
ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਮੂੰਹ, ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰੇ, ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ।
Verse 54
सो ऽन्वपश्यदशेषस्य पार्श्वे तस्य त्रिशूलिनः / विशाललोचनमेकां देवीं चारुविलासिनीम् / सूर्यायुतसमप्रख्यां प्रसन्नवदनां शिवाम्
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਰਵਸਰੂਪ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਲੀਲਾ-ਵਿਲਾਸ ਯੁਕਤ; ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖੀ, ਸ਼ਿਵਾ—ਮੰਗਲਮਈ।
Verse 55
सस्मितं प्रेक्ष्य विश्वेशं तिष्ठन्तीममितद्युतिम् / दृष्ट्वा संत्रस्तहृदयो वेपमानो मुनीश्वरः / ननाम शिरसा रुद्रं रुद्राध्यायं जपन् वशी
ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮੰਦ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਭਯ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ। ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਧਿਆਇ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 56
प्रसन्नो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः / पूर्ववेषं स जग्राह देवी चान्तर्हिताभवत्
ਭਗਤਵਤਸਲ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਵ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਅਚਾਨਕ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਈ।
Verse 57
आलिङ्ग्य भक्तं प्रणतं देवदेवः स्वयंशिवः / न भेतव्यं त्वया वत्स प्राह किं ते ददाम्यहम्
ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਝੁਕੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸਵਯੰ ਸ਼ਿਵ ਬੋਲੇ—“ਵਤਸ, ਡਰ ਨਾ; ਦੱਸ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਦਿਆਂ?”
Verse 58
प्रणम्य मूर्ध्ना गिरिशं हरं त्रिपुरसूदनम् / विज्ञापयामास तदा हृष्टः प्रष्टुमना मुनिः
ਮੁਨੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਗਿਰੀਸ਼—ਹਰ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਸੂਦਨ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬੇਨਤੀ ਰੱਖਣ ਲੱਗਾ।
Verse 59
नमो ऽस्तु ते महादेव महेश्वर नमो ऽस्तु ते / किमेतद् भगवद्रूपं सुघोरं विश्वतोमुखम्
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭਗਵਦ ਰੂਪ ਹੈ—ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਵਾਲਾ?
Verse 60
का च सा भगवत्पार्श्वे राजमाना व्यवस्थिता / अन्तर्हितेव सहसा सर्वमिच्छामि वेदितुम्
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜੀ ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ? ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਈ ਜਿਵੇਂ—ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 61
इत्युक्ते व्याजहारमं तथा मङ्कणकं हरः / महेशः स्वात्मनो योगं देवीं च त्रिपुरानलः
ਇਹ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਹਰ—ਮਹੇਸ਼, ਤ੍ਰਿਪੁਰਦਾਹਕ—ਨੇ ਮੰਕਣਕ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਾਤਮ-ਯੋਗ ਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਤੱਤ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ।
Verse 62
अहं सहस्रनयनः सर्वात्मा सर्वतोमुखः / दाहकः सर्वपापानां कालः कालकरो हरः
ਮੈਂ ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰ, ਸਰਵਾਤਮਾ, ਸਰਬਤੋਮੁਖ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਦਾਹਕ, ਕਾਲ, ਕਾਲ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਹਰ—ਹਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।
Verse 63
मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं चेतनाचेतनात्मकम् / सो ऽन्तर्यामी स पुरुषो ह्यहं वै पुरुषोत्तमः
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ—ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ—ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਉਹੀ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹਾਂ।
Verse 64
तस्य सा परमा माया प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका / प्रोच्यते मुनिर्भिशक्तिर्जगद्योनिः सनातनी
ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਪਰਮ ਮਾਇਆ—ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸਨਾਤਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ ਕਹੀ ਹੈ।
Verse 65
स एष मायया विश्वं व्यामोहयति विश्ववित् / नारायणः परो ऽव्यक्तो मायारूप इति श्रुतिः
ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵਵਿਤ ਆਪਣੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਮੋਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਨਾਰਾਇਣ ਪਰਮ, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਰੂਪ (ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਧੀਸ਼) ਹੈ।
Verse 66
एवमेतज्जगत् सर्वं सर्वदा स्थापयाम्यहम् / योजयामि प्रकृत्याहं पुरुषं पञ्चविंशकम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਸਦਾ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ—ਪੁਰੁਸ਼—ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 67
तथा वै संगतो देवः कूटस्थः सर्वगो ऽमलः / सृजत्यशेषमेवेदं स्वमूर्तेः प्रकृतेरजः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ—ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਕੂਟਸਥ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਜ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੂਰਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 68
स देवो भगवान् ब्रह्मा विश्वरूपः पितामहः / तवैतत् कथितं सम्यक् स्त्रष्ट्वत्वं परमात्मनः
ਉਹੀ ਦੇਵ—ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਪਿਤਾਮਹ—ਨੂੰ ਤੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਠੀਕ ਠੀਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 69
एको ऽहं भगवान् कलो ह्यनादिश्चान्तकृद् विभुः / समास्थाय परं भावं प्रोक्तो रुद्रो मनीषिभिः
ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਹਾਂ—ਕਾਲ-ਸਰੂਪ: ਅਨਾਦੀ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਕ। ਪਰਮ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਆਖਿਆ ਹੈ।
Verse 70
मम वै सापरा शक्तिर्देवी विद्येति विश्रुता / दृष्टा हि भवता नूनं विद्यादेहस्त्वहं ततः
ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਦੇਹ-ਸਰੂਪ ਹਾਂ।
Verse 71
एवमेतानि तत्त्वानि प्रधानपुरुषेश्वराः / विष्णुर्ब्रह्मा च भगवान् रुद्रः काल इति श्रुतिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ ਕਹੇ ਗਏ—ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਵੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 72
त्रयमेतदनाद्यन्तं ब्रह्मण्येव व्यवस्थितम् / तदात्मकं तदव्यक्तं तदक्षरमिति श्रुतिः
ਇਹ ਤ੍ਰੈ—ਆਦਿ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ: ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ; ਉਹੀ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਉਹੀ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਹੈ।
Verse 73
आत्मानन्दपरं तत्त्वं चिन्मात्रं परमं पदम् / आकाशं निष्कलं ब्रह्म तस्मादन्यन्न विद्यते
ਆਤਮ-ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ—ਉਹ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 74
एवं विज्ञाय भवता भक्तियोगाश्रयेण तु / संपूज्यो वन्दनीयो ऽहं ततस्तं पश्य शाश्वतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣ, ਮੇਰੀ ਯਥਾਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ; ਫਿਰ ਉਸ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ।
Verse 75
एतावदुक्त्वा भगवाञ्जगामादर्शनं हरः / तत्रैव भक्तियोगेन रुद्रामाराधयन्मुनिः
ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੁਨੀ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 76
एतत् पवित्रमतुलं तीर्थं ब्रह्मर्षिसेवितम् / संसेव्य ब्राह्मणो विद्वान् मुच्यते सर्वपातकैः
ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸੇਵਣ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter praises sites such as Prayāga and Gayā (ancestral deliverance through piṇḍadāna), Prabhāsa/Tryambaka/Someshvara/Vijaya/Ekāmra (Śaiva merit and states like Gaṇapatya affiliation and Rudra-sālokya), Puruṣottama and other Viṣṇu-tīrthas like Kokāmukha and Śālagrāma (Viṣṇuloka, sārūpya), and Puṣkara (Brahmaloka), presenting a spectrum of bhukti–mukti results.
It places Viṣṇu, Rudra/Śiva, and Brahmā tīrthas in one salvific map and culminates in Rudra’s teaching that the triad and kāla rest in one imperishable Brahman, while also acknowledging Devī as Vidyā-Śakti—thus aligning bhakti, ritual, and Vedānta.
Rudra describes the supreme as partless, all-pervading pure consciousness (Brahman) and frames the manifest universe as moved through māyā/prakṛti; liberation is oriented toward realizing/“beholding” the Eternal through refuge in bhakti-yoga, implying non-dual grounding with devotional access.
It integrates both: tīrtha acts (bathing, śrāddha, dāna) are praised for purification and lineage welfare, while the Maṅkaṇaka episode explicitly elevates inner transformation—humility, devotion, and knowledge of tattvas—as essential to final realization.