Adhyaya 41
Naimiṣa-kṣetra-prādurbhāva and Jāpyeśvara-māhātmya — Nandī’s Birth, Japa, and Consecration
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਨੈਮਿਸ਼-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਤੀਰਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਆਦਿ ਸੰਬੰਧ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ ਈਸ਼ਾਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਜ਼ਾਰ-ਮਾਸ ਸਤ੍ਰ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੋਮਯ ਚੱਕਰ ਦੀ ਘਿਸੀ ਹੋਈ ਨੇਮੀ ਤੋਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਨੈਮਿਸ਼’ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧਾਂ, ਚਾਰਣਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਮਹਾਸਭਾ-ਭੂਮੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤਪ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਨਾਲ ਵਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਕੱਟਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਾਪ੍ਯੇਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਾਦ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਗਰਭ-ਜਨਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪੁੱਤਰ ਨੰਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨੰਦੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਨੂੰ ਕੋਟਿ-ਕੋਟਿ ਵਧਾਉਂਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਵਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਜਪ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਪ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਤੀਰਥ-ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच इदं त्रैलोक्यविख्यातं तीर्थं नैमिशमुत्तमम् / महादेवप्रियकरं महापातकनाशनम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਉੱਤਮ ਨੈਮਿਸ਼ ਤੀਰਥ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 2
महादेवं दिदृक्षूणामृषीणणां परमेष्ठिनाम् / ब्रहामणा निर्मितं स्थानं तपस्तप्तुं द्विजोत्तमाः
ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ-ਸਮਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ।
Verse 3
मरीचयो ऽत्रयो विप्रा वसिष्ठाः क्रतवस्तथा / भृगवो ऽङ्गिरसः पूर्वा ब्रह्माणं कमलोद्भवम्
ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ—ਇਹ ਵਿਪ੍ਰ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭ੍ਰਿਗੁ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ—ਇਹ ਸਭ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਆਦਿ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 4
समेत्य सर्ववरदं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम् / पृच्छन्ति प्रणिपत्यैनं विश्वकर्माणमच्युतम्
ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਰਵ-ਵਰਦਾਤਾ, ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ, ਚਤੁਰਮੁਖ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 5
षट्कुलीया ऊचुः भगवन् देवमीशानं भर्गमेकं कपर्दिनम् / केनोपायेन पश्यामो ब्रूहि देवनमस्कृतम्
ਛਟਕੁਲੀਯਾ ਰਿਸ਼ੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ, ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਤੇਜਸਵੀ ਭਰਗ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੀਏ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 6
ब्रह्मोवाच सत्रं सहस्रमासध्वं वाङ्मनोदोषवर्जिताः / देशं च वः प्रवक्ष्यामि यस्मिन् देशे चरिष्यथ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਮਹੀਨੇ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਕਰੋ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਵੱਸ ਕੇ ਵਰਤ-ਤਪ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Verse 7
उक्त्वा मनोमयं चक्रं स सृष्ट्वा तानुवाच ह / क्षिप्तमेतन्मया चक्रमनुव्रजत मा चिरम् / यत्रास्य नेमिः शीर्येत स देशः पुरुषर्षभाः
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਨੋਮਯ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਚੱਕਰ ਮੈਂ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ; ਦੇਰ ਨਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੋ। ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਨੇਮੀ ਘਿਸ ਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਦੇਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ!”
Verse 8
ततो मुमोच तच्चक्रं ते च तत्समनुव्रजन् / तस्य वै व्रजतः क्षिप्रं यत्र नेमिरशीर्यत / नैमिसं तत्स्मृतं नाम्ना पुण्यं सर्वत्र पूजितम्
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਚੱਕਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਏ। ਚੱਕਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਗਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਨੇਮੀ ਘਿਸ ਗਈ, ਉਹ ਥਾਂ ‘ਨੈਮਿਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ—ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
सिद्धचारणसंकीर्णं यक्षगन्धर्वसेवितम् / स्थानं भगवतः शंभोरेतन्नैमिशमुत्तमम्
ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ—ਇਹ ਉੱਤਮ ਨੈਮਿਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਹੈ।
Verse 10
अत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / तपस्तप्त्वा पुरा देवा लेभिरे प्रवरान् वरान्
ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ—ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ—ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।
Verse 11
इमं देशं समाश्रित्य षट्कुलीयाः समाहिताः / सत्रेणाराध्य देवेशं दृष्टवन्तो महेश्वरम्
ਇਸੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਛੇ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋਏ; ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਏ।
Verse 12
अत्र दानं तपस्तप्तं स्नानं जप्यादिकं च यत् / एकैकं पावयेत् पापं सप्तजन्मकृतं द्विजाः
ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਇੱਥੇ ਦਾਨ, ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਤਪ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਜਪ ਆਦਿ—ਹਰ ਇਕ ਕਰਮ ਅਕੇਲਾ ਹੀ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
अत्र पूर्वं स भगवानृषीणां सत्रमासताम् / प्रोवाच वायुर्ब्रह्माण्डं पुराणं ब्रह्मभाषितम्
ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਵਾਯੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਭਾਸ਼ਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 14
अत्र देवो महादेवो रुद्राण्या किल विश्वकृत् / रमते ऽध्यापि भगवान् प्रमथैः परिवारितः
ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਰਤਾ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਭਗਵਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਮਥ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
अत्र प्राणान् परित्यज्य नियमेन द्विजातयः / ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति यत्र गत्वा न जायते
ਇੱਥੇ ਦਵਿਜਾਤੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ; ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 16
अन्यच्च तीर्थप्रवरं जाप्येश्वरमितिश्रुतम् / जजाप रुद्रमनिशं यत्र नन्दी महागणः
ਹੋਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸਰਵੋਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਜਾਪ੍ਯੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਗਣ ਨੰਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 17
प्रीतस्तस्य महादेवो देव्या सह पिनाकधृक् / ददावात्मसमानत्वं मृत्युवञ्चनमेव च
ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਪਦ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਛਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 18
अभूदृषिः स धर्मात्मा शिलादो नाम धर्मवित् / आराधयन्महादेवं पुत्रार्थं वृषभध्वजम्
ਇੱਕ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ—ਧਰਮ-ਵਿਦ ‘ਸ਼ਿਲਾਦ’ ਨਾਮ ਦਾ—ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 19
तस्य वर्षसहस्रान्ते तप्यमानस्य विश्वकृत् / शर्वः सोमो गणवृतो वरदो ऽस्मीत्यभाषत
ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵ-ਕਰਤਾ ਸ਼ਰਵ—ਸੋਮ, ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਬੋਲਾ: “ਮੈਂ ਵਰਦਾਤਾ ਹਾਂ।”
Verse 20
स वव्रे वरमीशानं वरेण्यं गिरिजापतिम् / अयोनिजं मृत्युहीनं देहि पुत्रं त्वया समम्
ਉਸ ਨੇ ਵਰ ਵਜੋਂ ਈਸ਼ਾਨ—ਅਤਿ ਵਰਣਯ ਗਿਰਿਜਾਪਤੀ—ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: “ਮੈਨੂੰ ਅਯੋਨਿਜ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।”
Verse 21
तथास्त्वित्याह भगवान् देव्या सह महेश्वरः / पश्यतस्तस्य विप्रर्षेरन्तर्धानं गतो हरः
ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਥਾਸਤੁ।” ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ-ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 22
ततो यियक्षुः स्वां भूमिं शिलादो धर्मवित्तमः / चकर्ष लाङ्गलेनोर्वों भित्त्वादृश्यत शोभनः
ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੇ ਮਹਾ-ਜਾਣਕਾਰ ਸ਼ਿਲਾਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਯੱਗ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹਲ ਚਲਾਇਆ। ਧਰਤੀ ਚਿਰਦਿਆਂ ਹੀ ਇੱਕ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਨ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 23
संवर्तकानलप्रख्यः कुमारः प्रहसन्निव / रूपलावण्यसंपन्नस्तेजसा भासयन् दिशः
ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਿਪਤ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਮੰਦ ਹਾਸਾ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਰੂਪ ਤੇ ਲਾਵਣ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 24
कुमारतुल्यो ऽप्रतिमो मेघगम्भीरया गिरा / शिलादं तात तातेति प्राह नन्दी पुनः पुनः
ਕੁਮਾਰ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨੰਦੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਿਲਾਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ—“ਤਾਤ! ਤਾਤ!”
Verse 25
तं दृष्ट्वा नन्दनं जातं शिलादः परिषस्वजे / मुनिभ्यो दर्शयामास ये तदाश्रमवासिनः
ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨੰਦਨ ਜਨਮਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਲਾਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਬਾਲਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ।
Verse 26
जातकर्मादिकाः सर्वाः क्रियास्तस्य चकार ह / उपनीय यथाशास्त्रं वेदमध्यापयत् सुतम्
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਜਾਤਕਰਮ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਨਯਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 27
अधीतवेदो भगवान् नन्दी मतिमनुत्तमाम् / चक्रे महेश्वरं द्रष्टुं जेष्ये मृत्युमिति प्रभुम्
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਭਗਵਾਨ ਨੰਦੀ ਨੇ ਅਤੁੱਲ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ—“ਮੈਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਾਂਗਾ”—ਇਉਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾਇਆ।
Verse 28
स गत्वा सरितं पुण्यामेकाग्रश्रद्धयान्वितः / जजाप रुद्रमनिशं महेशासक्तमानसः
ਉਹ ਇਕਾਗ੍ਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਨਦੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 29
तस्य कोट्यां तु पूर्णायां शङ्करो भक्तवत्सलः / आगत्य साम्बः सगणो वरदो ऽस्मीत्युवाच ह
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਕੋਟੀ (ਜਪ) ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਤਦ ਭਗਤ-ਵਤਸਲ ਸ਼ੰਕਰ ਸਾਂਬ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਬੋਲੇ—“ਮੈਂ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।”
Verse 30
स वव्रे पुनरेवाहं जपेयं कोटिमीश्वरम् / तावदायुर्महादेव देहीति वरमीश्वर
ਤਦ ਮੈਂ ਫਿਰ ਇਹੀ ਵਰ ਮੰਗਿਆ—“ਮੈਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਟੀ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਾਂ; ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਆਯੁ ਦੇਵੋ”—ਇਹ ਵਰ, ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਮੰਗਿਆ।
Verse 31
एवमस्त्विति संप्रोच्य देवो ऽप्यन्तरधीयत / जजाप कोटिं भगवान् भूयस्तद्गतमानसः
“ਏਵਮਸਤੁ” ਆਖ ਕੇ ਦੇਵ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੁੜ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਜਪ ਕੀਤਾ; ਮਨ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਰਿਹਾ।
Verse 32
द्वितीयायां च कोट्यां वै संपूर्णायां वृषध्वजः / आगत्य वरदो ऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः
ਦੂਜਾ ਕਰੋੜ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਭੂਤਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ—“ਮੈਂ ਵਰਦਾਤਾ ਹਾਂ; ਵਰ ਮੰਗ।”
Verse 33
तृतीयां जप्तुमिच्छामि कोटिं भूयो ऽपि शङ्कर / तथास्त्वित्याह विश्वात्मा देवो ऽप्यन्तरधीयत
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਮੈਂ ਤੀਜਾ ਕਰੋੜ ਵੀ ਮੁੜ ਜਪਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ “ਏਵਮਸਤੁ” ਅਤੇ ਦੇਵ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 34
कोटित्रये ऽथ संपूर्णे देवः प्रीतमना भृशम् / आगत्य वरदो ऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः
ਜਦ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਦੇਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਭੂਤਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ—“ਮੈਂ ਵਰਦਾਤਾ ਹਾਂ।”
Verse 35
जपेयं कोटिमन्यां वै भूयो ऽपि तव तेजसा / इत्युक्ते भगवानाह न जप्तव्यं त्वया पुनः
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੁਹਾਡੇ ਤੇਜ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਵੀ ਜਪ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਮੁੜ ਜਪ ਨਾ ਕਰੀਂ।”
Verse 36
अमरो जरया त्यक्तो मम पार्श्वगतः सदा / महागणपतिर्देव्याः पुत्रो भव महेश्वरः
ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ ਤੇ ਜਰਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਖੜਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਗਣਪਤੀ ਬਣੇ।
Verse 37
योगीश्वरो योगनेता गणानामीश्वरेश्वरः / सर्वलोकाधिपः श्रीमान् सर्वज्ञो मद्बलान्वितः
ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਯੋਗ ਦਾ ਨੇਤਾ, ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਅਧੀਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮਾਲਕ—ਸਰਵਜ੍ਞ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 38
ज्ञानं तन्मामकं दिव्यं हस्तामलकवत् तव / आभूतसंप्लवस्थायी ततो यास्यसि मत्पदम्
ਮੇਰਾ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਰੇ ਆਂਵਲੇ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ (ਪ੍ਰਲਯ) ਤੱਕ ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਗਾ, ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਦ (ਪਰਮ ਧਾਮ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏਗਾ।
Verse 39
एतदुक्त्वा महादेवो गणानाहूय शङ्करः / अभिषेकेण युक्तेन नन्दीश्वरमयोजयत्
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਯੁਕਤ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 40
उद्वाहयामास च तं स्वयमेव पिनाकधृक् / मरुतां च शुभां कन्यां सुयशेति च विश्रुताम्
ਅਤੇ ਪਿਨਾਕਧ੍ਰਿਕ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਧੀ ਨਾਲ ਕਰਾਇਆ, ਜੋ ‘ਸੁਯਸ਼ਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 41
एतज्जप्येश्वरं स्थानं देवदेवस्य शूलिनः / यत्र तत्र मृतो मर्त्यो रुद्रलोके महीयते
ਇਹ ਜਪ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦਾ। ਇੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਮਰਤ੍ਯ ਦੇਹ ਤਿਆਗੇ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Brahmā casts a mind-made cakra and instructs the sages to follow it; the place where its rim (nemi) breaks/wears away becomes the chosen land, remembered as Naimiṣa—linking sacred geography to a mythic etymology.
Brahmā prescribes a thousand-month sattra-sacrifice performed with faultless speech and mind; the narrative also emphasizes tapas, japa, and disciplined niyama as direct means to Śiva-darśana.
The chapter states that single acts—dāna (charity), tapas properly undertaken, bathing, and japa—purify sins accumulated across seven births, portraying the tīrtha as exceptionally potent.
Nandī performs sustained Rudra-mantra japa in successive koṭis with one-pointed faith; Śiva appears repeatedly as boon-giver, ultimately halting further japa and granting consecration, knowledge, and enduring proximity until dissolution.
The text concludes that any mortal who dies there is honored and exalted in Rudra’s world (Rudraloka), marking the site as a powerful locus of Shaiva soteriology.