Adhyaya 317

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सकलादिमन्त्रोद्धारो नाम षोडशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गणपूजा इश्वर उवाच विश्वरूपं समुद्धृत्य तेजस्युपरि संस्थितम् नरसिंहं ततो ऽधस्तात् कृतान्तं तदधो न्यसेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸਕਲਾਦਿ-ਮੰਤ੍ਰੋੱਧਾਰ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਠਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਗਣ-ਪੂਜਾ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ ਤੇਜਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਨਰਸਿੰਹ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਯਮ/ਮੌਤ) ਨੂੰ ਰੱਖੋ।’

Verse 2

प्रणवं तदधःकृत्वा ऊहकं तदधः पुनः अंशुमान् विश्वमूर्तिस्थं कण्ठोष्ठप्रणवादिकम्

ਉਸ (ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖੇ ਤੱਤ) ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨੂੰ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਫਿਰ ‘ਊਹਕ’ ਨੂੰ ਰੱਖੋ। ਕੰਠ ਅਤੇ ਓਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਣਵ ਆਦਿ ਵਰਣ-ਨਿਆਸ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼੍ਵਮੂਰਤਿ-ਸਥ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 3

नमो ऽन्तः स्याच्चतुर्वर्णो विश्वरूपञ्च कारणम् सूर्यमात्राहतं ब्रह्मण्यङ्गानीह तु पूर्ववत्

ਮੰਤਰ ਦਾ ਅੰਤ ‘ਨਮಃ’ ਨਾਲ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਚਾਰ ਵਰਣ/ਮਾਤਰਾ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਅਤੇ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਹੈ। ਸੂਰਜ-ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੋ।

Verse 4

उद्धरेत् प्रणवं पूर्वं प्रस्फुरद्वयमुच्चरेत् घोरघोरतरं पश्चात् तत्र रूपमतः स्मरेत्

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਉਚਾਰੋ। ਫਿਰ ‘ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤ’ ਦਾ ਦ੍ਵਯ ਬੋਲੋ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਘੋਰ-ਘੋਰਤਰ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 5

चटशब्दं द्विधा कृत्वा ततः प्रवरमुच्चरेत् दहेति च द्विधा कार्यं वमेति च द्विधा गतम्

‘ਚਟ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ‘ਪ੍ਰਵਰ’ ਉਚਾਰੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਦਹੇ’ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਵਮੇ’ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 6

घातयेति द्विधाकृत्य हूंफडन्तं समुच्चरेत् अघोरास्त्रन्तु नेत्रं स्याद् गायत्री चोच्यते ऽधुना

‘ਘਾਤਯ’ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਹੂੰ ਫਟ੍’ ਜੋੜ ਕੇ ਉਚਾਰੋ। ਇਹੀ ਅਘੋਰਾਸਤ੍ਰ ਹੈ; ਇਹ ‘ਨੇਤ੍ਰ’ (ਰੱਖਿਆ-ਨਿਗਰਾਨ) ਮੰਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

Verse 7

तन्महेशाय विद्महे महादेवाय धीमहि अप्_३१७*१अब्तत्रः शिवः प्रचोदयात् गायत्री सर्वसाधनी अप्_३१७*१च्द्यात्रायां विजयादौ च यजेत् पूर्वङ्गणं श्रिये तुर्यांशे तु पुरा क्षेत्रे समन्तादर्कभाजिते

ਅਸੀਂ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਸ਼ਿਵ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ। ਇਹ ਗਾਇਤਰੀ ਸਰਵਸਾਧਨੀ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਵਿਜੈ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵਾਂਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਦਿੱਪਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਖੇਤਰ/ਮੰਦਰ-ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 8

चतुष्पदं त्रिकोणे तु त्रिदलं कमलं लिखेत् सर्वत इति ख द्विधाकृतमिति ख तत्पृष्ठे पदिकाविथीभागि त्रिदलमश्वयुक्

ਤਿਕੋਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਤੁਸ਼ਪਦ (ਚਾਰ ਆਧਾਰਾਂ ਵਾਲੀ) ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਓ, ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਦਲ ਕਮਲ ਲਿਖੋ। ‘ਸਰਵਤಃ’ ਲਈ ‘ਖ’ ਅੱਖਰ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੁੜ ‘ਦ੍ਵਿਧਾਕ੍ਰਿਤ’ ਲਈ ਵੀ ‘ਖ’ ਦਰਜ ਕਰੋ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਪਦਿਕਾ-ਵੀਥੀ (ਛੋਟੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਪਗਡੰਡੀ) ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਤ੍ਰਿਦਲ ਆਕਾਰ, ਅਸ਼ਵਯੁਗ (ਘੋੜੇ ਦੇ ਜੂਏ) ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਓ।

Verse 9

वसुदेवसुतैः साब्जैस्तिदलैः पादपट्टिका तदूर्ध्वे वेदिका देया भगमात्रप्रमाणतः

ਪਾਦਪੱਟਿਕਾ (ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ) ਵਸੁਦੇਵ-ਸੁਤਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦਲ ਕਮਲ (ਸਾਬ੍ਜ) ਦੇ ਮੋਟੀਫ਼ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰ, ‘ਭਗ’ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਿਕਾ (ਵੇਦੀ-ਮੰਚ) ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ।

Verse 10

द्वारं पद्ममितं कोष्ठादुपद्वारं विवर्णितम् द्वारोपद्वाररचितं मण्डलं विघ्नसूदनम्

ਦੁਆਰ ਦਾ ਮਾਪ ‘ਪਦਮ’ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਕੋਸ਼ਠ (ਕਮਰਾ) ਤੋਂ ਉਪਦੁਆਰ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਉਪਦੁਆਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮੰਡਲ ‘ਵਿਘਨਸੂਦਨ’—ਵਿਘਨ ਨਾਸਕ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 11

