Adhyaya 31

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं देवेन रुद्रेण शङ्करेणामितौजसा / कपालं ब्रह्मणः पूर्वं स्थापितं देहजं भुवि

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸਤ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਮਿਤ ਬਲ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦੇਹਜ ਕਪਾਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ?

Verse 2

सूत उवाच शृणुध्वमृषयः पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम् / माहात्म्यं देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਸੁਣੋ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਧੀਮਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ।

Verse 3

पुरा पितामहं देवं मेरुशृङ्गे महर्षयः / प्रोचुः प्रणम्य लोकादिं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮੇਰੂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਦਿ, ਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਇੱਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਕੀ ਹੈ?

Verse 4

स मायया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः / अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह धर्षिणम्

ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿਕਰਤਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਧਿੱਠਾਈ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 5

अहं धाता जगद्योनिः स्वयंभूरेक ईश्वरः / अनादिमत्परं ब्रह्म मामभ्यर्च्य विमुच्यते

ਮੈਂ ਧਾਤਾ ਹਾਂ, ਜਗਤ ਦਾ ਯੋਨੀ-ਸਰੋਤ, ਸਵੈੰਭੂ—ਇਕੋ ਪ੍ਰਭੂ। ਮੈਂ ਅਨਾਦਿ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

अहं हि सर्वदेवानां प्रवर्तकनिवर्तकः / न विद्यते चाभ्यधिको मत्तो लोकेषु कश्चन

ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਅਤੇ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 7

तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणांशजः / प्रोवाच प्रहसन् वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਸਨ।

Verse 8

किं कारणमिदं ब्रह्मन् वर्तते तव सांप्रतम् / अज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतदुचितं तव

ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਕਿਉਂ ਆ ਪਈ ਹੈ? ਅਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।

Verse 9

अहं धाता हि लोकानां यज्ञो नारायणः प्रभुः / न मामृते ऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित्

ਮੈਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਾਤਾ (ਪਾਲਣਹਾਰ) ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਨਾਰਾਇਣ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ।

Verse 10

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः / मत्प्रेरितेन भवता सृष्टं भुवनमण्डलम्

ਮੈਂ ਹੀ ਪਰਮ ਜੋਤ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ (ਸਰਵੋਚ੍ਚ ਲਕਸ਼) ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਭੁਵਨ-ਮੰਡਲ, ਲੋਕ-ਚੱਕਰ ਰਚਿਆ ਹੈ।

Verse 11

एवं विवदतोर्मोहात् परस्परजयैषिणोः / आजग्मुर्यत्र तौ देवौ वेदाश्चत्वार एव हि

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ ਜਿੱਥੇ ਸਨ, ਓਥੇ ਹੀ ਚਾਰੇ ਵੇਦ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 12

अन्वीक्ष्य देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानं च संस्थितम् / प्रोचुः संविग्नहृदया याथात्म्यं परमेष्ठिनः

ਯਜ੍ਞਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਕਤੀ-ਭਯ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਤੱਤ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 13

ऋग्वेद उवाच यस्यान्तः स्थानि भूतानि यस्मात्सर्वं प्रवर्तते / यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः

਋ਗਵੇਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਭੂਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 14

यजुर्वेद उवाच यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समर्च्यते / यमाहुरीश्वरं देवं स देवः स्यात् पिनाकधृक्

ਯਜੁਰਵੇਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਮਰਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਈਸ਼ਵਰ’ ਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੇਵ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 15

सामवेद उवाच येनेदं भ्राम्यते चक्रं यदाकाशान्तरं शिवम् / योगिभिर्विद्यते तत्त्वं महादेवः स शङ्करः

ਸਾਮਵੇਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਮਹਾਦੇਵ, ਉਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ।

Verse 16

अथर्ववेद उवाच यं प्रपश्यन्ति योगेशं यतन्तो यतयः परम् / महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान् भवः

ਅਥਰਵਵੇਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਪਰਮ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਯਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਮਹੇਸ਼, ਪੁਰੁਸ਼, ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ—ਉਹੀ ਦੇਵ, ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ।

Verse 17

एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभम् / श्रुत्वाह प्रहसन् वाक्यं विश्वात्मापि विमोहितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਿਹਾ; ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਇਕ ਛਿਨ ਲਈ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 18

कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम् / रमते भार्यया सार्धं प्रमथैश्चातिगर्वितैः

ਜੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਸੰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਤਿ ਅਹੰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਰਮ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 19

इतिरिते ऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातनः / अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा वचः प्राह पितामहम्

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਣਵ-ਸਰੂਪ ਸਨਾਤਨ ਭਗਵਾਨ ਅਮੂਰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਧਾਰ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 20

प्रणव उवाच न ह्येष भगवान् पत्न्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया / कदाचिद् रमते रुद्रस्तादृशो हि महेश्वरः

ਪ੍ਰਣਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸੇ ‘ਪਤਨੀ’ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ।

Verse 21

अयं स भगवानीशः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः / स्वानन्दभूता कथिता देवी नागन्तुका शिवा

ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਹੈ—ਸਵੈ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਿਵਾ ਹੈ, ਬਾਹਰੋਂ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 22

इत्येवमुक्ते ऽपि तदा यज्ञमूर्तेरजस्य च / नाज्ञानमगमन्नाशमीश्वरस्यैव मायया

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਬਾਵਜੂਦ, ਯਜ੍ਞ-ਮੂਰਤੀ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 23

तदन्तरे महाज्योतिर्विरिञ्चो विश्वभावनः / प्रापश्यदद्भुतं दिव्यं पूरयन् गगनान्तरम्

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਵਨ ਵਿਰਿੰਚ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਵੇਖੀ—ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ—ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 24

तन्मध्यसंस्थं विमलं मण्डलं तेजसोज्ज्वलम् / व्योममध्यगतं दिव्यं प्रादुरासीद् द्विजोत्तमाः

ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇਕ ਨਿਰਮਲ ਗੋਲ ਮੰਡਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ; ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ।

Verse 25

स दृष्ट्वा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः / तेन तन्मण्जलं घोरमालोकयदनिन्दितम्

ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮੁਖ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸੇ ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਭਿਆਨਕ, ਪ੍ਰਚੰਡ, ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਤੇਜੋ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ।

Verse 26

प्रजज्वालातिकोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः / क्षणाददृश्यत महान् पुरुषो नीललोहितः

ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਉਠੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਿਰ (ਸੜ ਕੇ) ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਪਲ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 27

त्रिशूलपिङ्गलो देवो नागयज्ञोपवीतवान् / तं प्राह भगवान् ब्रह्मा शङ्करं नीललोहितम्

ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਿੰਗਲ ਵਰਣ ਦਾ ਦੇਵ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਾਗ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਵਾਂਗ ਧਾਰਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ—ਨੀਲਲੋਹਿਤ—ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 28

जानामि भवतः पूर्वं ललाटादेव शङ्कर / प्रादुर्भावं महेशान् मामेव शरणं व्रज

ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਲਲਾਟ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ, ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ।

Verse 29

श्रुत्वा सगर्ववचनं पद्मयोनेरथेश्वरः / प्राहिणोत् पुरुषं कालं भैरवं लोकदाहकम्

ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਥੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਲੋਕ-ਦਾਹਕ ਭੈਰਵ—‘ਕਾਲ’ ਨਾਮੇ ਪੁਰਖ—ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 30

स कृत्वा सुमहद् युद्धं ब्रह्मणा कालभैरवः / चकर्त तस्य वदनं विरिञ्चस्याथ पञ्चमम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਕਾਲਭੈਰਵ ਨੇ ਵਿਰਿੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਮੁਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 31

निकृत्तवदनो देवो ब्रह्मा देवेन शंभुना / ममार चेशयोगेन जीवितं प्राप विश्वसृक्

ਸ਼ੰਭੂ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਮੁਖ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਪਰ ਈਸ਼-ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 32

अथानुपश्यद् गिरिशं मण्डलान्तरसंस्थितम् / समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਗਿਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਸਨਾਤਨ ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨਾਲ ਆਸੀਨ ਸਨ।

Verse 33

भुजङ्गराजवलयं चन्द्रावयवभूषणम् / कोटिसूर्यप्रतीकाशं जटाजूटविराजितम्

ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਵਲਯ ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਕਲਾ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਜਟਾਜੂਟ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 34

शार्दूलचर्मवसनं दिव्यमालासमन्वितम् / त्रिशूलपाणिं दुष्प्रेक्ष्यं योगिनं भूतिभूषणम्

ਉਹ ਬਾਘ-ਚਮੜੇ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੇ—ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰੇਖ੍ਯ—ਯੋਗੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਸੀ।

Verse 35

यमन्तरा योगनिष्ठाः प्रपश्यन्ति हृदीश्वरम् / तमादिदेवं ब्रह्माणं महादेवं ददर्श ह

ਉਸ ਅੰਤਰ ਧਿਆਨ-ਅਵਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗ-ਨਿਸ਼ਠ ਲੋਕ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਦਿ ਦੇਵ—ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਮਹਾਦੇਵ—ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 36

यस्य सा परमा देवी शक्तिराकाशसंस्थिता / सो ऽनन्तैश्वर्ययोगात्मा महेशो दृश्यते किल

ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਪਰਮਾ ਦੇਵੀ—ਅਤੀੰਦ੍ਰਿਯ ਸ਼ਕਤੀ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਨੰਤ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਯੋਗ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 37

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਮੋਹ-ਜਨਕ ਬੀਜ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਇਕ ਵਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

यो ऽथ नाचारनिरतान् स्वभक्तानेव केवलम् / विमोचयति लोकानां नायको दृश्यते किल

ਜੋ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨ ਰਤ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੇਵਲ ‘ਆਪਣੇ’ ਸਮਝ ਕੇ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾਇਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

Verse 39

यस्य वेदविदः शान्ता निर्द्वन्द्वा ब्रह्मचारिणः / विदन्ति विमलं रूपं स शंभुर्दृश्यते किल

ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਵਿਦ, ਸ਼ਾਂਤ, ਦ੍ਵੰਦ੍ਵਾਤੀਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ-ਨਿਸ਼ਠ ਤਪਸਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ੰਭੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 40

यस्य ब्रह्मादयो देवा ऋषयो ब्रह्मवादिनः / अर्चयन्ति सदा लिङ्गं विश्वेशः खलु दृश्यते

ਜਿਸ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸਦਾ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼, ਜਗਤ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 41

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਬੀਜ—ਇਹ ਮੋਹਣੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦਿਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

विद्यासहायो भगवान् यस्यासौ मण्डलान्तरम् / हिरण्यगर्भपुत्रो ऽसावीश्वरो दृश्यते किल

ਜਿਸ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ ਸਹਚਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ-ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਈਸ਼ਵਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 43

यस्याशेषजगत्सूतिर्विज्ञानतनुरीश्वरी / न मुञ्चति सदा पार्श्वं शङ्करो ऽसावदृश्यत

ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਜਨਨੀ, ਵਿਗਿਆਨ-ਸਰੂਪਾ ਈਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ—ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਿਆ।

Verse 44

पुष्पं वा यदि वा पत्रं यत्पादयुगले जलम् / दत्त्वा तरति संसारं रुद्रो ऽसौ दृश्यते किल

ਫੁੱਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੱਤਾ—ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਉੱਤੇ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

तत्सन्निधाने सकलं नियच्छति सनातनः / कालः किल स योगात्मा कालकालो हि दृश्यते

ਉਸ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਕਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ-ਸਰੂਪ ਉਹੀ ਕਾਲ ‘ਕਾਲ ਦਾ ਵੀ ਕਾਲ’—ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ—ਵਜੋਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 46

जीवनं सर्वलोकानां त्रिलोकस्यैव भूषणम् / सोमः स दृश्यते देवः सोमो यस्य विभूषणम्

ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਹੈ। ਉਹੀ ਦੇਵ ਸੋਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੋਮ ਉਸੇ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਉਹ ਆਪ ਹੈ।

Verse 47

देव्या सह सदा साक्षाद् यस्य योगः स्वभावतः / गीयते परमा मुक्तिः स योगी दृश्यते किल

ਜਿਸ ਦਾ ਯੋਗ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਸ ਬਾਰੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਯੋਗੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

योगिनो योगतत्त्वज्ञा वियोगाभिमुखानिशम् / योगं ध्यायन्ति देव्यासौ स योगी दृश्यते किल

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਯੋਗੀ ਯੋਗ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿਛੋੜੇ ਵੱਲ ਮੁਖ ਨਾ ਕਰਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਯੋਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਐਸਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਾ ਯੋਗੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 49

सो ऽनुवीक्ष्य महादेवं महादेव्या सनातनम् / वरासने समासीनमवाप परमां स्मृतिम्

ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਸਨਾਤਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮ ਸਿਮਰਨ—ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਿਕ ਬੋਧ—ਪਾ ਲਿਆ।

Verse 50

लब्ध्वा माहेश्वरीं दिव्यां संस्मृतिं भगवानजः / तोषयामास वरदं सोमं सोमविभूषणम्

ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਿਮਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਜ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਚੰਦਰ-ਭੂਸ਼ਣ ਵਰਦਾਤਾ ਸੋਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 51

ब्रह्मोवाच नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः / नमः शिवाय शान्ताय शिवायै शान्तये नमः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸਰੂਪਾ ਸ਼ਿਵਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 52

ॐ नमो ब्रह्मणे तुभ्यं विद्यायै ते नमो नमः / नमो मूलप्रकृतये महेशाय नमो नमः

ੴ/ॐ। ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਤੁਹਾਡੀ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 53

नमो विज्ञानदेहाय चिन्तायै ते नमो नमः / नमस्ते कालकालाय ईश्वरायै नमो नमः

ਵਿਗਿਆਨ-ਦੇਹ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਚਿੰਤਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਾਲਕਾਲ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਈਸ਼ਵਰੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 54

नमो नमो ऽस्तु रुद्राय रुद्राण्यै ते नमो नमः / नमो नमस्ते कामाय मायायै च नमो नमः

ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਹੇ ਕਾਮ-ਸ਼ਕਤੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ; ਅਤੇ ਹੇ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ, ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 55

नियन्त्रे सर्वकार्याणां क्षोभिकायै नमो नमः / नमो ऽस्तु ते प्रकृतये नमो नारायणाय च

ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਨੂੰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਸਰੂਪ, ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ; ਅਤੇ ਹੇ ਨਾਰਾਇਣ, ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 56

योगादायै नमस्तुभ्यं योगिनां गुरवे नमः / नमः संसारनाशाय संसारोत्पत्तये नमः

ਹੇ ਯੋਗ ਦੇ ਆਦਿ-ਦਾਤਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਦੇ ਨਾਸਕ ਨੂੰ ਨਮਹ; ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਹ।

Verse 57

नित्यानन्दाय विभवे नमो ऽस्त्वानन्दमूर्तये / नमः कार्यविहीनाय विश्वप्रकृतये नमः

ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਸਰਬ-ਸਮਰਥ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਆਨੰਦ-ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਜੋ ਕਾਰਜ-ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਹ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਹ।

Verse 58

ओङ्कारमूर्तये तुभ्यं तदन्तः संस्थिताय च / नमस्ते व्योमसंस्थाय व्योमशक्त्यै नमो नमः

ਹੇ ਓੰਕਾਰ-ਮੂਰਤੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜੋ ਓੰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਹੇ ਵ੍ਯੋਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਹ; ਅਤੇ ਹੇ ਵ੍ਯੋਮ-ਸ਼ਕਤੀ, ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 59

इति सोमाष्टकेनेशं प्रणनाम पितामहः / पपात दण्डवद् भूमौ गृणन् वै शतरुद्रियम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮਾਸ਼ਟਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੰਡਵਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 60

अथ देवो महादेवः प्रणतार्तिहरो हरः / प्रोवाचोत्थाप्य हस्ताभ्यां प्रतो ऽस्मि तव सांप्रतम्

ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਦੇਵ ਹਰ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।”

Verse 61

दत्त्वासौ परमं योगमैश्वर्यमतुलं महत् / प्रोवाचाग्रे स्थितं देवं नीललोहितमीश्वरम्

ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮ ਯੋਗ ਅਤੇ ਅਤੁਲ, ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰਯ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਦੇਵ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 62

एष ब्रह्मास्य जगतः संपूज्यः प्रथमः सुतः / आत्मनो रक्षणीयस्ते गुरुर्ज्येष्ठः पिता तव

ਇਹ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾ ਜਨਮਿਆ ਪੁੱਤਰ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਣਯੋਗ। ਤੂੰ ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਕਰੀਂ; ਇਹ ਤੇਰਾ ਗੁਰੂ, ਜੇਠਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਹੈ।

Verse 63

अयं पुराणपुरुषो न हन्तव्यस्त्वयानघ / स्वयोगैश्वर्यमाहात्म्यान्मामेव शरणं गतः

ਹੇ ਅਨਘ, ਇਹ ਪੁਰਾਣਪੁਰਖ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਵਧਯ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਯੋਗ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਇਹ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ।

Verse 64

अयं च यज्ञो भगवान् सगर्वो भवतानघ / शासितव्यो विरिञ्चस्य धारणीयं शिरस्त्वया

ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਆਪ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਰਿੰਚ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰ।

Verse 65

ब्रह्महत्यापनोदार्थं व्रतं लोकाय दर्शयन् / चरस्व सततं भिक्षां संस्थापय सुरद्विजान्

ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ। ਸਦਾ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤੁੱਲ ਪੂਜਯ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ।

Verse 66

इत्येतदुक्त्वा वचनं भगवान् परमेश्वरः / स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत्परमं पदम्

ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 67

ततः स भगवानीशः कपर्दे नीललोहितः / ग्राहयामास वदनं ब्रह्मणः कालभैरवम्

ਤਦ ਜਟਾਧਾਰੀ ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਨੇ ਕਾਲਭੈਰਵ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 68

चर त्वं पापनाशार्थं व्रतं लोकहितावहम् / कपालहस्तो भगवान् भिक्षां गृह्णातु सर्वतः

ਪਾਪ ਨਾਸ ਲਈ ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਆਚਰ। ਕਪਾਲ-ਹਸਤ ਭਗਵਾਨ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਨ।

Verse 69

उक्त्वैवं प्राहिणोत् कन्यां ब्रह्महत्यामिति श्रुताम् / दंष्ट्राकरालवदनां ज्वालामालाविभूषणाम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 70

यावद् वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति / तावत् त्वं भीषणे कालमनुगच्छ त्रिलोचनम्

ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਤੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀਂ।

Verse 71

एवमाभाष्य कालाग्निं प्राह देवो महेश्वरः / अटस्व निखिलं लोकं भिक्षार्थो मन्नियोगतः

ਇਉਂ ਕਾਲਾਗਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ—“ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖ ਮੰਗਦਿਆਂ ਭਟਕ।”

Verse 72

यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणमनामयम् / तदासौ वक्ष्यति स्पष्टमुपायं पापशोधनम्

ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਿਰੋਗ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਂਗੀ, ਤਦ ਉਹੀ ਤੈਨੂੰ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਦੱਸੇਗਾ।

Verse 73

स देवदेवतावाक्यमाकर्ण्य भगवान् हरः / कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰ—ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਪਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਿਆ।

Verse 74

आस्थाय विकृतं वेषं दीप्यमानं स्वतेजसा / श्रीमत् पवित्रमतुलं जटाजूटविराजितम्

ਉਹ ਅਨੋਖਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਵਤੇਜ ਨਾਲ ਦੈਦੀਪ੍ਯਮਾਨ—ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੁਲ ਅਤੇ ਜਟਾਜੂਟ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 75

कोटिसूर्यप्रतीकाशैः प्रमथैश्चातिगर्वितैः / भाति कालाग्निनयनो महादेवः समावृतः

ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਅਤਿ ਅਹੰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ—ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਦੇਵ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਿਆ।

Verse 76

पीत्वा कदमृतं दिव्यमानन्दं परमेष्ठिनः / लीलाविलासूबहुलो लोकानागच्छतीश्वरः

ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ, ਲੀਲਾਵਿਲਾਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਈਸ਼ਵਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

तं दृष्ट्वा कालवदनं शङ्करं कालभैरवम् / रूपलावण्यसंपन्नं नारीकुलमगादनु

ਕਾਲ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ, ਕਾਲਭੈਰਵ ਰੂਪ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ—ਰੂਪ ਤੇ ਲਾਵਣ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵੇਖ ਕੇ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।

Verse 78

गायन्ति विविधं गीतं नृत्यन्ति पुरतः प्रभोः / सस्मितं प्रेक्ष्य वदनं चक्रुर्भ्रूभङ्गमेव च

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ; ਉਸ ਦੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ।

Verse 79

स देवदानवादीनां देशानभ्येत्य शूलधृक् / जगाम विष्णोर्भवनं यत्रास्ते मधुसूदनः

ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਦੇਸਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 80

निरीक्ष्य दिव्यभवनं शङ्करो लोकशङ्करः / सहैव भूतप्रवरैः प्रवेष्टुमुपचक्रमे

ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ-ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 81

अविज्ञाय परं भावं दिव्यं तत्पारमेश्वरम् / न्यवारयत् त्रिशूलाङ्कं द्वारपालो महाबलः

ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਸ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਚਿੰਨ੍ਹਧਾਰੀ ਮਹਾਬਲੀ ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਰਾਹ ਰੋਕ ਲਿਆ।

Verse 82

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा महाभुजः / विष्वक्सेन इति ख्यातो विष्णोरंशसमुद्भवः

ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਮਹਾਬਾਹੁ—ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ।

Verse 83

अथैनं शङ्करगणो युयुधे विष्णुसंभवम् / भीषणो भैरवादेशात् कालवेग इति श्रुतः

ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗਣ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸੰਭਵ ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਭੈਰਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ‘ਕਾਲਵੇਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 84

विजित्य तं कालवेगं क्रोधसंरक्तलोचनः / रुद्रायाभिमुखं रौद्रं चिक्षेप च सुदर्शनम्

ਕਾਲਵੇਗ ਨਾਮੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਭਿਆਨਕ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਸੁੱਟ ਬੈਠਾ।

Verse 85

अथ देवो महादेवस्त्रिपुरारिस्त्रिशूलभृत् / तमापतन्तं सावज्ञमालोकयदमित्रजित्

ਤਦ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ—ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ—ਝਪਟ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ।

Verse 86

तदन्तरे महद्भूतं युगान्तदहनोपमम् / शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਦਹਕਦੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲ ਜੀਵ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਭੇਦ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 87

स शूलाभिहतो ऽत्यर्थं त्यक्त्वा स्वं परमं बलम् / तत्याज जीवितं दृष्ट्वा मृत्युं व्याधिहता इव

ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੇ ਭਾਰੀ ਘਾਅ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਬਲ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਉਹ ਰੋਗ ਨਾਲ ਡਿੱਗੇ ਜੀਵ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਿਆ।

Verse 88

निहत्य विष्णुपुरुषं सार्धं प्रमथपुङ्गवैः / विवेश चान्तरगृहं समादाय कलेवरम्

ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਯੋਧਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।

Verse 89

निरीक्ष्य जगतो हेतुमीश्वरं भगवान् हरिः / शिरो ललाटात् संभिद्य रक्तधारामपातयत्

ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਣ-ਸਰੂਪ ਈਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੱਥਾ ਚੀਰ ਕੇ ਲਹੂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗਾ ਦਿੱਤੀ।

Verse 90

गृहाण भगवन् भिक्षां मदीयाममितद्युते / न विद्यते ऽनाभ्युदिता तव त्रिपुरमर्दन

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਅਸੀਮ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਭਿੱਖਿਆ-ਭੇਟ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਹੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਮਰਦਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਅਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 91

न संपूर्णं कपालं तद् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / दिव्यं वर्षसहस्रं तु सा च धारा प्रवाहिता

ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਉਹ ਕਪਾਲ-ਪਾਤਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ; ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹੀ ਧਾਰ ਵਗਦੀ ਰਹੀ।

Verse 92

अथाब्रवीत् कालरुद्रं हरिर्नारायणः प्रभुः / संस्तूय वैदिकैर्मन्त्रैर्बहुमानपुरः सरम्

ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 93

किमर्थमेतद् वदनं ब्रह्मणो भवता धृतम् / प्रोवाच वृत्तमखिलं भगवान् परमेश्वरः

“ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇਹ ਮੁਖ (ਰੂਪ) ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਲਈ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ?”—ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 94

समाहूय हृषीकेशो ब्रह्महत्यामथाच्युतः / प्रार्थयामास देवेशो विमुञ्चेति त्रिशूलिनम्

ਤਦ ਅਚ੍ਯੁਤ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ੂਲਿਨ ਸ਼ੰਕਰ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—“ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਪਾਪ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਓ।”

Verse 95

न तत्याजाथ सा पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा / चिरं ध्यात्वा जगद्योनिः शङ्करं प्राह सर्ववित्

ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਆਖਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਨਾ ਹਟੀ। ਤਦ ਜਗਤ-ਯੋਨੀ ਸਰਵਜ੍ਞ ਨੇ ਲੰਮਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 96

व्रजस्व भगवन् दिव्यां पुरीं वाराणसीं शुभाम् / यत्राखिलजगद्दोषं क्षिप्रं नाशयताश्वरः

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਜਾਓ; ਉੱਥੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਪਾਪ ਛੇਤੀ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 97

ततः शर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च / जगाम लीलया देवो लोकानां हितकाम्यया

ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਲੀਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਗੁਪਤ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਗਮਨ ਕੀਤਾ।

Verse 98

संस्तूयमानः प्रमथैर्महायोगैरितस्ततः / नृत्यमानो महायोगी हस्तन्यस्तकलेवरः

ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਮਹਾਯੋਗੀ ਚੌਫੇਰੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹ ਮਹਾਯੋਗੀ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਨੱਚਿਆ—ਦੇਹ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ।

Verse 99

तमभ्यधावद् भगवान् हरिर्नारायणः स्वयम् / अथास्थायापरं रूपं नृत्यदर्शनलालसः

ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ—ਆਪ ਹੀ ਨਾਰਾਇਣ—ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੇ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਲਾਲਸਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 100

निरीक्षमाणो नोविन्दं वृषेन्द्राङ्कितशासनः / सस्मितो ऽनन्तयोगात्मा नृत्यति स्म पुनः पुनः

ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵੇਖਣ ਤੇ ਵੀ ਗੋਵਿੰਦ ਨਾ ਮਿਲੇ। ਤਦ ਬੈਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਧਨੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਦ ਹਾਸੇ ਨਾਲ, ਅਨੰਤ ਯੋਗ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ।

Verse 101

अथ सानुचरो रुद्रः सहरिर्धर्मवाहनः / भेजे महादेवपुरीं वाराणसीमिति श्रुताम्

ਫਿਰ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹਰਿ ਵੀ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਨਗਰੀ, ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵੱਲ ਚਲੇ।

Verse 102

प्रविष्टमात्रे देवेशे ब्रह्महत्या कपर्दिनि / हा हेत्युक्त्वा सनादं सा पातालं प्राप दुः खिता

ਦੇਵੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਕਪર્દਿਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਨੇ ‘ਹਾ! ਹਾ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਉੱਚੀ ਚੀਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 103

प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हरः / गणानामग्रतो देवः स्थापयामास शङ्करः

ਉਸ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਖੋਪੜਾ ਰੱਖਿਆ; ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 104

स्थापयित्वा महादेवो ददौ तच्च कलेवरम् / उक्त्वा सजीवमस्त्वीशो विष्णवे स घृणानिधिः

ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਹੀ ਦੇਹ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਕਰੁਣਾਸਾਗਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਸਜੀਵ ਹੋਵੇ”—ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 105

ये स्मरन्ति ममाजस्त्रं कापालं वेषमुत्तमम् / तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्

ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਮੇਰੇ ਉੱਤਮ ਕਾਪਾਲਿਕ ਵੇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਛੇਤੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 106

आगम्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः / तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मुच्यते ब्रह्महत्यया

ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 107

अशाश्वतं जगज्ज्ञात्वा ये ऽस्मिन् स्थाने वसन्ति वै / देहान्ते तत् परं ज्ञानं ददामि परमं पदम्

ਇਹ ਜਗਤ ਅਸਥਿਰ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਦੇਹਾਂਤ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ।

Verse 108

इतीदमुक्त्वा भगवान् समालिङ्ग्य जनार्दनम् / सहैव प्रमथेशानैः क्षणादन्तरधीयत

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 109

स लब्ध्वा भगवान् कृष्णो विष्वक्सेनं त्रिशूलिनः / स्वं देशमगत् तूर्णं गृहीत्वां परमं वपुः

ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।

Verse 110

एतद् वः कथितं पुण्यं महापातकनाशनम् / कपालमोचनं तीर्थं स्थाणोः प्रियकरं शुभम्

ਇਹ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹੀ ਹੈ—ਕਪਾਲਮੋਚਨ ਤੀਰਥ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 111

य इमं पठते ऽध्यायं ब्राह्मणानां समीपतः / वाचिकैर्मानसैः पापैः कायिकैश्च विमुच्यते

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।