आरक्तं कमलं मध्ये वाह्यपद्मानि तद्वहिः सिता तु वीथिका कार्या द्वाराणि तु यथेच्छया

ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਲੀਮਾਯ (ਆਰਕਤ) ਕਮਲ ਬਣਾਓ; ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬਾਹਰੀ ਪਦਮ (ਬਾਹਰੀ ਪੰਖੁੜੀਆਂ) ਸਜਾਓ। ਚਿੱਟੀ ਵੀਥਿਕਾ (ਰਾਹਦਾਰੀ) ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 12

कर्णिका पीतवर्णा स्यात् केशराणि तथा पुनः मण्डलं विघ्नमर्दाख्यं मध्ये गणपतिं यजेत्

ਮੱਧਲੀ ਕਰ্ণਿਕਾ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਵੀ ਫਿਰ ਪੀਲੇ ਹੀ ਹੋਣ। ਇਹ ਮੰਡਲ ‘ਵਿਘਨਮਰਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 13

नामाद्यं सवराकं स्याद्देवाच्छक्रसमन्वितम् शिरो हतं तत्पुरुषेण ओमाद्यञ्च नमो ऽन्तकम्

ਮੰਤਰ ਸੁਰ ਸਮੇਤ ‘ਨ’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ। ਉਹ ‘ਦੇਵ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ਼ਕ੍ਰ’ ਤੱਤ ਨਾਲ ਸਮਨਵਿਤ ਹੋਵੇ। ‘ਸ਼ਿਰਸ’ ਭਾਗ ਦਾ ਨਿਆਸ ਤਤਪੁਰੁਸ਼-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਮੰਤਰ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ‘ਨਮಃ’ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 14

गजाख्यं गजशीर्षञ्च गाङ्गेयं गणनायकम् त्रिरावर्तङ्गगनगङ्गोपतिं पूर्वपङ्क्तिगम्

ਉਸ ਨੂੰ ‘ਗਜਾਖ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਗਜਸ਼ੀਰ੍ਸ਼’, ‘ਗਾਂਗੇਯ’ ਅਤੇ ‘ਗਣਨਾਇਕ’ ਵਜੋਂ; ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਰਾਵਰਤ’, ‘ਗਗਨਗੰਗੋਪਤਿ’ ਤੇ ‘ਪੂਰਵਪੰਕਤਿਗ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਆਵਾਹਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 15

विचित्रांशं महाकायं लम्बोष्ठं लम्बकर्णकम् लम्बोदरं महाभागं विकृतं पार्वतीप्रियम्

ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਕਾਇ, ਲੰਬੇ ਹੋਠਾਂ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲੇ; ਲੰਬੋਦਰ, ਮਹਾਭਾਗ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ (ਵਿਕ੍ਰਿਤ) ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ-ਪ੍ਰਿਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 16

भयावहञ्च भद्रञ्च भगणं भयसूदनम् द्वादशैते दशपङ्क्तौ देवत्रासञ्च पश्चिमे

‘ਭਯਾਵਹ’ ਅਤੇ ‘ਭਦ੍ਰ’, ‘ਭਗਣ’ ਅਤੇ ‘ਭਯਸੂਦਨ’—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮ ਦਸ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ‘ਦੇਵਤ੍ਰਾਸ’ ਨਾਮ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 17

महानादम्भास्वरञ्च विघ्नराजं गणाधिपम् उद्भटस्वानभश् चण्डौ महाशुण्डञ्च भीमकम्

ਮੈਂ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਦ ਮਹਾਨ ਗਰਜ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਕਾਸ਼-ਵਿਆਪੀ, ਉਗ੍ਰ, ਮਹਾਸ਼ੂੰਡ ਵਾਲੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੈ।

Verse 18

मन्मथं मधुसूदञ्च सुन्दरं भावपुष्टकम् सौम्ये ब्रह्मेश्वरं ब्राह्मं मनोवृत्तिञ्च संलयम्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਤੇ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਮਨਮਥ, ਮਧੁਸੂਦਨ, ਸੁੰਦਰ, ਭਾਵਪੁਸ਼ਟਕ (ਭਕਤੀ-ਪੋਸ਼ਕ), ਸੌਮ੍ਯ, ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ, ਬ੍ਰਾਹਮ (ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ), ਮਨੋਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸੰਲਯ (ਲਯ/ਸਮਾਧੀ)।

Verse 19

लयं दूत्यप्रियं लौल्यं विकर्णं वत्सलं तथा कृतान्तं कालदडण्च यजेत् कुम्भञ्च पूर्ववत्

ਲਯ, ਦੂਤ੍ਯਪ੍ਰਿਯ, ਲੌਲ੍ਯ, ਵਿਕਰਣ ਅਤੇ ਵਤ੍ਸਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ ਤੇ ਕਾਲਦੰਡ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕੁੰਭ (ਕਲਸ਼) ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੇ।

Verse 20

श्रयुतञ्च जपेन्मन्त्रं होमयेत्तु दशांशतः शेषाणान्तु दशाहुत्या जपाद्धोमन्तु कारयेत्

ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਇੱਕ ਲੱਖ (ਸ਼੍ਰਯੁਤ) ਤੱਕ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਜਪ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਦਸ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ ਕਰੇ।

Verse 21

पूर्णां दत्वाभिषेकन्तु कुर्यात्सर्वन्तु सिध्यति भूगो ऽश्वगजवस्त्राद्यैर् गुरुपूजाञ्चरेन्नरः

ਪੂਰਣਾ (ਪੂਰਨ ਦਕਸ਼ਿਣਾ/ਪੂਰਣਾਹੁਤੀ) ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ; ਤਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਮੀਨ, ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ।